Кіріспе

AGM 129 ACM (Advanced Cruise Missile) - бастапқыда General Dynamics компаниясы жобалап, жасаған, кейін Raytheon Missile Systems компаниясы сатып алған, аз көрінетін, субсониктік, турбофенді қозғалтқышты, әуеден ұшырылатын қанатты зымыран. 2012 жылы қызметтен алынғанға дейін AGM 129A АҚШ Әуе күштерінің B 52H Stratofortress бомбалаушыларында ғана тасымалданды.

Ерте дамуы

1982 жылы АҚШ Әуе күштері болашақ әуе қорғанысы жүйелеріне AGM-86B зымыранының енуі қиын болатыны анықталғаннан кейін, жаңа, байқалатын қасиеттері төмен круиздік зымыранды зерттеуді бастады. AGM-86B кеңестік әуе қорғанысын бұзу үшін, негізінен жер-әуе зымырандарына қарсы төмен биіктікте ұшуға тәуелді болды. Әуедегі ерте ескерту жүйелерінің, МиГ-31 истребительдеріндегі "Заслон" ПЕСА радарының және Су-27 истребительдеріндегі "Мёч" радарының орналастырылуы, оның ішінде үш "төмен қарап, атып түсіру" радары, төмен биіктіктегі AGM-86B-нің нысанаға жету мүмкіндігін азайтты. Шешім – жаңа "Advanced Cruise Missile" жүйесіне түрлі "жайылымды азайту" ("stealth") технологияларын енгізу болды.

Жобалау, сынау және бастапқы өндіріс

1983 жылы General Dynamics Convair Division (GD/C) AGM 129A-ның (жеңіліс тапқан жоба Lockheed Corporation-ның Senior Prom-ы болды) даму шартын алды. AGM 129A зымыранның радарлық көрінісін азайту үшін корпустың пішінін және алға қарай иілген қанаттарын қамтыды. Радарлық көріністі одан әрі жақсарту үшін қозғалтқыштың ауа түсіру тегеуіріші зымыранның астыңғы жағына жапсырылды. Зымыранның реактивтік қозғалтқыш шығарылысы артқы бөлігімен қоршалды және инфрақызыл сәуле шығарынын азайту үшін диффузормен салқындатылды. Зымыраннан электрондық сигналдарды азайту үшін AGM 86B-де қолданылған радар инерциялық навигация және жер бедерін салыстыру (TERCOM) жүйесімен алмастырылды, сондай-ақ Lidar Doppler жылдамдық өлкішімен ұсынылған жоғары дәлдіктегі жылдамдық жаңартуларымен толықтырылды. Бұл өзгерістер AGM 129A-ны анықтауды қиындатты және зымыранды жоғарырақ биіктікте ұшуға мүмкіндік берді. Жаңа Williams International F112 WR 100 турбовентиляторлық қозғалтқышы қашықтықты шамамен 50%-ға арттырды. Жаңа басқару жүйесі дәлдікті 30 м (100 фут) және 90 м (300 фут) аралығында қамтамасыз етті. AGM 129A, AGM 86B сияқты, W80 1 өзгермелі қуаттылықтағы ядролық оқ-дәрімен жарақталған. 1985 жылдың шілдесінде алғашқы сынақ зымыраны ұшырылды, ал 1987 жылы АҚШ Әуе күштеріне алғашқы өндірістік зымырандар жеткізілді. Даму бағдарламасында кейбір аппараттық "сапаны бақылау" мәселелері мен сынақтардағы қателіктер орын алды. Ұшу сынақ бағдарламасы машина жасаушылар кәсіподағы мен GDC басшылығы арасындағы шиеленіс кезеңінде өтті, 1987 жылы 3 жарым апталық ереуіл болды. АҚШ конгрессмені Лес Аспин ACM-ді өзінің комитеті қараған сегіз стратегиялық қару бағдарламасының ішіндегі ең нашар проблемалармен сатып алудағы апат деп атады. АҚШ Конгресі 1989 жылы ACM бағдарламасына қаржыландыруды тоқтатты. Өндірістің "сапа" мәселелері АҚШ Әуе күштеріне 1989 және 1991 жылдары зымыран жеткізуді тоқтатуға мәжбүр етті. МакДоннелл Дуглас зымыран өндірісінің екінші көзі ретінде қатысуға шақырылды. 1989 жылдың басында АҚШ Канадада AGM 129A-ны сынауға рұқсат сұрады және алды. 1993 жылы толық өндіріске қол жеткеннен кейін жылына 200 зымыран өндіру жоспарланды, бұл шамамен 1461 AGM 86B-ні алмастыруға жеткілікті болды. 1992 жылдың қаңтар айында "суық соғыс" аяқталып, АҚШ президенті Джордж Буш ACM сатып алуды қысқарту туралы жариялады. Президент тек 640 зымыран қажет екенін анықтады. ACM бағдарламасы кейін 460 зымыранға дейін қысқартылды. 1992 жылдың тамызында General Dynamics өзінің зымыран бизнесін Hughes Aircraft Corporation компаниясына сатты. Бес жылдан кейін, 1997 жылы Hughes Aircraft Corporation өзінің аэроғарыш және қорғаныс бизнесін соңғы өндіріс мердігері Raytheon-ға сатты. АҚШ Әуе күштері AGM 129A үшін тиімді емес деп саналған нысаналар үшін AGM 129B нұсқасын өндіруді талап етті. АҚШ Әуе күштері бұл талапты 1985 жылы ұсынды және 120 зымыранды AGM 129B нұсқасына өзгертуді ұсынды. 1991 жылы АҚШ Конгресі бұл өтінішті қабылдамады және АҚШ Әуе күштері бағдарламаны тоқтатуға мәжбүр болды. 1992 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігі АҚШ Әуе күштеріне бағдарламаны қайта бастауға тапсырма берді, бірақ бұл әрекетке АҚШ Конгресінің Бас есептік кеңсесі қарсы болды. Бұл қарудың түпнұсқадан қандай ерекшеліктері бар екені туралы әлі де түсініксіздік бар. Қорғаныс министрлігінің 4120.15 L "Әскери аэроғарыштық көліктердің үлгілік атаулары" құжатында AGM 129B AGM 129A-ның "құрылымдық және бағдарламалық өзгерістермен және құпия зымыран миссиясын орындау үшін баламалы ядролық оқ-дәрімен жаңартылған" түрі екені көрсетілген. Алайда, Озу AGM 129B ядролық емес ACM нұсқасы болуы тиіс екенін айтады, дәл ядролық AGM 86B дәстүрлі AGM 86C-ке әкелгендей. Бұл рөлді AGM 158 JASSM орындады.

