Хан Абдул Уәли Хан: Пәкістан саяхатшысы және қоғам қайраткері

Кіріспе

Пакистандық саясаткер (1917–2006)

Хан Абдул Уали Хан (; ; 11 қаңтар 1917 – 26 қаңтар 2006) – Пакистанның демократиялық социалистік саясаткері, «Авами ұлттық партиясының» президенті болған. Белгілі паштун ұлтшыл көшбасшысы Абдул Ғаффар Ханның ұлы, Уали Хан әкесі сияқты, британдық үстемдікке қарсы белсенділікпен айналысып, жазушы болды. Оның ерте жылдары әкесі бастаған, британдық үстемдікке қарсы зорлықсыз қарсылық қозғалысына, «қызыл көйлекшілер» қозғалысына қатысуымен ерекшеленді. Ол жас кезінде қастандықтан мүжілген, кейін Дехра-Дундағы полковник Браун Кембридж мектебінде білім алды. Жастық шағында Үндістан Ұлттық Конгресіне белсенді мүше болып қосылды. 1947 жылы Пәкістан құрылғаннан кейін, Уали Хан Пәкістан құруға қарсы болған Конгресспен байланысы болғандықтан, саяси мансабында Пәкістан саясатындағы даулы тұлғаға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында өте құрметті саясаткер ретінде танылып, Пәкістанның үшінші конституциясын жасауға үлес қосты және 1960-шы және 1980-ші жылдары демократияны қайта орнату үшін наразылықтарды ұйымдастырды. 1970-ші жылдары Пәкістанның алғашқы тікелей сайланған парламентінде оппозицияның парламенттік жетекшісі қызметін атқарды.

Ерте өмір

Уәли хан 1917 жылғы 11 қаңтарда сол кездегі бөлінбеген Үндістанның Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясының Чарсада ауданындағы Утманзай қаласында жергілікті жер иелері отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Абдул Ғаффар Хан (Бача Хан), белгілі пуштун ұлтшылы және бейбітшіл Худай Хидматгар ("Қызметкерлер" пушту тілінде) қозғалысының негізін қалаушы болды. Оның анасы Мехар Канда Хан жақын маңдағы Разар ауылынан шыққан және 1912 жылы Бача Ханға үйленген; ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін тумау пандемиясы кезінде қайтыс болды. Үш ұлының екіншісі Уәли хан алғашқы білімін Утманзайдағы Азад Исламия мектебінде алды. 1922 жылы бұл мектеп әкесінің әлеуметтік реформалар кезінде құрған мектептер желісіне қосылды. Осы мектептер желісінен Худай Хидматгар қозғалысы өркендеді, соңынан Солтүстік-Батыс шекаралық провинцияда (қазіргі Хайбер-Пактунхва) зорлықсыз наразылықтар арқылы британдық билікке қарсылық көрсетті және аймақта британдық үкімге ең қауіпті сын болды. Оның бірінші әйелі 1949 жылы Уәли хан түрмеде отырғанда қайтыс болды. 1954 жылы ол Худай Хидматгардың белсендісінің қызы Насим Уәли Ханға үйленді.

Ертедегі саясаты

1942 жылы 25 жастағы Уәли хан «Хұдайдың қызметшілері» қозғалысына қосылды. Көп ұзамай ол ресми түрде саясатқа қадам басып, Үндістан Ұлттық Конгресіне мүше болды, соңынан партияның провинциялық ортақ хатшысы қызметін атқарды. 1943 жылы «Үндістанды тастап кету» қозғалысына қарсы күрес күшейген кезде ол шекаралық қылмыстар ережесі бойынша тұтқындалды және айыпталды. Ол 1947 жылы Үндістанның бөлінуіне қарсы болды және бұл шешімді сынады. Оның саяси мансабындағы маңызды рөлге өтуіне оның ағасы Ғани ханның саясаттан шеттелуі ықпал еткені айтылады. Әкесі түрмеде болғандықтан, Хан әкесінің жақтастарын басқарды. Әкесінің бөлінуге қарсы күресіне және Пактунистан деген жаңа мемлекет құруға жасаған қысқаша тынысының қарамастан, 1947 жылдың 14 тамызында Пәкістан құрылды. Жаңа мемлекет екі қанатқа (Батыс және Шығыс Пәкістан) бөлінді, оларды 1500 шақырым (бір мың бес жүз шақырым) қашықтықтағы Үндістан территориясы бөліп тұрды. Пәкістан құрылғаннан кейін әкесі сияқты Уәли хан да пәкістандық федералды жүйеде пуштун автономиясын талап етті, бұл оны үкімет билігімен келіспеушілікке ұшыратты. 1948 жылы қандай да айыпсыз қамауға алынып, 1953 жылы босатылды. Ол дереу орталық үкіметпен келіссөздер жүргізе бастады, «Хұдайдың қызметшілері» қозғалысы туралы алаңдаушылықты сейілтуге тырысты. Ол сол кездегі Солтүстік-Батыс Шекаралық провинцияның бас министрі Сардар Абдул Рашид және премьер-министр Мұхаммед Әли Бограмен келіссөздер жүргізді. Сондай-ақ, ол сол кездегі генерал-губернатор Ғұлам Мохаммедпен бірқатар кездесулер өткізді. Бұл келіссөздер сәтті аяқталып, «Хұдайдың қызметшілері» қозғалысына жататын жүздеген тұтқын белсенділер босатылды. Уәли хан 1956 жылы әкесі құрған және Пәкістанның екі қанатынан шыққан басқа да прогрессивті және солшыл көшбасшылармен бірге Ұлттық Халық Партиясына (ҰХП) қосылды. 1959 жылғы сайлауда ҰХП жеңіске жететіндей көрінді, бірақ азаматтық президент Ысқандар Мирза бас қолбасшы Әйүп Хан басқарған әскери төңкеріс салдарынан биліктен құлатылды. Әйүп Хан билікке келгеннен кейін жасаған алғашқы шешімдерінің бірі саяси қызметті тыйымдау және саясаткерлерді түрмеге қамау болды. Абдул Уәли Хан, сол кездегі көптеген саясаткерлер сияқты, түрмеге қамалып, сайлауға түсуге немесе саясатқа қатысуға тыйым салынды.

