Кіріспе

Митридат II (Михрдат II немесе Михрдат II; Mihrdāt) – Парф империясының б.з.д. 124-тен 91 жылдарға дейін патшасы болды. Әулетінің ең ұлы билеушілерінің бірі саналады және ежелгі дәуірде Ұлы Митридат деп аталды. Митридат II өзінің алдыңғысы Артабан I-нің кенеттен қайтыс болуынан кейін патша тағына отырды. Шығыс және батыстағы әскери қысымнан әлсіреген империяны мұра еткен Митридат II, Месопотамиядағы жағдайды тез тұрақтандырды, Харакеннің бағынышын алып, Элимаис патшалығының көтерілісін басып, сондай-ақ Вавилонияны үздіксіз шапқан арабтарды жеңді. Митридат II Парф билігін Кавказға дейін кеңейткен алғашқы парфян патшасы болды, Армения, Иберия және, мүмкін, Кавказ Албаниясы парфянның вассалдық мемлекеттеріне айналды. Шығыс жағында ол өзінің екі ізашарын өлтірген Бактриядағы көшпелі тайпаларды жеңіп, жаулап алды. Сақастан да қайта басып алынды және Сурен әулетіне иелік ретінде берілді. Б.з.д. 114/113 жылы ол Сириядағы Дура-Европос қаласын Селевкидтерден тартып алды, ал б.з.д. 95 жылы солтүстік Месопотамияның Адиабен, Гордиен және Осроен патшалықтары оның билігін мойындады. Митридат II тұсында Парф империясы өзінің гүлденген шағында Сирия мен Кавказдан Орталық Азия мен Үндістанға дейін созылды. Митридат II тұсында Парф империясы алғаш рет Рим және Хан Қытайымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Ахеменид дәстүрлерін сақтаған Митридат II биліктегі Арсакид әулетінің Иран Ахеменид империясымен байланысын нығайтуға бел буды. Ол «Патшалар патшасы» атағын тұрақты түрде қолданған алғашқы парфян монархы болды және бұрынғы ізашарлары қолданған эллиндік диадемаға қарамастан, монеталарының алдыңғы жағында ирандық тиарамен бейнеленді. Сондай-ақ ол монеталарының артқы жағындағы омфалосты Ахеменидтік шығу тегі бар жоғары сүйенішті таққа ауыстырды.

Атауы

"Митридат" – бұл ирандық Михрдат есімінің грек тіліндегі жазбасы, яғни "Митраның сыйы", ежелгі ирандық күн құдайының аты. Митра – зороастриялық көздерде маңызды тұлға, онда ол "хварэнахтың" – яғни патшалық мәртебе мен даңқтың қамқоршысы рөлін атқарады. Митра кеш ирандық Әхеменид империясы кезінде маңызды рөл атқарды және грек Селевкидтер кезеңінде одан әрі дамыды, онда ол грек құдайлары Аполлон немесе Гелиос, немесе вавилондық құдай Набумен байланысты болды. Митраның ықпалы парфяндықтар тұсында ең жоғары деңгейге жетті, қазіргі заманғы тарихшы Марек Ян Олбрихттың пікірінше, "бұл грек дәуірінде шетелдік діндердің таралуына қарсы зороастриялық күрестің нәтижесі болған сияқты".

