Кіріспе
Еврей тарихының бір қыры Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және соғыстар аралығындағы кезеңде Польшаның Екінші Республикасы құрылғаннан кейін елдегі еврейлердің саны тез өсті. 1921 жылғы Польша халық санағына сәйкес, Екінші Польша Республикасында 2 845 364 еврей өмір сүрді; 1938 жылдың соңына қарай бұл сан 16 пайыздан астамға, шамамен 3 310 000-ға дейін өсті, негізінен Украина мен Совет Ресейінен көшіп келгендердің есебінен. Тұрақты қоныстанудың орташа деңгейі жылына шамамен 30 000 адамды құрады. Сонымен қатар, жыл сайын шамамен 100 000 еврей Польша арқылы ресми емес жолмен шетелге эмиграция жасады. 1919 жылғы Польша-Совет соғысының аяқталуынан бастап 1938 жылдың соңына дейін республикадағы еврей халқы жарты миллионға жуық, яғни 464 000-нан астам адамға өсті. Еврейлер салыстырмалы түрде төзімді Польшада өмір сүруді Совет Одағынан гөрі артық көрді және поляк отбасыларымен некелесу арқылы, оларды өз қауымдастығына қабылдау арқылы, поляк екенін сезініп, поляк қоғамының маңызды бөлігін құрады. 1933-1938 жылдар аралығында шамамен 25 000 неміс еврейі нацистік Германиядан Польшаға қауіпсіздік іздеп қашып келді. Польшадағы еврей қауымы Холокост кезінде ең көп зардап шекті. Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаның оккупациясы кезінде қаза болған 6 миллион поляк азаматының шамамен жартысы (немесе 3 миллион) – Аушвиц, Треблинка, Майданек, Белзец, Собибор және Хелмно нацистік жойқын лагерьлерінде өлтірілген поляк еврейлері болды. Басқалары аштықтан және геттолардағы қатыгездікке ұшырап көз жұмды. Оккупацияланған Польша нацистердің ең ірі жойқын бағдарламасының орталығына айналды, себебі осы бағдарламаның нысанаға алынған құрбандарының көп бөлігі осы жерде тұрды. Соғыстан кейін туған жерінде шамамен 50 000–120 000 поляк еврейі аман қалды, ал Совет жерінде 230 000-ға дейін аман қалды. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, Совет Одағымен жасалған келісімге сәйкес, аман қалған еврейлер Польшадан көптеп кетуге батылды. Польша Шығыс блогының елдері ішінде еврейлерге визасыз немесе шығуға рұқсатсыз еркін алиях жасауға рұқсат берген жалғыз ел болды. Сол кездегі Шығыс Еуропаны қамтыған әскери қақтығыстар кезінде – Ресей азамат соғысы, Польша-Украина соғысы және Польша-Совет соғысы – барлық тараптар еврейлерге қарсы көптеген погромдар ұйымдастырды. Көптеген еврейлердің Ресейде большевиктерді қолдаған деп саналды. Олар большевиктер режиміне қарсы болғандардың барлығынан жиі шабуылға ұшырады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Батыс Польшада еврейлерге қарсы үлкен погромдар болғаны туралы хабарларға алаңдады. Американың үкімет тарапынан шаралар қабылдау туралы қысымы президент Вудро Вильсонды мәселені тексеру үшін ресми комиссия жіберуге мәжбүр етті. Генри Моргентау аға басқарған комиссия погромдар туралы хабарлардың жоғары бағаланғанын, ал кейбір жағдайларда тіпті ойлап қойылғанын мәлімдеді. Комиссия 1918-1919 жылдар аралығындағы 89 ірі оқиғаны анықтады және құрбандар санын 200-300 еврей деп бағалады. Олардың төртеуі дезертирлер мен тәртіпсіз жауынгерлердің әрекеттерімен байланысты болды; ешқайсысы ресми үкіметтік саясатқа кінәланбады. Осы оқиғалардың бірінде Пинск қаласында поляк офицері еврей коммунистер тобын поляктарға қарсы қастандық жасады деп айыптап, олардың 35-ін атып өлтірді. 1918 жылы Львовта (сол кездегі Лемберг) поляк әскері қаланы басып алған кезде қақтығыста жүздеген адам қаза тапты, олардың ішінде шамамен 72 еврей болды. Варшавада көк армияның сарбаздары көшеде еврейлерге шабуыл жасады, бірақ олар әскери билік тарапынан жазаланды. 1919 жылы поляк әскерлері Вильнюске кірген кезде, Тимоти Снайдер Михаль Пиус Рёмердің сөздерін келтіре отырып, литвалық еврейлерге қарсы қазіргі қаладағы алғашқы литвалық погром болғанын атап өтті. Кейін Польшадағы көптеген басқа оқиғалар, әсіресе The New York Times сияқты заманауи газеттер арқылы асыра айтылған, дегенмен басқа жерлерде, әсіресе Украинада, еврейлерге қарсы ауыр қылмыстар, соның ішінде погромдар жалғасты. Батыс Польшадағы еврейлердің тағдырына деген алаңдаушылықтың нәтижесі Париж бейбітшілік конференциясында Польшадағы еврейлердің құқықтарын қорғайтын бірқатар нақты баптар қабылдануына әкелді.