In 1942, Wali Khan a young man of 25 years, joined the Khudai Khidmatgar movement. Soon after, he formally stepped into politics by joining the Indian National Congress where he eventually served as a provincial joint secretary of the party. He was arrested and charged under the Frontier Crimes Regulations, in 1943, at the height of the crackdown against the Quit India Movement. He opposed the 1947 division of the India and criticised the decision. His decision to serve in a more prominent political role was said to have been influenced by his elder brother, Ghani Khan's, decision to withdraw from politics. With his father in jail, Khan took over leading his father's supporters. Despite his father's efforts against division and a brief attempt to instead create a new nation called Pakhtunistan, on 14 August 1947, Pakistan came into being. The new nation was divided into two wings (West and East Pakistan), separated by a thousand miles (1500 km) of Indian territory. Like his father after the creation of Pakistan, Wali Khan agitated for Pashtun autonomy within a Pakistani Federal system, which placed him at odds with government authorities. Imprisoned without charge in 1948, he was freed in 1953; he immediately started negotiations with the central government to allay apprehensions about the Khudai Khidmatgar. He held talks with then NWFP Chief Minister Sardar Abdul Rashid and Prime Minister Muhammad Ali Bogra. He also held a series of meetings with then Governor General Ghulam Mohammed. These negotiations proved successful and led to the release of hundreds of imprisoned activists belonging to the Khudai Khidmatgar movement. Wali Khan next joined the National Awami Party (NAP) in 1956, a new political party formed by his father along with other progressive and leftist leaders from both wings of Pakistan. The National Awami Party seemed to be on its way to victory in the 1959 elections, when the civilian President Iskandar Mirza was ousted in a coup by the military, under Commander in Chief Ayub Khan. One of Ayub Khan's first decisions after he came to power was to outlaw political activity and imprison politicians. Abdul Wali Khan, along with many other politicians at the time, was imprisoned and disqualified from contesting elections or participating in politics as part of this purge.

