Кіріспе

70–31 жылдары Коммагена королі Антиох I Теос Дикайос Эпифан Филоромэйос Филелен (Ἀντίοχος ὁ Θεὸς Δίκαιος Ἐπιφανὴς Φιλορωμαῖος Φιλέλλην, "Антиох, әділ, көрнекті құдай, римдіктердің досы және гректердің досы") – грек-ирандық Коммагена патшалығының патшасы және сол патшалықтың ең әйгілі патшасы. Түркиядағы Немрут тауының басындағы Антиохтың қабір-ғимаратының қираған қалдықтары 1987 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралар тізіміне қосылды. Қазба жұмыстарынан табылған құмтас бедерлерінде екі адам қол алысқан ең көне суреттерінің бірі сақталған. Бедерлерде грек-ирандық құдайлар, Коммагена құдайы және тіпті Антиохтың өзі де қасиетті статуста бейнеленген. Антиох – римдіктер келуінен бұрынғы парсы-македондық сарайдың соңғы билеушілерінің бірі.

Билік

Коммагена – Сирияның солтүстігіндегі таулы аймақта орналасқан шағын патшалық. Солтүстікте Каппадокиямен, оңтүстікте Осроенамен шектесетін. Бастапқыда Селевкидтердің бағынышты мемлекеті болған, сол кезде эллинистік мәдениетке қатты ұшыраған. Бірақ, бірінші ғасырда Иран мәдениеті қайта жанданды, Коммагена оның ежелгі тегін көрсету және Селевкидтер, парфяндар мен римдіктердің аймаққа деген талаптарын жоққа шығару үшін оны қасақана қолдады. Антиохтың тұсында патшалығы Римнің Понт және Армениямен соғысы кезінде қиындықтарға тап болды. Армения бастапқыда Коммагенаға ықпалын кеңейте алды, бірақ Помпей оған қарсы соғыс жариялағанда Антиох римдіктердің жағына қосылуға мәжбүр болды. Антиох Немрут тауындағы жазуында өзінің «римдіктердің досы» (philoromaios) екенін айтады, бірақ римдік саясаткер Цицеронның кейбір хабаршылары оған күдікпен қарады. Оның ирандық тегі оны парфяндарға жақын қылды. Ол Мидия Атропатенының патшасы Дариймен жақсы қарым-қатынаста болды, ол Помпейге қарсы оған көмектескен секілді. Антиох парфяндардың монархы Ород II-мен одақ құрды, бұл Ородтың Антиохтың қызы Лаодикаға үйленуімен бекітілді. Алайда, 51 жылы Антиох Цицеронға ханзада Пакор I басқаратын парфян әскерінің қозғалысы туралы ақпарат берді. Соңында Антиох римдіктерге қарағанда парфяндарды жоғары бағалады. 38 жылы римдіктер Пакорусты жеңіп, өлтірді; оның әскерінің қалдықтары Коммагенаға қашып, паналады. Римдік генерал Публий Вентидий Антиохты сатқындық жасағаны үшін жазалау үшін Коммагенаға жорық жасады. Ол Антиохтың резиденциясы – Самосатаны қоршауға алды. Антиох 1000 талантты өтемақы ретінде ұсынып, римдіктермен қайтадан одақтасуға келісу арқылы келісімге келуге тырысты. Римнің бас қолбасшысы Марк Антоний ұсынысты қабылдамады және Вентидийді қызметтен босатып, өзі қоршауды басқарды. Алайда ол астананы жаулап ала алмады, орнына Антиохтың 300 таланттық жаңа ұсынысын қабылдады. Антиохтың өмірі осыдан кейін белгісіз болады; Кассий Дионың айтуынша, оны парфяндардың патшасы Фраат IV өлтірген.

Немрут тауы

Антиох Нимрут тауындағы әсем ғибадатхананы салғанымен танымал. Антиох патшалық құрған кезде өзіне патшалық құлшылық орнатып, өлгеннен кейін оған табынуға дайындалды. Антиох Зороастризм дінінің грек үлгісіндегі мәзһабын құруға тырысты. Антиох өзінің дінінің көптеген қырларын ашатын және іс-әрекеттерінің мақсатын түсіндіретін көптеген грек жазбаларын қалдырды. Бір жазуда Антиох қабірін адамдардан шалқап, құдайларға жақын, биік әрі қасиетті жерге салуды бұйырды. Антиох оның денесін мәңгілікке сақтап қалуды қалады. Ол құлшылық еткен құдайлар грек және иран құдайларының қосындысы болды, мысалы Геракл Артаген Арес, Зевс Оромасдес және Аполлон Митрас Гелиос Гермес. Осы жердегі монументальді бейнелер парсы және грек иконографиялық ықпалын көрсетеді: парсы ықпалын киімдерде, бас киімдерде және бейнелердің алып өлшемдерінде көруге болады, ал олардың физикалық ерекшеліктерінің бейнесі грек көркемдік стилінен алынған. Антиох өте эзотерикалық астрологиямен айналысты және Комагендік жылды, бұрын Айдың қозғалысына негізделген, египеттіктер күнтізбелерінің негізі ретінде қолданған Сотик (Сириус жұлдызы) циклымен байланыстырып, күнтізбе реформасының негізін қалады. Бұл Антиохтың герметизмді жақсы білгенін, тіпті толыққанды қатыспаса да, көрсетеді. Антиохтың қабір кешені діни мерекелер өткізуге арналған етіп салынған. Әр айдың 10-сы күні оның таққа отыруы, ал 16-сы күні туған күні тойланды. Ол осы шараларға заңды түрде осы жерге бекітілген мүліктерден қаражат бөлді. Сондай-ақ, ол діни рәсімдерді орындау үшін бағдарламашылар мен құдай қыздарының отбасыларын тағайындады, ал олардың ұрпақтары мәңгілік рәсімдерді жалғастыруға міндетті болды. Бағдарламашылар парсылықтардың дәстүрлі киімдерін киіп, Антиохтың ата-бабалары мен құдайларының бейнелерін алтын тәждермен әшекейледі. Бағдарламашылар әр бейненің алдындағы құрбандық тақталарында хош иісті заттар, дәмді шөптер және басқа да "керемет құрбандықтар" ұсынды. Барлық азаматтар мен әскерлер атақты марқұмның құрметіне банкетке шақырылды. Той кезінде наразылық білдіруге тыйым салынды, Антиох халыққа қуануға, шарап ішуге, тамақтануға және ғибадатхана музыканттарының қасиетті әуендерін тыңдауға бұйырды. Антиохтың қабірі ғасырлар бойы ұмытылып, 1883 жылы неміс археологтары қазба жұмыстарын жүргізген кезде табылған. Оның табылған жазбаларынан Антиохтың ізгі ниетті және жомарт адам болғаны көрінеді. Патша сарайының қираған қалдықтары патшалықтың басқа қаласы Арсамияда табылған. Бұл сарай Ескі Қале немесе "Ескі сарай" деп белгілі. Арсамияда Антиох өзінің қоғамдық жұмыстар бағдарламасын және қаланы қалай даңқатқанын сипаттайтын грек тілінде көптеген жазбалар қалдырды.