Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирактың жалайыр әмірі Шейх Уаис Жалайыр (شیخ اوویز جلایر) 1356–1374 жылдары Иракты және 1360–1374 жылдары Әзірбайжанды биледі. Ол Хасан Бузургтың және Чобанид ханшайымы Дилшад Хатунның ұлы болған.
Jalayirid ruler of Iraq
Shaykh Uways Jalayir (شیخ اوویز جلایر) was the Jalayirid ruler of Iraq (1356–1374) and Azerbaijan (1360–1374). He was the son of Hasan Buzurg and the Chobanid princess Dilshad Khatun.
Таққа отыр
Шейх Увейс Жалаир әкесінен кейін, Жалаирлердің ескі жауы – Шобанидтер 1357 жылы Жани Бег бастаған Алтын Орда күштерінен жеңіліп қалды. Мәлік Асраф өлімге кесілді, ал Әзірбайжан басып алынды. Жани Бег Әзірбайжаннан қайтқаннан соң, оның ұлы Берди Бег те 1358 жылы осы аймақты тастап кетті, нәтижесінде аймақ көрші мемлекеттер үшін маңызды нысанаға айналды. Шейх Увейс Жалаир, бастапқыда Көк Орданың билігін мойындаған болатын, бұрынғы Шобанид жерлерін өзіне қаратуға шешім қабылдады. Мәлік Асрафтың бұрынғы әмірі Ахи Джук аймақты моңғолдардың қолында ұстауға тырысқан кезде де ол осы жолды ұстанды. Увейс 1358 жылдың тамызында Ситай тауының жанындағы шайқаста Шобанидтердің қалдықтарын жеңіп, аймақты бағындырды. Бағдадтан өзге, ол енді Тәбризді де өзінің бақылауындағы ірі қала деп мақтана алды. Ол Генуялықтармен де қиындыққа тап болды, олар қаланың жанында бекініс салуға тырысып, Генуяның аймақты бойкоттауына себеп болды. Өз алдыңғылары тек ілханның әмірлері деп белгілі болғаннан өзгеше, Шейх Увейс сұлтан, хан және тіпті ілхан сияқты патшалық титулдарды қабылдады. Ол Әмір Әли Пилтанды Ахи Джук жасырынып жүрген Нахчиванға жіберді. Бірақ 1359 жылдың 28 қаңтарында ол ауыр жеңіліске ұшырады, Увейс Бағдадқа қайта шегінуге мәжбүр болды және Тәбризді уақытша Ахи Джукқа жоғалтты. Сол жылы Мұзаффаридтер Тәбризді басып алды, ал Мұбариз әл-Дин Мұхаммед аймақтың жаңа билеушісіне айналды, сонымен қатар жаңа қарсыласы да болды. Алайда, бұл қарсыластық оның ұлы Шах Шужаның оны соқыр етуімен және түрмеге қамауымен аяқталды. Увейс енді Әзірбайжанды қайта бағындырды. Теміртас бір кезде Шобанидтердің жерлерін қайтарып алуға тырысқанмен, 1360 жылы Ахлаттың хиджершахы оны Увейске тапсырды, ол оны өлімге кесті.
Shortly after Shaykh Uways Jalayir succeeded his father, the old enemy of the Jalayirids, the Chobanids, were overrun by the forces of the Golden Horde under Jani Beg in 1357. Malek Asraf was executed, and Azerbaijan was conquered. Following Jani Beg's withdrawal from Azerbaijan, as well as his son Berdi Beg's similar abandonment of the region in 1358, the area became a prime target for its neighbors. Shaykh Uways Jalayir, who at first had recognized the sovereignty of the Blue Horde, decided to take the former Chobanid lands for himself, even as a former amir of Malek Asraf's named Akhi Juq attempted to keep the region in Mongol hands. Uvais conquered the area in August 1358, following a swift victory over remnants of Chobanids in a battle near Sitay mountain. In addition to Baghdad, he could now boast Tabriz as a large city under his control. He had certain problems with Genoese who tried to build a stronghold city's vicinity, which caused Genoa to boycott the region. Unlike his predecessors who only claimed to be emirs of figurehead ilkhans, Shaykh Uways claimed regal titles like sultan, khan and even ilkhan. Moving on, he sent his emir Ali Piltan towards Nakhchivan, where Akhi Juq was hiding. However, he was disastrously defeated on 28 January 1359, Uways had to retreat to Baghdad and lost Tabriz to Akhi Juq temporarily. Same year Muzaffarids conquered Tabriz and Mubariz al Din Muhammad became new ruler of the region, as well as a new rival. However this rivalry cut short when the latter was blinded and imprisoned by his own son Shah Shuja. Uways was now master of Azerbaijan once again. Although Temürtas once campaigned to regain Chupanid territories, he was turned over to Uways by Khizrshah of Ahlat (d. 1384) to be executed in 1360.