Саясат: 1958-1972 жылдар

1962 жылы Әюп Хан жаңа конституцияны енгізіп, келесі Президент сайлауына қатысатынын жариялады. Оппозициялық партиялар Біріккен Оппозициялық Партиялар одағына бірігіп, президент сайлауында Әюп Ханға қарсы бірлескен кандидатты ұсынды. Оппозиция басшысы ретінде Уәли Хан Пакистанның негізін қалаушы Мұхаммед Әли Джиннаның қарындасы Фатима Джиннаны қолдады. Уәли Хан Фатима Джиннаның сайлау науқанына көмек көрсетіп, оның сайлау агенті ретінде қызмет етті. Бұл даулар әсіресе Уәли Хан мен Ұлттық Ауами партиясының президенті Маулана Бхасани арасында күрт болды, себебі Маошыл Бхасани үкіметтің Қытайға қатысты саясаты үшін Әюп Ханды жасырын түрде қолдаған деп айыпталды. Сол жылы Пакистанда жемқорлық пен инфляцияның өсуіне байланысты Әюп Ханның үкіметіне қарсы халықтық наразылықтар болды. Уәли Хан, сондай-ақ болашақ Бангладеш президенті Шейх Мүжибур Рахман сияқты көптеген оппозициялық партиялармен бірге демократияны қайта орнату үшін Әюп Ханмен келіссөздер жүргізу мақсатында Демократиялық Әрекет Комитетін құрды. Әюп Ханды биліктен құрметпен шығаруға тырысып, Әюп Хан мен оппозиция арасындағы келіссөздер 1969 жылдың 9-10 мамырында жалғасты. Бірақ, кейбір мәселелер бойынша келісімге келгеніне қарамастан, әскери жетекшілік пен оның саяси одақтастары Әюп Ханның сәттілікке жете алмайтынына сенді. 1971 жылы Шығыс Пакистан халқы мен әскерилер арасындағы қақтығыстың алдын алу үшін 1971 жылдың 23 наурызында Хан, басқа пакистандық саясаткерлермен бірге Шейх Мүжибур Рахманмен кездесті. Олар Муджибке үкімет құруға қолдау көрсетті, бірақ Яхья Хан толыққанды әскери операция жүргізуге шешім қабылдағандықтан, жағдайды өзгертуге тым кеш болды. Пакистанның әлсіздігі күшейіп, әскери операцияға қарсы халықаралық наразылық кеңінен тарағандықтан, Шығыс Пакистанда соғыс басталды. Бұл соғыс апатты нәтижеге әкелді, Шығыс Пакистанда Пакистанның қарулы күштері жеңіліске ұшырады және Бангладеш жаңа мемлекет құрылды. Жеңіліске ұшыраған Яхья Хан қызметінен және әскерден кетті. Генерал Гүл Хасан Хан басшылығымен Зұлфиқар Әли Бхутто Америкадан қайтарылып келді және Азаматтық Бас Маршалдық Заң Әкімшісі және Президент болып тағайындалды. Шығыс Пакистанға қарсы маршалдық заң кезінде Уәли Хан басшылығындағы Ұлттық Ауами партиясы әскери операцияға қарсылық білдірген санаулы партиялардың бірі болды. Бір жағдайда Хан Шығыс Пакистанның жоғары лауазымды дипломатының ұлын Батыс Пакистанда ұстаудан сақтап, Ауғанстанға қашуға көмектесті. Әскери үкімет наразылықтарға жауап ретінде партияны тыйым салып, партия белсенділерін жаппай тұтқындады.

By 1962, Ayub Khan introduced a new constitution and announced he would run in the next Presidential election. The opposition parties got united under the Combined Opposition Party alliance and fielded a joint candidate against Ayub Khan in the Presidential elections. As an opposition leader, Wali Khan supported the consensus candidate Fatima Jinnah, sister of Pakistan's founder Muhammad Ali Jinnah. Wali Khan assisted Fatima Jinnah in her election campaign and served as her election agent. These divisions were particularly sharp between Wali Khan and National Awami Party President Maulana Bhashani, as the Pro Mao Bhashani was alleged to have unofficially supported Ayub Khan because of the government's pro China policy. In the same year, popular unrest broke out against Ayub Khan's rule in Pakistan, due to increasing corruption and inflation. Wali Khan, along with most of the opposition parties, including future Bangladeshi President Sheikh Mujibur Rahman and others, formed the Democratic Action Committee to negotiate with Ayub Khan for the restoration of democracy. Attempting to provide Ayub Khan with an honourable exit from power, negotiations between Ayub Khan and the opposition continued between 9 and 10 May 1969. However, despite a compromise agreement on some issues, it was alleged that the military leadership and its political allies did not want Ayub Khan to succeed. In 1971, in an attempt to avert a possible showdown between the Military and the people of East Pakistan, on 23 March 1971, Khan, along with other Pakistani politicians, jointly met Sheikh Mujibur Rahman. They offered support to Mujib in the formation of a government, but it was already too late to break the impasse as Yahya Khan had already decided on a full scale military crackdown. Pakistan's increasing vulnerability and widespread international outrage against the military crackdown eventually created a situation that led to war in East Pakistan. This war proved disastrous and culminated in Pakistan's armed forces being defeated in East Pakistan and the creation of the new state of Bangladesh. Shocked by the defeat, Yahya Khan resigned from office and the military. Under General Gul Hassan Khan, Zulfikar Ali Bhutto was brought back from America and appointed the Civilian Chief Marshal Law Administrator and President. During the martial law crackdown against East Pakistan, the National Awami Party under Wali Khan was one of a handful of parties that protested the military operation. In one case, Khan helped a senior East Pakistani diplomat's son escape to Afghanistan from possible internment in West Pakistan. The military government, in retaliation against the protests, banned the party and launched mass arrests of party activists.

