Кіріспе
Философиялық ұғым. Моральдық сәттілік – моральдық агенттің бір әрекеті немесе оның салдары үшін кінәлі деп тануы немесе мақтауы, тіпті егер бұл агенттің әрекеттің өзіне де, оның салдарына да толық бақылауы болмағаны анық болса да болатын жағдайды сипаттайды. Бұл терминді Бернард Уильямс енгізген, ал Уильямс пен Томас Нагель осы тақырыптағы зерттемелерінде оны дамытып, біртұтас моральдық теорияға оның маңыздылығын жеткізді.
Moral luck describes circumstances whereby a moral agent is assigned moral blame or praise for an action or its consequences, even if it is clear that said agent did not have full control over either the action or its consequences. This term, introduced by Bernard Williams, has been developed, along with its significance to a coherent moral theory, by Williams and Thomas Nagel in their respective essays on the subject.
Моральдық сәттілік проблемасы
Дегенмен, моральдық жауапкершілікті ерікті іс-әрекетпен байланыстыру тұжырымын ескере отырып, моральдық сәттілік күтпеген, интуицияға қарсы шешімдерге алып келеді. Бұл жол апаттарының мысалы арқылы көрсетіледі. А жүргізушісі бір сәтте абайсызда қызыл шамға өткенде, бала көшені кесіп өтіп жатыр. А жүргізушісі баланы қағып алудан аулақ болуға тырысады, бірақ қағып алады және бала қайтыс болады. В жүргізушісі де қызыл шамға өтеді, бірақ көшеде ешкім болмайды және тек айып төлейді. Егер куәгерлерден А және В жүргізушілерін моральдық тұрғыдан бағалауды сұрасақ, А жүргізушісінің іс-әрекеті өлімге әкелгендіктен, оны В жүргізушісінен гөрі көп кінәлі деп тағайындауы мүмкін. Алайда, А және В жүргізушілері жасаған бақыланатын іс-әрекеттерде ешқандай айырмашылық жоқ. Тек сыртқы, бақылауға келмейтін жағдай ғана өзгеше. Егер моральдық жауапкершілік тек адам өз еркімен іс-әрекет жасағанда немесе жасамағанда ғана маңызды болса, онда А және В жүргізушілерін теңдей кінәлау керек. Бұл интуитивті тұрғыдан қиын болуы мүмкін, себебі бір жағдай өлімге соқтырды.
Моральдық бақыттың төрт түрі
Томас Нагель (1979) өзінің эссесінде моральдық жағдайдың төрт түрін анықтады. Жоғарыдағы мысалға ең қатыстысы – "нәтижелік моральдық жағдай".
Нәтижелі моральдық сәттілік (күнәға байланысты)
Нәтижесінде туындаған моральдық жақсылықтың мәні, іс-әрекеттер мен жағдайлардың салдарында. Жоғарыдағы мысалда, екі жүргізуші де нәтижесінде туындаған моральдық жақсылыққа тап болды, себебі нақты жағдайлар екі түрлі нәтиже берді: бір жағдайда жолға жаяу адам шықты, ал екіншісінде шықпады.
Жағдайға байланысты моральдық сәттілік
Ақиқатқа негізделген моральдық сәттілік моральдық агенттің қоршаған ортасына қатысты. Ең белгілі мысалы – Нагельдің мақаласында келтірілген. Гитлер Германиясындағы нацистердің ізбасарлары мен қолдаушыларын қарастырайық. Олар моральдық тұрғыдан жағымсыз әрекеттер жасағаны үшін немесе оларға қарсы тұруға тырыспай, олардың орын алуына рұқсат бергені үшін моральдық айыпталуға лайық. Бірақ, егер 1929 жылы сол адамдар жұмыс берушілері тарапынан алдағы қақтығыстардан алыс, басқа елге көшірілген болса, олардың өмірі мүлдем басқаша болуы мүмкін еді, және біз оларға сол дәрежедегі моральдық кінә тағайындай алмас едік. Демек, бәрі олардың тапқан жағдайларына байланысты.