Ережелерді бекіту
Өзінің билігі кезінде Шейх Увейс Джалаир Ирандағы иелігін кеңейтуге тырысты. Ол Мұзаффаридтердің билік күресіне араласып, ағасы Шах Шужаға қарсы күрес жүргізген Шах Махмудты қолдады. Шах Махмуд 1363 жылы Ширазды жаулауда қолдау алды, ал кейіннен оның ұлы 1369/70 жылы Шейх Увейс Джалаирдің қызына үйленді. 1364 жылы Шейх Увейс Джалаир Ширваншах Кавусқа қарсы жорық жасады, бірақ Бағдад әкімі Хваджа Муржан бастаған көтеріліс оны билігін қайта орнату үшін кері қайтуға мәжбүр етті. Көтеріліске Мамлюк сұлтандығының Әл-Ашраф Шабан қолдау көрсетті. Увейс Муржанды жеңгенімен, ол соңында кешіріліп, 1367 жылы 1374 жылы қайтыс болғанға дейін әкімдік қызметіне қайта тағайындалды. 1366 жылы Шейх Увейс Джалаир қара қойлы түркімендерге қарсы жорыққа шықты, олардың басшысы Берди Хваджаны Мосулда және оның бауыры Байрам Хваджаны Муш шайқасында жеңді. Кейін ол екі рет Тәбризге шабуыл жасаған Ширваншах Кавусқа қайта назар аударды. Оның әмірі Байрам Бег Шамахиді 3 ай қоршады, содан кейін Кавус тағы 3 айға түрмеге қамалды. Ол кешіріліп, Жалайырдың вассалы болды, ал оның ұлы Хушанг 1372 жылға дейін Увейстің кепілінде болды. 1367 жылы оның ағасы Әмір Қасым туберкулезден қайтыс болды, ал Ширванды бағындырған сүйікті генералы Байрам Бег те шамадан тыс ішімдік ішуден көз жұмды. Келесі жылы Увейс әйелі Хажи Мама Хатуннан да айырылды.
During his reign, Shaykh Uways Jalayir sought to increase his holdings in Iran. He became involved in the power struggles of the Muzaffarids, supporting Shah Mahmud in his efforts against his brother Shah Shuja. Shah Mahmud received support around 1363 in his conquest of Shiraz and later his son married one of Shaykh Uways Jalayir's daughters in 1369/70. In 1364, Shaykh Uways Jalayir campaigned against the Shirvanshah Kavus, but a revolt begun by the governor of Baghdad, Khwaja Murjan, forced him to return to reassert his authority. The revolt was supported by Al Ashraf Sha'ban of the Mamluk Sultanate. Although Uways managed to defeat Murjan, he was pardoned in the end, and was reinstated as governor eventually in 1367 until his death in 1374. In 1366, Shaykh Uways Jalayir marched against the Black Sheep Turkmen, defeating their leader Birdi Khwaja in Mosul and his brother Bayram Khwaja, at the battle of Mush. Later, he turned his attention toward Shirvanshah Kavus again who had attacked Tabriz twice in the meantime. His emir Bayram Beg besieged Shamakhi for 3 months after which Kavus was jailed for another 3 months. He was pardoned and accepted to become Jalayirid vassal with his son Hushang being Uways' hostage until 1372. In 1367, his brother Amir Qasim died of consumption, while his favorite general Bayram Beg who subdued Shirvan also died of excessive drinking. Following year Uways also lost his wife Haji Mama Khatun.
Билік етудің соңы
1369 жылы Венеция Республикасымен қарым-қатынас орнатуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Шығысқа қарай одан әрі кеңеюді көздеген ол, Астарабадты билеген Әмір Валиге қарсы күресіп, 1371 жылы Рейде оны жеңді. Алайда, оның інісі Әмір Захид сарай төбесінен құлап, Ужанда қаза тапқаннан кейін, ол кері қайтуға мәжбүр болды. Рей облысының басшылығы Кутлуг шаһқа сеніп тапсырылды, одан кейін екі жыл өткен соң Адил Ақа келді. Шейх Увайс Жалаир жорықтарының нәтижесінде көп уақытын Иранда өткізді және 1374 жылдың 10 қазанында Тәбризде дүние салды, алайда Бағдат оның елордасы болып қала берді. Өмірінің барысында Жалаири мемлекеті өкімет қуатының шарына жетті. Көптеген әскери ерліктерінен бөлек, ол аймақтағы бұрынғы жылдары ауыр зардап шеккен сауда-кәсіпкерлікті қайта жандандыруға жасаған тырыстарымен және өнерді қолдауымен де белгілі болды. Оның тарихшысы Әбу Бәкір әл Қутби әл Ахри Шейх Увайс Жалаирдың істерін "Тарих и Шейх Увайс" еңбегінде жазды. Шейх Увайс Жалаирдың орнын ұлы Шейх Хасан Жалаир басты, бірақ ол сол күні дереу қаза тауып, өлтірілді.
He tried to establish relations with Republic of Venice in 1369 unsuccessfully. In an effort to extend further east, he fought against Amir Vali, who ruled in Astarabad, and defeated him in Ray in 1371. When his brother Amir Zahid died in Ujan after falling off the palace roof, however, he was forced to turn back. The governorship of Ray was trusted in the hands of a Qutlugh Shah, who was followed two years later by ‘Adil Aqa. Due to his campaigns, Shaykh Uways Jalayir spent much time in Iran, and he died in Tabriz on 10 October 1374; Baghdad, however, remained his capital. During his lifetime, the Jalayirid state reached its peak in power. In addition to his military adventures, which were considerable, he was known for his attempts to revive commercial enterprise, which had suffered heavily in the past years, in the region, as well as his patronage to the arts. His chronicler, Abu Bakr al Qutbi al Ahri, wrote of Shaykh Uways Jalayir’ deeds in the Tarikh i Shaikh Uvais. Shaykh Uways Jalayir was succeeded by his son Shaikh Hasan Jalayir, however he was immediately assassinated on same day.