Үшжақты келісім

1972 жылы оппозиция жетекшісі ретінде Уәли Ханға Зұлфиқар Әли Бхутто хабарласып, әскери жағдайды жойып, жаңа конституция құруды ұсынды. Уәли Ханның Зұлфиқар Әли Бхуттомен жүргізген келіссөздері 1972 жылы үкіметпен үш тарапты келісімге қол қоюға әкелді. Келісім әскери жағдайды алып тастауға және Ұлттық Ауами партиясына қойылған тыйымды жоюға мүмкіндік берді. Бұл, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясында (НҚШП) және Белуджистанда Ұлттық Ауами партиясының коалициялық провинциялық үкіметтерінің құрылуына әкелді. Бастапқыдағы оңды қадамдарға қарамастан, келісім Хан мен Бхутто арасындағы наразылықтың күшеюіне байланысты тез бұзыла бастады. Равалпинди қаласындағы Лиакат Баг алаңында өткен оппозициялық митингке шабуыл жасалып, оннан астам адам қаза тауып, көптеген адамдар автоматты оқтардан жараланды. Уәли Хан шабуыл кезінде өлімнен мүжілді. Паштун этносының ашуы зор болды, өйткені қаза тапқандардың көбі және жараланғандардың басым бөлігі НҚШП-ден шыққан және Ұлттық Ауами партиясының мүшелері еді. Ашулы партия мүшелері мен жақтастары қаза болғандардың денелерін Пешавар және провинцияның басқа қалаларының көшелерімен шеруге шығарып, кең ауқымды қақтығысқа ұшырауға тырысты. Уәли Хан бұл ұсыныстан бас тартып, ашуланған партия кадрларын тоқтатты және қаза болғандардың денелерін Пешаварға сүйеп әкеліп, оларды қайғыдағы отбасыларымен бірге тыныш және салтанатты түрде жерледі. Барлық ескертулерге қарамастан, Уәли Хан сот тәуелсіздігі және провинциялық құқықтар мәселелері федералдық үкімет тарапынан бес және он жылдық кезеңдерден кейін қарастырылатындығы туралы шартпен келісімге келді. Алайда ол НҚШП және Белуджистан үшін су электр станцияларынан (гидроэлектростанциялар) және газ роялтилерінен түсетін табысты қамтамасыз етуге және федералдық үкіметті Пәкістанның барлық аймақтарында тең жақсартулар жасауға міндеттеуге қол жеткізді. Бхутто партиясының Парламенттегі үлкен көпшілігі мен оппозицияның бөлінуіне байланысты Хан Бхуттоның өкіметінде билікті одан әрі шоғырландыруын тоқтатуға мүмкіндік таппады. Осы кезеңде Уәли Хан 1971 жылғы соғыста Үндістан тарапынан тұтқындалған соғыс тұтқындарын босату және Симла бейбіт келісімі арқылы қарым-қатынастарды толыққанды жақсартуға бағытталған Бхуттоның қадамдарын қолдады.

In 1972, as the opposition leader, Wali Khan was contacted by Zulfikar Ali Bhutto, who wanted to lift martial law and set up a new constitution. Wali Khan's negotiations with Zulfiqar Ali Bhutto led to the signing of an agreement with the government in 1972, called the Tripartite Agreement. The agreement led to the lifting of martial law and removal of the ban on the National Awami Party. This led to the formation of National Awami Party coalition provincial governments in the NWFP and Baluchistan. Despite the initial positive start, the agreement rapidly began to unravel due to the growing animosity between Khan and Bhutto. attacked a public opposition rally at the Liaquat Bagh in the town of Rawalpindi and killed a dozen people; many more were wounded by their automatic gunfire. Wali Khan narrowly escaped a bullet during the attack. Public anger amongst ethnic Pashtuns ran high, as almost all the dead and most of the wounded were from the NWFP and were mostly members of the National Awami Party. The enraged party workers and followers wanted to parade the dead bodies on the streets in Peshawar and other cities of the province, and provoke a full scale confrontation. Wali Khan rejected this notion and held back his infuriated party cadres, escorting the dead bodies to Peshawar; he had them buried quietly and solemnly with their bereaved families. despite reservations, Wali Khan agreed to a compromise with the precondition that issues of Judicial independence and provincial rights would be granted by the federal government after transition periods of five and ten years, respectively. However, he succeeded in incorporating Hydel and gas royalties for NWFP and Baluchistan as well as having obligated the Federal government to ensure equal improvements for all regions in Pakistan. Due to Bhutto's party's large majority in Parliament and opposition divisions, Khan was critically unable to stop Bhutto from concentrating greater power in his office. It was during this period that Wali Khan supported Bhutto's move toward the release of prisoners of war captured by India in the 1971 war and full normalisation of relations through the Simla peace agreement.