Құрылысшы моральдық бақыт
Құрылымдық моральдық сәттілік моральдық агенттің жеке мінезіне қатысты. Білім, тәрбие, гендер және басқа да көбінесе бақылауға келмейтін ықпалдар тұлғаны белгілі бір деңгейде қалыптастыратынына күмәндік келтіру қиын. Сонымен қатар, адамның мінезі оның іс-әрекеттерін де белгілі бір деңгейде анықтайды. Адамның өте өзімшіл болуы үшін моральдық кінә тағылады, тіпті осы өзімшілдіктің себебінің бір бөлігі сыртқы орталық факторлар екені анық болса да.
Себептік моральдық сәттілік
Себептік моральдық сәттілік, көбінесе ерік бостандығы мәселесімен байланысты, Томас Нагель сипаттаған түрлердің ең толыққанды емесі болып табылады. Жалпы анықтамасы бойынша, әрекеттер сыртқы оқиғалармен анықталады және осылайша, әрекетті жасаған адамның бақылауында болмаған оқиғалардың салдары болып табылады. Адамдардың әрекеттерді таңдау мүмкіндігі олардан бұрын болған оқиғалармен шектеледі, сондықтан олар мұндай әрекеттер үшін жауапты деп есептелмеуі керек. Томас Нагель Дана Нелкин тарапынан себептік моральдық сәттілікті жеке категория ретінде қарастырғаны үшін сынға ұшырады, себебі ол көбінесе артық көрінеді. Ол құрылымдық және жағдаяттық сәттілікке кірмейтін ешқандай жағдайды қамтымайды және тек ерік бостандығы мәселесін көтеру үшін ғана бар сияқты.
Баламалар
Кейбір философтар, мысалы Сьюзан Вольф, моральдық сәйкестікті мүлдем қабылдамай, оған толығымен сенудің арасындағы тепе-теңдікті табуға тырысты. Вольф мұндай келісімге қол жеткізудің бір бөлігі ретінде рационалистік және иррационалистік көзқарастарды ұсынды. Рационалистік көзқарас, ең қарапайым түрінде, тең дәрежедегі кінә тең жазаға лайық. Мысалы, екі жүргізушінің екеуі де жүргізу алдында тежегіштерін тексермеген. Олардың біреуі салдарынан жаяу жүргіншіге шауып, екіншісі шаппайды. Рационалисттер екі жүргізушінің де тежегішті тексермегені үшін кінәлі екенін, сондықтан біреуінің жаяу жүргіншіге шаппай сәттілікке ие болғаны, ал екіншісінің сәттілікке ие болмағаны маңызды емес дейді. Кінә тең болғандықтан, олар тең жазаға лайық. Нәтижешілдік көзқарас тең дәрежедегі кінә тең жазаға лайық емес, себебі жаза салдарға байланысты болуы керек деп санайды. Осы логика бойынша, сәттілікке ие болған жүргізуші, олардың кінәлары бірдей болса да, сәттілікке ие болмаған жүргізушіден кем жазаға лайық. Вольф осы екі көзқарасты біріктіріп, моральдық сәйкестікке байланысты туындайтын шиеленістерді аяқтауға тырысады. Ықыласты агент өзінің әрекеттерінің салдарымен ерекше байланыста екенін, соның ішінде тең дәрежедегі кінә жағдайларында (мысалы, жоғарыдағы сәтті/бақытсыз жүргізушілер) және тіпті кінәсіз жағдайларда да қабылдануы керек. Бұл аргумент рационалистік талапты – тең дәрежедегі кінә тең жазаға лайық екенін сақтайды, сонымен қатар нәтижелердің әртүрлі болуы моральдық агенттердің әртүрлі сезінуіне және әрекет етуіне әкелуі керек деген нәтижешілдік талабын да сақтайды. Ішкі және сыртқы моральдық айыптау немесе мақтау арасындағы айырмашылықты атап өту маңызды. Вольф сырттан қараушылардың сәттілікке ие болған және сәттілікке ие болмаған жүргізушілерді тең жазаға тартуы керек деп санайды, олардың екеуі де бірдей жаман сезінуі керек деген интуицияға қарамастан (яғни, жаяу жүргіншіге шапқан бақытсыз жүргізуші нашар сезінуі керек). Алайда, бақытсыз жүргізуші өзінің әрекеттері мен бақытсыз салдар арасындағы ерекше байланысты ерікті түрде қабылданып, сәттілікке ие болған жүргізушіден өзін көбірек жазалауы керек.