Кіріспе

Жалған, шыншыл емес сезімді білдіру.

Крокодилдің жасы, немесе сырттай ғана көрсетілген көңіл жағу, – екіжүзділікпен қайғыға жылағандай, жалған, шыншыл емес сезімді білдіру. Бұл тіркес крокодилдер жемтігін жегенде жас төгеді деген ежелгі сенімнен пайда болған және осылайша көптеген қазіргі тілдерде, әсіресе латын тілі арқылы Еуропаға тараған. Крокодилдерде жас шығаратын каналдар бар болғанымен, олар көздерін ылғалдандыру үшін жылайды, әдетте судан ұзақ уақыт шыққанда және көздері құрғап кеткенде. Дегенмен, зерттеулер көрсетсе, тамақтанған кезде де осылай болуы мүмкін. Богорад синдромы – тамақ ішкенде жас төгіп, қиналған адамдарға қойылған атау, ол осы аңызға сілтеме жасайды.

Тарих және қолданылуы

Бұл сөз ежелгі анекдоттан бастау алады. Крокодилдер жегендері үшін жылайды деген әңгіме бар. Плутархқа жатқызылатын мақал-мәтелдер жинағы «крокодилдің көз жасы» тіркесінің ежелгі заманда кең танылғанын көрсетеді: крокодилдің мінез-құлқын, біреудің өлімін тілеген немесе оған себеп болған адамдарға теңеу, бірақ кейін олар үшін ашық түрде қайғыру. Ортағасырлық теолог Фотиос «Библиотека» еңбегінде осы оқиғаға христиандық түсіндірме берген. Фотиос бұл оқиғаны тәубе шарттарын түсіндіру үшін пайдаланады. «Бұл елде және бүкіл Үндістанда көптеген қасқырлар бар, бұл мен бұрын айтқандай, ұзын жыланның бір түрі. Олар түнімен суда, күндіз тастағы және үңгірлерде жатады. Олар қыс бойы ештеңе жемейді, құмырсқадай ұйықтап жатады. Бұл жыландар адамдарды өлтіріп, жылап жейді; жегенде жоғарғы жақтарын ғана қозғалтады, төменгі жақтары қозғалмайды және тілдері жоқ.» – деп сипаттайды. Зоологияда қызықты жаратылыстар.

Кейінірек жазған Эдвард Топселл, көз жасына басқаша түсіндірме берді: «Көптеген жануарлар жылай алмайды, бірақ крокодилдің табиғаты осындай, ол адамды қауіпке тікелей жеткізу үшін, өте қиын жағдайдағыдай, жылап, зіркілдеп, аңғырады, бірақ кенеттен оны жояды». Бұл нұсқада крокодил, жемтігін қауіпсіздікке сендіріп, алдап аулауға тырысады. Алайда Топселл, крокодилдер адамды жегенде де, кейін де жылайды деген ескі әңгімені еске алады, бұл Яһуданың Исаны сатқаннан кейін жылағаны сияқты, жалған тәубе екенін көрсететін христиандық моральды қайталайды. Генри Перселлдің 1688 жылғы «Дидо және Энеас» операсында (либретто авторы Нахум Тейт), Энеас Дидоға Римді құру үшін Италия түбегіне кететінін айтқанда, ол: «Нілдің өлімге толы жағасында / Алдамшы крокодил жылайды» деп жариялайды.

Крокодилдердің іс жүзіндегі мінез-құлқы

Крокодилдер көз жасын төгіп, жылай алады, бірақ бұл көз жастары эмоциямен байланысты емес. Көз жас каналдарынан шығатын сұйықтық көзді тазартады және майлайды, және крокодилдер біршама уақыт құрғақ жерде болғанда бұл ең анық көрінеді. Америка крокодилдері мен тұзды су крокодилдерінің жағдайында, көз жастары тамақпен бірге ішкен артық тұзды шығаруға көмектеседі. Адам Бритонның айтуынша, осы мифтің пайда болуын анықтау қиын, бірақ оның неге соншалықты танымал болғанын түсіну оңай – крокодил сияқты мұңсыз жанда оның құрбандары үшін жылауы – естен кетпейтін ирония, ол көптеген әдеби шығармаларға шабыттандырды және бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан сөз тіркесін жасады. 2006 жылы Флорида университетінің зерттеушісі Кент Влиттің көмегімен невролог Малкольм Шэнер крокодилдердің немесе олардың жақын туыстары аллигаторлар мен каймандардың тамақтанғанда "жылайтыны" туралы әңгімені тексеруді шешті. Флоридадағы Сент-Огастин аллигатор фермасының зоологиялық паркіндегі жануарларды зерттеген Влиет жеті кайманды тамақтанғанда байқады. Ол крокодилдерді емес, каймандарды таңдады, себебі оларды құрғақ жерде тамақтанатын кезде бақылауға болады. Жеті кайманың бесеуі "жылаған" көрінді, бұл оқиғаның нақты құбылысты сипаттайтынын көрсетті. Зерттеушілер "жылаудың" себебі тамақтану кезінде ысық ауаның сызылуы болуы мүмкін деп болжайды, ол қуыстар арқылы өтіп, көз жас бездерін сұйықтықты көзге құюға ынталандырады.

Богорад синдромы

Бұл тіркес Богорад синдромына, көне тілде "крокодилдің көз жасы синдромына" ат берді, ол Белл парезінен жазылудың сирек кездесетін салдары, онда беттік жүйкенің бұрыс жаңаруы салдарынан адамдар тамақ ішкенде көз жас шығарады. Бұл жағдайды алғаш 1926 жылы орыс невропатологы Ф. А. Богорад "крокодилдің көз жасы синдромы" (кейде "крокодилдің көз жасы белгісі" деп те аударылады) атты мақаласында сипаттаған. Богорад бұл көз жастың сілекей шығару актісінен туындайтынын айтқан.