Қамауға алу және Хайдарабад соты

1974 жылы Зұлфиқар Әли Бхуттоның жақын одақтасы және Солтүстік-Батыс шекаралық провинцияның губернаторы Хаят Шерпао бомба жарылысында қаза тапқаннан кейін, Бхутто Абдул Уали Хан, Хан Амирзада Хан және Ұлттық Авами партиясы жауапты екеніне сенімді болды. Жауап ретінде федералдық үкімет Ұлттық Авами партиясын тыйым салды. Ол сондай-ақ оның көптеген жетекшілерін, Уали Ханды қоса алғанда, тұтқындауға және түрмеге қамауға бұйрық берді. Көпшілік сенімінен мүлдем айырылған Хайдарабад трибуналы Уали Хан мен оның әріптестерін сотқа берді. Өзінің қорғанысына қатыспауды жөн санап, Уали Хан өзінің заңдық қорғанысына қатыспады. Елде азаматтық наразылық кеңінен тараған кезде, ПНА, Пәкістан Қарулы Күштері және Бхутто арасындағы, соның ішінде оның әріптестері арасындағы билік күресі басталды. Уали Хан Бхуттоның әрекеттерін соңғы тұғыр деп қарады. Ашық семинарда Уали Хан: «Екі адамға арналған бір қабір бар, кім бірінші кіретінін көрейік» деген сөздерін айтты. Бұл кітап көп жылдар бойы біртіндеп жазылды және Пакистан құрылғанға дейінгі британдық империяның сыни және құпиясы ашылған құжаттарын қамтиды. Уали Хан осы құжаттарға сілтеме жасап, Пәкістанның құрылуы британдықтардың «бөліп билеу» саясатының бір бөлігі ретінде жүзеге асырылғанын және Мұхаммед Әли Джинна (Пәкістанның негізін қалаушы) түрлі діни лидерлер мен феодалдық жер иелерімен бірге олардың тапсырмасымен әрекет еткенін мәлімдеді.

Зейнетақыдан кейінгі саясат

1990 жылғы сайлауда оппозициялық кандидат Маулана Хасан Жаннан (афғандық паштун көшбасшысы Гүлбадин Хекматиярдың жақын серігі) жеңілгеннен кейін Уәли Хан сайлау саясатынан шығуға шешім қабылдады және партиясынан сенатқа кандидат болудан бас тарды, сондай-ақ премьер-министр Наваз Шарифтің Лахорда сайлауға түсу туралы ұсынысын қабылдамады. Зейнетке шығу себебін сұрағанда, ол «мұлалар мен ИСИ (Ішкі қызметтер барлауы) біздің тағдырымызды және саясатымызды шешетін кезде саясатта менің орным жоқ» деді. Уәли Хан саясаттан қол үзгеннен кейін баспасөз және жұртшылықпен байланысы шектелді. 1990-жылдардағы осы кезеңде оның партиясы бұрынғы әскери қолдауға ие болған оппозициямен одақтасып билікке келді, тек провинциялық саясатқа назар аударылды, партия ішінде оның әйелінің ықпалы артты, бұрын таза беделге ие болған жақтастарының қатыстылығымен сыбайлас жемқорлық оқиғалары орын алды, сондай-ақ ең бастысы – Солтүстік-Батыс Шекаралық провинцияның (NWFP) атауын Пахтунистанға ('Паштун жері/аумағы') өзгерту мәселесі көтерілді. Бірақ 1998 жылы премьер-министр Наваз Шарифтің Калабаг су тоғанының құрылысы туралы жариялағаннан кейін паштун және синдхи ұлтшылдары бөгеттің салынуына қарсы шықты, себебі бұл Пәкістанның су ресурстарын басым түсетін пенджабтарға береді деп санады. Бұл жаңалыққа жауап ретінде Уәли Хан Ноушера қаласында су тоғанына қарсы үлкен митинг ұйымдастырды. Бұл митинг басқа партияларды, әсіресе Беназир Бхуттоның ХДП-сын (Халық партиясы) су тоғанының құрылысына қарсы науқанға түрткі берді. Науқан сәтті аяқталды және Шариф бұл жоспардан бас тартты. 2001 жылы өткен кезекті баспасөз конференциясында Уәли Хан АҚШ-тың Талибанға жасаған шабуылын қолдады және егер АҚШ Ауғанстанға шабуыл жасамағанда, ел 16 мың жақсы жабдықталған әскері бар Осама бин Ладеннің армиясының күшімен араб колониясына айналып кетер еді деді. Уәли Ханның соңғы баспасөз конференциясы 2003 жылы өтті, онда ол өзінің жақын досы және әріптесі Аджмал Хаттактың көптеген әріптестерімен бірге 2000 және 2002 жылдар аралығында партияның бөлінген тобын жетекшілік еткеннен кейін АҰП-ға (Афғанстан ұлттық партиясы) қайта оралғанын жариялады.