Ата-аналық тегі

Митридат II-нің әкесі кім болғаны белгісіз. II ғасырдағы римдік тарихшы Юстиннің сөзіне қарағанда, Митридат II өзінің ізашары Артабан I-нің ұлы болған. Бірақ, б.з.д. 119 жылғы клинопись тақтасында Митридат II былай дейді: «Менің ағам Артабанды өлтірген гутиандар туралы, мен оларға қарсы әскер жинап, олармен шайқастым; олардың көптерін өлтірдім; екі адамнан басқа». Приапатийдің ұлы: Веста Сархош Кертистің (2019) пікірінше, Митридат II клинописьте Артабан I-ді өзінің бауыры деп атаған. Ол Митридат II-нің Приапатийдің (кейде Фриапатак деп те жазылады) ұлы болғанын айтады, бұл б.з.д. 91/90 жылдары Нисада табылған остраконмен де расталады. Остраконның мәтінінде парфян патшасы, көбінесе Митридат II-нің ұлы Готарз, «Арсак патшасы, Фриапатактың немересі, Арсак [I] немересінің ұлы» деп аталған. Артабан I-нің ұлы: Олбрихт (2010) Митридат II-нің Артабан I-нің бауыры емес, ұлы болғанын ұсынады. Оның сөзінше, Митридат II билікке келген кезде орта жастағы адам болған, себебі Приапатий б.з.д. 176 жылы қайтыс болған. Олбрихттің пікірінше, «Мүмкін болғанымен, тарихи жағынан бұл ықтимал емес, өйткені Митридат II-нің таққа үміткерлері Фраат II мен Митридат I-нің ұлдары болған». Митридат I мен Артабан I (Приапатийдің ұлдары) сияқты, Митридат II «Теопатор» («әкесі құдай») деген лақапты қолданбаған. Клинописьте бұл Артабан есімді бауыр патша деп аталмаған, ол соғыста қаза тапқан жоғары шенді офицер болғанға ұқсайды.

Месопотамия мен Кавказ жерлеріне алғашқы экспедициялар

Ол билікке келген кезде Парфян империясы батыс және шығыстағы әскери қысымдардан қиын жағдайға түсіп, әлсіреп тұрды. Шығыс көшпелілерінен бірнеше жеңіліс патшалықтың күшін және беделін әлсіретті. Митридат II б.з.д. 127 жылы Вавилонды қысқа мерзімге басып алған және бұрын парфянмен соғысқан Харакена билеушісі Гиспаосиннің адалдығын тез жеңіп алды. Гиспаосин Митридат II-ге Арсакстың ағаштан жасалған тағын Бель құдайына сыйлық ретінде қайтарды. Митридат II енді Элимаиске назар аударды, ол бастапқыда Парфияның тікелей билігінде болған, бірақ Артабан I-нің қайтысынан кейін тәуелсіз Элам патшасы Питтит басып алған еді. Митридат II Элимаиске жорық жасап, Сузаны басып алды. Содан кейін ол Питтитпен соңғы шайқаста кездесіп, оны жеңіп, Элимайды жаулап алды. Осы уақытта Гиспаосин қайтыс болды, ал парфян қолбасшысы Синдат Харакенаның губернаторы болып тағайындалды. Парфян билігі алғаш рет Митридат II тұсында Кавказда кеңейді. Ол Арменияның Кіші Азия, Кавказ және Иран арасындағы стратегиялық орналасуын байқады. Б.з.д. 120 жылы Митридат II Арменияға жорық жасап, оның патшасы Артавасдес I-ді парфян билігін мойындауға мәжбүр етті. Артавасдес I парфяндықтарға Тигранды кепіл ретінде беруге мәжбүр болды, ол оның ұлы немесе жүйесі болуы мүмкін. Арменияны бақылау парфян саясатының соңына дейін ең маңызды мақсаты болып қала берді. Кавказдың басқа да мемлекеттері, мысалы Иберия, парфян вассалдық мемлекетіне айналды, ал Кавказ Албаниясы да солай болуы мүмкін. Иберияға, Арменияға және Кавказ Албаниясына парфяндық монеталардың көптеп таралуы осы мемлекеттердің парфяндықтардың ықпалына түскенін көрсетеді. Бабыл құжаттарына сәйкес, Вавилония арабтардың шабуылдарынан үнемі зардап шегіп, Митридат II-ді қатты алаңдатты. Б.з.д. 119 жылдың көктемінде парфяндық әскер арабтарға жеңіліс сыйлап, олардың шабуылдарын біраз уақытқа тоқтатты. Бұл әскерге Митридат II немесе парфян қолбасшысы жетекшілік еткені белгісіз. Парфяндық әскер кейіннен, көрінеді, шығыстағы көшпелілерге қарсы жорыққа қатысу үшін Медияға аттанды. Парфяндықтардың мүдделері Сирияға да бағытталған, оны Парфяндықтар алғаш рет Фраат II 129 жылы Селевкид патшасы Антиох VII Сидетті жеңгеннен кейін талап еткен. 114/113 ж. Митридат II Евфрат өзенінің жағасында орналасқан Селевкидтердің маңызды қаласы Дура-Европосты басып алды. Селевкид мемлекеті сол кезде әлсіз болды және Набатейлер, жергілікті патшалар, яһудилер және Сирия мен Финикиядағы грек қалаларымен үздірілмейтін ішкі қақтығыстар мен билік үшін күреске тартылған еді.