Following the establishment of the Second Polish Republic after World War I and during the interwar period, the number of Jews in the country grew rapidly. According to the Polish national census of 1921, there were 2,845,364 Jews living in the Second Polish Republic; by late 1938 that number had grown by over 16 percent, to approximately 3,310,000, mainly through migration from Ukraine and the Soviet Russia. The average rate of permanent settlement was about 30,000 per annum. At the same time, every year around 100,000 Jews were passing through Poland in unofficial emigration overseas. Between the end of the Polish–Soviet War of 1919 and late 1938, the Jewish population of the Republic grew by nearly half a million, or over 464,000 persons. Jews preferred to live in the relatively tolerant Poland rather than in the Soviet Union and continued to integrate, marry into Polish Gentile families, to bring them into their community through marriage, feel Polish and form an important part of Polish society. Between 1933 and 1938, around 25,000 German Jews fled Nazi Germany to sanctuary in Poland. The Jewish community in Poland suffered the most in the ensuing Holocaust. From amongst the 6 million Polish citizens who perished during the occupation of Poland in World War II, roughly half (or 3 million) were Polish Jews murdered at the Nazi extermination camps of Auschwitz, Treblinka, Majdanek, Belzec, Sobibór, and Chełmno. Others died of starvation and maltreatment in the ghettos. Occupied Poland became the largest site of the Nazi extermination program since most of the targeted victims lived there. Only about 50,000–120,000 Polish Jews survived the war on native soil, along with up to 230,000 on Soviet soil. Soon after the war ended, Jewish survivors began to leave Poland in great numbers thanks to the repatriation agreement with the Soviet Union. Poland was the only Eastern Bloc country to allow free Jewish aliyah without visas or exit permits. During the military conflicts that engulfed Eastern Europe at the time—the Russian Civil War, Polish–Ukrainian War, and Polish–Soviet War—many pogroms were launched against the Jews by all sides. A substantial number of Jews were perceived to have supported the Bolsheviks in Russia. They came under frequent attack by all those opposed to the Bolshevik regime. Just after the end of World War I, the West became alarmed by reports about alleged massive pogroms in Poland against Jews. American pressure for government action reached the point where president Woodrow Wilson sent an official commission to investigate the issue. The commission, led by Henry Morgenthau Sr., announced that the reports of pogroms were exaggerated, and in some cases may have even been fabricated. It identified eighty nine major incidents in years 1918–1919, and estimated the number of victims at 200–300 Jews. Four of these were attributed to the actions of deserters and undisciplined individual soldiers; none were blamed on official government policy. Among the incidents, in Pinsk a Polish officer accused a group of Jewish communists of plotting against the Poles, shooting 35 of them. In Lviv (then Lemberg) in 1918, as the Polish army captured the city, hundreds of people were killed in the chaos, among them about 72 Jews. In Warsaw soldiers of Blue Army assaulted Jews on the streets, but they were punished by military authorities. When the Polish troops entered Vilnius in 1919, the first Lithuanian pogrom in modern city on Lithuanian Jews took place, as noted by Timothy Snyder, citing Michał Pius Römer. Many other events in Poland were later found to have been exaggerated, especially by contemporary newspapers like The New York Times, although serious abuses against the Jews, including pogroms, continued elsewhere, especially in the Ukraine. The result of the concern over the fate of the Jews of western Poland was a series of explicit clauses in the Paris Peace Conference protecting the rights of Jews in Poland.