After his defeat in the 1990 elections at the hands of opposition candidate Maulana Hassan Jan (a close confidante of the Afghan Pashtun leader Gulbadin Hekmatyar), Wali Khan opted to retire from electoral politics and turned down a senate ticket from his party and the offer from Prime Minister Nawaz Sharif of contesting Lahore. When asked his reason for retirement, he said that he had no place in politics "when the mullahs and ISI (Inter Services Intelligence) decide our destiny and politics". As Wali Khan withdrew from politics, his contact with the press and public became limited. This period in the 1990s would be marked by his party's assumption of power in alliance with former army backed opponents, a focus only on provincial politics, the increasing influence of his wife in party affairs, corruption scandals hitting the once clean image of his supporters and in particular the focus on renaming the NWFP Pakhtunkhwa ('The Pashtun side/ territory'). The exception was in 1998, when in response to Prime Minister Nawaz Sharif's announcement of the construction of Kalabagh Dam, Pashtun and Sindhi nationalists opposed construction of the dam because they believed it would give control of Pakistan's water resources to the majority Punjabis. In response to the announcement, Wali Khan led a massive rally against the dam in the town of Nowshera. The rally spurred other parties, in particular Benazir Bhutto's PPP, into leading a campaign against the construction of the dam. The campaign was successful and Sharif dropped the plan. In another press conference in 2001, Wali Khan supported the US attack on the Taliban and said that had the US not attacked Afghanistan, the country would have turned into an Arab colony since Osama bin Laden had a well equipped army of 16,000 people, which far outnumbered the trained soldiers in the Afghan army. Wali Khan's final press conference was in 2003, when he announced his close friend and colleague Ajmal Khattak's return to the ANP, along with many other colleagues, who had briefly led a splinter faction of the party between 2000 and 2002.

Қарым-қатынастар

Оның ППП басшысы және Пәкістанның премьер-министрі Зұлфиқар Әли Бхуттомен қарым-қатынасы қатал бәсекелестік пен эголардың күшті қақтығысымен сипатталды. Ол премьер-министрді "фашистік бейімділігі" үшін "Адольф Бхутто" және "Раджа Дахир" деп атады. Мұған жауап ретінде Бхутто Ханды Пәкістанды бөлшектеп тастау үшін Үндістан мен Ауғанстанмен сөз байласыпты деген айып тақты. Уәли Хан Зұлфиқар Бхуттоны Пәкістан парламентінің отырыс залында өзін өлтіруге тырысқаны үшін айыптады. Төртінші шабуыл Равалпиндидегі Ляхат Баг қаласында халық жиналысына сөз сөйлеуге дайындалып жатқанда жасалды. Сахнада Уәли Ханға жақын тұрған жас жігітті кездейсоқ оқ шалып өлтірді. Бхуттоның Ханның ескі қарсыласы Абдул Қаюм Хан Кашмиримен бірігіп шабуылдарды ұйымдастырғанына көз жеткізген ол, бір рет өте жақыннан құтылғаннан кейін, Ұлттық Ассамблеяда Бхуттоға оқпен оқ қайтаратынын ескертті. Осы сөзден кейін Бхуттоның Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясына сапарлары қатаң күзетілді. Бхутто үкіметі оған және оның отбасына көрсеткен қатыгездік 1979 жылы Бхутто өлім жазасына кесілген кезде Уәли Ханнан көңіл жарыққысыздық тудырды.