Шығыс соғыс

Юстиннің айтуынша, Митридат II өзінің "ата-анасы немесе ата-бабаларының" өліміне кек алды (ultor iniuriae parentum), бұл оның Артабан I мен Фраат II-ді өлтірген Тохарийлермен соғысып, жеңгенін көрсетеді. Митридат II батыс Бактрияны скифтерден қайтарып алды. Парфындық монеталар мен шашыраңқы мәліметтер Митридат II Бактра, Кампиртепа және Термезді басқарғанын көрсетеді, яғни ол өзінің атымен аталған Митридат I басып алған жерлерді қайтадан жаулап алды. Парфындықтар үшін Аму-Дарьяның ортаңғы ағысы, Амул кіретін, өте маңызды болды, себебі ол Трансоксианадан, әсіресе Согдиядан келетін көшпелілердің шабуылдарын тойтаруға мүмкіндік берді. Парфян монеталары батыс Бактрияда және орта Аму-Дарьяда Готарз II билікке келгенге дейін соғыла берді. Көшпелілердің шапқыншылығы шығыс Парфян провинциясы Дрангианаға да жетті, онда күшті сак тайпалары орныққан, соның салдарынан аймақ Сакастан ("сактар елі") деп аталды. Бұл көшпелілер, әлдебір қысымға байланысты, Артабан I мен Митридат II оларға солтүстікте көрсеткен қарсылықтың нәтижесінде осы аймаққа қоныс аударған болуы мүмкін. Шамамен б.з.д. 124-115 жылдары Митридат II Сурен әулетінен шыққан генерал басқаруындағы әскерді аймақты қайтарып алуға жіберді. Сакастан Парфия мемлекетіне қайта қосылғаннан кейін, Митридат II аймақты Суренид генералына иелік ретінде сыйлады. Митридат II кезінде Парф империясының шығыс шегі Арахосияға дейін жетті.

Батысқа қарай кеңейту және римдіктермен байланыс

Тигран парфяндық соттың тұтқыны болып, б.з.д. 96/95 жылға дейін қамауда болды, содан кейін Митридат II оны босатып, Арменияның патшасы етіп тағайындады. Тигран Митридат II-ге Каспийдегі "жетпіс аңғар" деп аталатын аймақты кепіл ретінде немесе Митридат II талап еткендіктен берді. Тигранның қызы Ариязат та Митридат II ұлымен үйленген, бұл оқиғаның қазіргі заманғы тарихшы Эдвард Даброваның пікірінше, ол Армения тағына отырмас бұрын, оның адалдығын қамтамасыз ету үшін жасалған. Тигран б.з.д. 80-ші жылдардың соңына дейін парфянның вассалы болып қала берді. Келесі жылы Митридат II Адиабен, Гордиен және Осроенге шабуыл жасап, осы қала-мемлекеттерді жаулап алды, парфян мемлекетінің батыс шекарасын Евфратқа дейін кеңейтті. Осы жерде парфтар алғаш рет римдіктермен кездесті. 96 жылы Митридат II өзінің бірінші шенеунігі Оробазды Суллаға елші ретінде жіберді. Римдіктердің күші мен ықпалы артып келе жатқандықтан, парфтар римдіктермен достық қарым-қатынас орнатып, екі үлкен державаның өзара құрметтесетін келісімге қол жеткізуді көздеді. Келіссөздер барысында Сулла басымдық танытты, бұл Оробазды және парфтарды жалбаушы қалпында көрсетті. Кейіннен Оробаз өлім жазасына кесілді.