Яһуди және поляк мәдениеті
Жаңадан тәуелсіздік алған Екінші Польша Республикасында еврей халқының саны көп болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Польшада Еуропадағы ең ірі еврей халқы шоғырланған еді. 1931 жылғы Польша халық санауы бойынша, олардың діні бойынша жарияланған мәліметтерге сәйкес, 3,130,581 поляк еврейі тіркелген. 1931 мен 1939 жылдар аралығында халық санының өсуін және Польшадан эмиграцияны ескере отырып, 1939 жылдың 1 қыркүйегіне қарай Польшада шамамен 3,474,000 еврей болды (бүкіл халықтың шамамен 10%). Жаңа Йорк қаласынан басқа ешбір қалада Варшавадағыдан көп еврей тұрмады. Еврей діни ұйымдары, саяси партиялар, газеттер мен театрлар гүлденді. Варшавадағы еврейлердің көпшілігі идиш тілінде сөйледі, бірақ жас ұрпақ поляк тілін жиірек қолданды, өйткені олардың еврей, варшавалық және поляк екендіктерін мойындауда ешқандай қиындық туындамады. Польша еврейлері Польша қоғамының бағытына еніп келе жатқанда, көптеген адамдар өзін Польша ішінде жеке ұлт ретінде санады. 1937–1938 оқу жылында 226 бастауыш мектеп, он екі орта мектеп, сондай-ақ идиш немесе иврит тілінде оқытылатын он төрт кәсіптік-техникалық мектеп болды. YIVO (Jidiszer Wissenszaftlecher) ғылыми институты соғыс кезінде Нью-Йоркке көшірілгенге дейін Вильнода орналасқан еді. Еврей саяси партиялары, социалистік жалпы еврей жұмысшылар одағы (Бунд), сондай-ақ сионистік оң және сол қанаттар мен діни консервативті қозғалыстар партиялары Сеймде (Польша Парламенті) және аймақтық кеңестерде өкілдік етті. Еврей мәдениеті өте жанданып, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Польшада гүлденді. Көптеген еврей басылымдары мен 116-дан астам мерзімді басылымдар жарық көрді. Идиш тілінде жазған авторлар, ең танымалдары Исаак Башевис Сингер, классикалық еврей жазушылары ретінде халықаралық деңгейде танымал болды, ал Сингер 1978 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Осы кезеңнің басқа еврей авторлары, Януш Корчак, Бруно Шульц, Юлиан Тувим, Ян Бржехва (поляк балаларының сүйікті ақыны) және Болеслав Лесьмян халықаралық деңгейде осылай танымал болмаса да, поляк әдебиетіне маңызды үлес қосты. Әнші Ян Кипура сол дәуірдің ең танымал өнер иесі болды, ал Генрик Варс немесе Джержи Петерсбурски сияқты еврей композиторларының соғысқа дейінгі әндері бүгінгі күні де Польшада кеңінен танымал. 1918 жылы Юлиан Тувим «Пикадор» кабаресін құрды және «Чёрный кот» (Black Cat 1917–1919), «Qui pro Quo» (1919–1932), «Банда» (The Gang) және «Стара Банда» (The Old Gang) (1932–1935) сияқты көптеген басқа кабарелерде жазушы немесе көркемдік жетекші ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ «Цирулик Варшавский» (Варшава шаштаразы 1935–1939) кабаресінде де жұмыс істеді. Мариан Хемар да аталған кабарелердің кейбіреулеріне материалдар жазды. Ғалым Леопольд Инфельд, математик Станислав Улам немесе