Түрмеге қамау

Уәли хан саяси мансабының 48 жылында бірнеше рет түрмеде отырды және бірнеше қастандықтан аман қалды. Оның тұңғыш тұтқындалуы 1943 жылы британдықтардың «Шекаралық қылмыстар туралы» ережелері бойынша Худай Хидматгар қозғалысындағы рөлі үшін болды. 1948 жылғы 15 маусымда ол қайтадан тұтқындалды, бұл жолы жаңа Пәкістан үкіметі Худай Хидматгардың Пәкістан құруға қарсылығы үшін және оны Харипурдағы түрмеге қамады. 1953 жылы, бес жылдан астам түрмеде айып таспастан өткен соң, орталық үкімет оны босатты. Түрмеде отырған кезінде, 1949 жылғы ақпанда, оның бірінші әйелі Тадж Биби мен екінші ұлы Мардан ауруханасында қайтыс болды. Уәли ханға оның жаназасына қатысуға рұқсат берілмеді. 1969 жылы Әюп хан отставкаға кеткеннен кейін Яхья хан билікке келген соң тағы бір қысқа мерзімге тұтқындалды. Оның соңғы түрмеде отырған уақыты Зұлфиқар Әли Бхутто үкіметі кезінде болды. Хан бұл кезеңді өзінің ең ауыр сынағы деп есептеді. Партияға тыйым салынды және оның отбасы мен достарына қатыгездікпен шабуыл жасалды. Оның інісі елден қуылды, ал ұлы азапталды. Ол өзінің «Факты қасиетті» кітабында түрмедегі оқиғаларын ащы сезіммен жазды. 2006 жылғы 26 қаңтарда Пешавар қаласында, Пәкістанда қайтыс болды. Ол ата-бабаларының ауылында, Чарсадданың Утманзай ауылында жерленді. Оның жаназасына көптеген адамдар мен жоғары саяси басшылар қатысты, оның ішінде премьер-министр Шаукат Азиз; Пәкістан президенті Первез Мушаррафтан, Үндістан премьер-министрі Манмохан Сингхтен және Ауғанстан президенті Хамид Карзайдан көңіл айту хаттары келді. 1973 жылғы конституцияның және Симла келісімінің пайдасын жоққа шығарды, диктаторлармен келісімге келмеу принципімен келіспеді. Басқалар, егер ол Пәкістанның әскери билігімен келісімге келгенде, Пәкістанның премьер-министрі болар еді, бірақ оның принциптері оның құлдырауына себеп болды деседі. Кейбір пуштун ұлтшылдары Вали ханға сын айтты, олар оның NWFP (қазіргі Хайбер Пухтунхва), Белуджистан және Федералды әкімшіліктегі тайпалық аймақтардағы барлық пуштундарды Пактунхва немесе Пактунистан деп аталатын үлкен провинцияға біріктіру мүмкіндігін ысырап еткенін ойлады. Хан сонымен қатар, оның және Ұлттық Авами партиясының NWFP (қазіргі Хайбер Пухтунхва) және Белуджистанда пашту және балучи тілдерінің орнына урду тілін провинциялық оқыту тілі ретінде қолдауы үшін «тілін сатқандығы» үшін де сынға ұшырады. Уәли хан өмірінің көп бөлігінде өзінің ықпалды әкесі Ғаффар ханның екі жақты мұрасымен және оның «Пәкістанға қарсы қызметтері» туралы түсінікпен күресті. Мемлекеттік БАҚ және Пәкістанның билік етуші қауымы оны саяси мансабының көп бөлігінде сатқын деп атады. Парадоксалды жайт, демократтар оны Зия әл-Хаққа қарсылық білдіргені үшін сынға алады, себебі ол оған елдің премьер-министрі қызметін ұсынды. Алайда Лоренс Зиринг сияқты жазушылар оған тағылған айыпты жоққа шығарды. Саид одан да әрі барып, Уәли хан басшылығымен Ұлттық Авами партиясы арасындағы қақтығыс «Пәкістан мемлекеті мен сепаратистік күштер арасындағы бәсеке емес, керісінше, саяси қалаулардың қақтығысына ұқсайды» деп дәлелдеді. Оның жақтастары бұған келіспейді және оның Пәкістанда солшыл, прогрессивті және зайырлы саясатты алға жылжытқан деп санайды. 1975 жылы тұтқындалғанға дейін ол оппозиция көшбасшысы ретінде ұлттық рөлге ие болуға тырысты, Пәнджаб пен Синдте үлкен науқан жүргізді. Оның мәлімдемелерінде саясатында екіұштылық болды, мысалы, 1972 жылы бір журналист оның адалдығына күмән келтіргенде, ол: «Мен алты мың жылдан бері пуштун, он үш жүз жылдан бері мұсылман және жиырма бес жылдан бері пакистандықпын» деді. Алайда, 1990 жылғы жалпы сайлау алдында ол: «Федерацияның сақталуы - бұл сайлаудағы басты мәселе. Әркім өзін алдымен синдхи, пуштун немесе панджаби деп санайды. Ешкім өзін пакистандық деп санамайды. Облыстардың дербестігі күшейтілуі тиіс» деді. Ол сондай-ақ Пәнджабтың көптеген саясаткерлерімен, соның ішінде Сардар Шәүқат Хаят Хан және Чадри Заһур Элахи (бұрынғы премьер-министр Чадри Шужат Хусейннің әкесі) сияқты танымал мұсылман лигаларымен және балуч саясаткерлерімен, әсіресе Сардар Атаулла Менгал мен Шербаз Хан Мазаримен жақсы қарым-қатынас жасады. немесе зайырлы пуштун ұлтшылы. Ханның 1970-ші жылдардың аяғында балуч көшбасшысы Гус Бизенжомен араздыққа түсуінің себебі оның коммунизмге деген көңілінің толуы еді. Хан және оның партиясы мен отбасы үлкен дәрежеде Үндістанның Конгресс партиясының жетекшілерімен ұзақ қарым-қатынас жасады, оның себебі оның әкесінің Мохандас Гандимен жақын байланысы болды. Оның Үндістанмен қақтығыстан гөрі диалогты ұстануы және Үндістанмен байланыстары Пәнджабтағы антиүнділік көзқарастарға ие адамдар арасында оның Пәкістанға қарсы екенін күшейтті. Оның Пәкістан-АҚШ қолдауымен жүргізілген Ауғанстан соғысына қарсылығы және Ауғанстанның коммунистік президенті Мохаммад Наджибулланы қолдауы көптеген консервативті пуштундар мен пакистандықтар арасында оның беделін түсірді. Әули хан атындағы Мардан университеті Авами ұлттық партиясы үкіметі тарапынан құрылды.