Пайдалану тарихы

B-52H бомбалаушы ұшағы екі сыртқы пилонға бірнеше алты AGM 129A зымыранын тасымалдай алады, яғни әр ұшаққа барлығы 12 зымыра. Алғашқыда, B-52 ұшағындағы ортақ стратегиялық ротациялық ұшырғыштарда қосымша 8 АСМ зымырасын тасымалдауға болады, яғни әр ұшаққа барлығы 20 зымыра. B-1B бомбалаушы ұшағы да AGM 129A зымырасын тасымалдауға жоспарланған, бірақ Суық соғыс аяқталғаннан кейін бұл жоспар тоқтатылды. AGM 129A зымырасы B-52H бомбалаушы ұшағына әуе қорғаныс жүйесіне енбей бірнеше нысанаға шабуыл жасау мүмкіндігін береді. 1997 жылдың 10 желтоқсанында AGM 129A зымырасы АҚШ армиясының Дагуэй сынақ полигонының «қауіпті операциялар» аймағында орналасқан Юта және Токио университеттеріне қарасты ғарыш сәулелерін зерттейтін обсерваторияның бөлігі болған екі бос тіркемеге тиіп, зақымдады. Зымыра Солтүстік Дакота штатындағы Минот әуе базасына қарасты B-52H бомбалаушы ұшағынан Юта штатының сынақ және оқу полигонында ұшырылды. Зымыра жоспарланған бағыты бойынша шамамен 3,5 сағат ұшқан және апатқа дейін барлық сынақ мақсаттарын орындаған. Зымырада сынақ үшін инертті заряд болған. Миссияны жоспарлағандар тіркемелердің бар екенін білмеген. 2008 жылы Әскери-әуе күштері 1140 AGM 86 ALCM және 460 AGM 129 ACM зымырасын сақтады. B-52 – осы зымыралар үшін жалғыз платформа. 2007 жылдың наурыз айында, пайдалану мерзімін ұзарту бағдарламасына (SLEP) қарамастан, оның қызмет ету мерзімін 2030 жылға дейін ұзартуға бағытталған, АҚШ Әскери-әуе күштері барлық AGM 129 зымыраларын жою туралы соңғы шешім қабылдады, ал соңғы зымыра 2012 жылдың сәуір айында жойылды.

Қолдану оқиғасы

2007 жылдың 30 тамызында B-52 ұшағына тиелген он екі ACM зымыраны Солтүстік Дакота штатындағы Минот әуе күштері базасынан Луизиана штатындағы Барксдейл әуе күштері базасына жойылғаны үшін АҚШ арқылы ұшырылды. Ұшуға дейін алынып тасталуы керек болған ядролық оқ-дәрілер қателікпен алты ACM-ге орнатылып қалды. 36 сағат бойы ядролық қарудың қайда екені белгісіз болды, соның салдарынан оқиғаға ресми тергеу басталды.