Қытаймен дипломатиялық қызмет

Б.з.д. 121 жылы Хань императоры Удың әскері шығыста Сяньбилерді жеңіп, батысқа қарай күшпен кеңейе бастады. Ферғанада қытайлықтар парфяндардың ықпал аймағымен бетпе-бет келді. Б.з.д. 120 жылы парфян сарайына қытайлық делегация келгені куәландырылды. Келесі жылы Жібек жолы сауда үшін ашылды. Митридат II билігіндегі империяның күші мен гүлденуі туралы бір қытай саяхатшысы былай деп айтқан:

Өлім және мұрагерлік

Митридат II билігінің соңғы жылдары ғалымдар арасында "Парфтың қараңғы дәуірі" деп аталатын кезеңге сәйкес келді. Бұл Митридат II-нің өлімінен (немесе өмірінің соңғы жылдарынан) басталатын Парф империясы тарихындағы үш онжылдық мерзімді білдіреді. Империядағы осы кезеңдегі оқиғалар туралы нақты мәліметтердің жетіспеуіне байланысты бұл "Қараңғы дәуір" деп аталады, бірақ осы уақытта бір-бірімен қабаттасқан тәрізді билік ету кезеңдері тіркелген. Парф билеушілерінің тізбегін сенімді түрде қайта табу тек б.з.д. 57 жылы Ород II билікке келгеннен басталады. Монеталар, рельефтер және вавилондық астрономиялық күнделіктер Готарзды Митридат II-нің ұлы және мұрагері деп көрсетеді. Бехистундағы қираған рельеф бойынша, Готарз әкесінің тұсында "сатраптардың сатрапы" қызметін атқарған. Б.з.д. 91 жылы Митридат II қайтыс болғаннан кейін Готарз Вавилон патшасы деп жарияланды.

Тау-кен рельефі

Батыстағы Бехистун тауында бесінші тұлғаға құрмет көрсетіп тұрған төрт тұлға бейнеленген тас рельефі бар. Рельеф, грек жазуымен бірге, көп зақымдалған, неміс археологы Эрнст Герцфельд (1948 ж. қайтыс болды) тарапынан ішінара қалпына келтірілді және былай деп жазылған: "Кофасат, Митрат, [ ] Готарз, сатраптардың сатрапы және ұлы патша Митрадат". Рахим М. Шайган (2011) басқа ғалымдардың пікіріне қарсы, бұл тас рельефі II Митридаттың билігінде емес, оның ұлы және мұрагері Готарздың билігінде салынған деп санайды. Бұл, Митридат II патшалық құрған кезде өзінің және оның офицерлерінің жоғары мәртебесін көрсете отырып, Готарздың билігінің заңдылығын нығайтуға бағытталған әрекет болған болуы мүмкін. Ол бірінші тұлғаны парфян сатрапы Кофзадпен, екінші тұлғаны парфян қолбасшысы Митратумен, ол алғаш рет Готарздың басшылығымен жоғары лауазымға көтерілді, үшінші тұлғаны Готарздың ұлы және мұрагері Ородпен, ал төртінші тұлғаны Готарздың өзімен, ол әкесінің кезінде "сатраптардың сатрапы" қызметін атқарды деп анықтайды.