Wali Khan served several stints in prison, and survived several assassination attempts during his 48 year political career. His first arrest was under the Frontier Crimes Regulations (FCR) by the British Raj in 1943 for his role in the Khudai Khidmatgar movement. On 15 June 1948, he was arrested again, this time by the new Pakistani government, for the Khudai Khidmatgar's opposition to the creation of Pakistan, and placed behind bars in Haripur jail in Haripur, NWFP. In 1953, after serving more than five years in various jails without being charged, he was released by the central government. During this stint in prison, in February 1949, his first wife Taj Bibi and their second son died in a Mardan hospital. Wali Khan was not allowed to attend her funeral. This was followed by another brief arrest in 1969 after another military ruler, Yahya Khan, assumed power after Ayub Khan resigned. His final stint in prison was under Zulfiqar Ali Bhutto's government. Khan considered this period his most difficult experience. His party was banned and a brutal crackdown was launched against his family and friends. As part of the crackdown, his brother in law was forced into exile and his son was tortured. In his book Facts Are Sacred, he wrote of this stint in prison with some bitterness. on 26 January 2006 in Peshawar, Pakistan. He was buried in his ancestral village in Utmanzai, Charsadda. His funeral was widely attended by members of the public and senior political leaders including Prime Minister Shaukat Aziz; condolence messages were sent from Pakistani President Pervez Musharraf, Indian Prime Minister Manmohan Singh and Afghan President Hamid Karzai. discounted the benefits of the 1973 constitution and the Simla agreement, and disagreed with his principles of not compromising with dictators. Others argue that if he had compromised with Pakistan's military establishment he may well have ended up Pakistan's Prime Minister, but that his principles proved to be his undoing. Some Pashtun nationalists were also critical of Wali Khan, as many felt that he squandered a chance to unite all Pashtuns in NWFP (now Khyber Pukhtunkhwa), Baluchistan and Federally Administered Tribal Areas into one large province that could be named Pakhtunkhwa or Pakhtunistan. Khan also faced criticism for his "betrayal of his language" because of his, and the National Awami Party, support for Urdu as the provincial language of instruction in NWFP (now Khyber Pukhtunkhwa) and Baluchistan (declared in 1972) rather than the majority languages of Pashto and Balochi. Wali Khan struggled for most of his life with the twin legacies of his influential father Ghaffar Khan and the perception of his "Anti Pakistani activities". He remained tagged with the title of traitor by the state run media and Pakistan's ruling establishment for much of his political career. Paradoxically he is criticised by democrats for his alleged lukewarm opposition to Zia ul Haq, who allegedly offered him the Prime Ministership of the country. However writers like Lawrence Ziring have rejected the charges against him. Syed went a step further, arguing that the clash between the National Awami Party under Wali Khan, "was not a contest between the state of Pakistan and a secessionist force but was more like a clash of rival political wills". His supporters disagree, and believe he promoted left of centre progressive and secular politics in Pakistan. Before his arrest in 1975, he was in fact striving for a more national role more in line with his position as Leader of the Opposition in government and he had started campaigning heavily in Punjab and Sind, where he was attracting large crowds. In his statements he left an ambiguity in his policies, exemplified in 1972 when a journalist questioned his loyalty and his first allegiance, to which his reply was, "I have been a Pashtun for six thousand years, a Muslim for thirteen hundred years, and a Pakistani for twenty five." However at the same time, before the 1990 general elections, he stated "The survival of the federation is the main issue in this election. Everyone considers themselves a Sindhi or Pashtun or Punjabi first. Nobody considers themselves a Pakistani. There has to be greater provincial autonomy". He also worked well with many politicians from Punjab including prominent Muslim Leaguers like Sardar Shaukat Hayat Khan and Chaudhry Zahoor Elahi (father of former Prime Minister Chaudhry Shujaat Hussain) and with Baloch politicians especially Sardar Ataullah Mengal and Sherbaz Khan Mazari. or a secular Pashtun nationalist. Khan's falling out with Baloch leader Ghous Bizenjo in the late 1970s can be traced to his disillusionment with Communism. Khan, and by extension his party and family, maintained a long association with senior leaders in the Congress Party of India because of his father's close association with Mohandas Gandhi. His preference for dialogue over conflict with India and his links to India also strengthened the impression that he was anti Pakistan amongst the more strident anti India elements in Punjab. His opposition to the Pakistan United States backed Afghan jihad and support for Afghan communist President Mohammad Najibullah damaged his standing amongst many conservative Pashtuns and Pakistanis." Abdul Wali Khan University Mardan has been established in respect to him by Awami National Party government.