Императорлық идеология және монеталар

Б.з.д. 2 ғасырдың басынан бастап Арсакидтер өздерінің династиялық идеологиясына айқын белгілер қосуды бастады, бұл олардың ежелгі Ахеменидтер империясының мұрасымен байланысын күшейтті. Бұл белгілердің мысалдарының бірі – алғашқы Арсакид патшасы Арсакес I-нің Ахеменидтер патшасы Артаксеркс II-нің ұрпағы болған деген құбыла жорамал. Арсакидтер Артаксеркс II-нің атақтарын да қабылдады, соның ішінде Митридат I «Патшалардың патшасы» атағын алды. Алайда, Митридат I бұл атақты сирек қолданды, ал алғаш рет Митридат II шамамен б.з.д. 109/8 жылдан бастап тұрақты түрде қолдана бастады. Бұл жаңа атақ монеталар мен гравюраларда (грек тілінде BAΣIΛEΥΣ BAΣIΛEΩN деп белгіленген), сондай-ақ вавилондық жазбаларда šar šarrāni деп кездеседі. Митридат II өзінен бұрынғылардан гөрі Ахеменид мұрасының мұрагері және қорғаушысы ретінде бекінген еді. Билікке келген кезде Митридат II қысқа мерзімге грекше «Сотер» («Құтқарушы») атағын қолданды, ол Экватана мен Рагестегі монеталарында пайда болды. Ол атақты неліктен қолданғаны белгісіз. Олбрихт (2010) оның көшпелілерге қарсы жеңісіне байланысты бұл атақты қабылдағанын болжайды, ал Гренет (2006) «Сотер» атағын ирандық көзқарас бойынша Митраға байланысты, зороастризмдегі құтқарушы рөлімен байланыстыруға болатынын ұсынады. Ертедегі Арсакид монархтары монеталарының бет жағында Ахеменид сатраптары киген жұмсақ бас киім – башлықпен бейнеленген. Митридат I-ден бастап Арсакид патшалары эллиндік диадеманы қолданды. Диадема Митридат II-нің билігінің алғашқы кезеңінде де қолданылды, бірақ ол кейін әсем әшекейленген биік тиараны немесе колақты (биік бас киімді) қолдана бастады. Тиараның шығу тегі медиялық; Ахеменидтер дәуірінде жоғары ранкті медиялық шенеуніктер медиялық ұлттық киімнің бір бөлігі болған биік, күмбезді бас киімді киетін. Парфиямен көршілес Орталық Ирандағы Медия Митридат II кезінде Партия патшалығының маңызды бөлігі болды. Юстиннің сөзіне сүйенсек, парфян тілі мен медия тілінің көптеген ортақ ерекшеліктері бар. Парфтар медиялық әдет-ғұрыптарды құрметтеді және, көрінеді, Ахеменид мұрасымен Медия арқылы танысты. Тиара көптеген парфян патшалары, әсіресе парфян кезеңінің соңында қолданды. Осы типтегі тиара парфянның вассал патшалары, мысалы Персия патшалары да қолданды. Сасанид империясын құрған Ардашир I де осы тиараны киді. Артабан I сияқты Митридат II да монеталарының бет жағында ирандық атты киім – парфяндық шалбар костюмімен бейнеленген. Митридат II-нің монеталарының сыртқы жағы да оның билігі кезінде маңызды өзгерістерге ұшырады. Арсакидтер династиясының басынан бері монеталардың сыртқы жағында башлық киген, отырған садақшы бейнеленген, ол Ахеменид сатрапы Датамес (б.з.д. 362 ж. қайтыс болған) монеталарына ұқсас болды. Садақшы бастапқыда дифроста отырған, бірақ Митридат I кезінде ол омфалосқа ауыстырылды. Митридат II кезінде Селеукия мен Сузада соғылған тетрадрахмалар, соның ішінде Орталық Ирандағы және Маргианадағы Марвтегі оның алғашқы монеталары бұрынғы стильді сақтады. Алайда, Экватана мен Рагесте соғылған монеталарда садақшының артына матадан жасалған құйрық қосылды. Б.з.д. 117–111 жылдары омфалос Ахеменид дәуірінде қолданылған биік арқалы таққа ауыстырылды. Ұзын мата да алынып тасталды. Әскери жиналыстар мен жорықтар кезінде монеталарының сыртқы жағында жылқы немесе горитос бейнеленген.

Ежелгі шығармалар

Страбон, География. Юстин, Помпей Трогустың Филипп тарихының тұжырымы.