профессор Адам Улам ғылым саласына үлес қосты. Мұса Шорр, Жорж Шарпак, Самуэль Эйленберг, Эммануэль Рингельблум және тағы да басқалар – халықаралық деңгейде танымал поляк еврейлерінің ұзақ тізімінен бірнеше мысал ғана. «Геноцид» терминін поляк еврей заң ғалымы Рафаэль Лемкин (1900–1959) енгізді. Леонид Хурвич 2007 жылы экономика бойынша Нобель сыйлығын алды. Варшавада Бас еврей кітапханасы мен Иудаикалық зерттеулер институты орналасқан, ал діни орталықтарда Талмуд мектептері (Ешиботтар) және архитектуралық жағынан ерекше болатын көптеген синагогтар болды. Идиш тіліндегі театр да гүлденді; Польшада он бес идиш тіліндегі театр мен театр ұжымы болды. Варшавада сол кездегі ең маңызды идиш театры труппасы – Вильно труппасы орналасқан, ол 1920 жылы Элисей театрында «Диббук» спектаклін алғаш рет сахналады. Кейбір болашақ Израиль басшылары Варшава университетінде оқыды, олардың ішінде Менахем Бегин және Ицхак Шамир болды. Польша және еврей мәдениеттерінің әсері өзара болды. Акиба Рубинштейн сияқты еврей шахматшылары ең үздіктердің қатарында болды және 1930 жылы Польшаның әлем чемпионатына үлес қосты. Польшада көптеген идиш тіліндегі фильмдер түсірілді, олардың ішінде «Yidl Mitn Fidl» (1936), «The Dybbuk» (1937), «Der Purimszpiler» (1937) және «Mamele» (1938) фильмдері бар. 1937 жылы поляк еврей қауымына 150 идиш тіліндегі газет пен журнал (жалпы таралымы 600 000-ға жуық) және бірнеше поляк тіліндегі газет (таралымы 180 000) қызмет көрсетті.
Экономика
Соғыс аралығындағы Польшадағы еврейлердің үнемі өсіп келе жатқан саны поляк көпшілігінен бөлек өмір сүрді. 1921 жылы поляк еврейлерінің 74,2%-ы идиш немесе ивритті өз ана тілі ретінде атады, бірақ 1931 жылға қарай бұл көрсеткіш 87%-ға дейін өсті, нәтижесінде еврейлер мен поляктар арасындағы шиеленіс күшейді. Еврейлер көбінесе Польша азаматы ретінде танылмайтын, бұл мәселе 1921 және 1931 жылдар аралығындағы ұлттық санақтарда көрсетілген ассимиляцияның кері қайтуымен ғана емес, сонымен қатар қуғын-сүргіннен қашқан кеңес еврейлерінің келуімен де байланысты болды. Әсіресе Украинада Ресей азамат соғысы кезінде 2000-ға жуық погром болды, онда шамамен 30 000 еврей тікелей қаза тауып, барлығы 150 000 адам көз жұмды. Рига бейбіт шарты бойынша олар қалаған елді таңдау құқығына ие болғандықтан, көптеген еврейлер Польшаға шығыстан көшіп келді. Бірнеше жүз мың қашқын Польшаның Екінші Республикасындағы еврейлердің қатарын толықтырды. Олардың 75%-дан астамы қалаларда тұрды. Сондықтан, осы қауымдастықта әйелдер, балалар және қарттар көп болғандықтан, еврейлердің саны пропорционалды түрде жоғары болды. Польша – бұрынғы билеушілердің экономикалық қанауларының қалдықтарымен және одан кейінгі сауда эмбарголарымен күрескен дамылмаған ел болды (неміс-поляк кедендік соғысын да қараңыз). Көп жылдар бойы барлық азаматтар арасында, этникалық тегіне қарамастан, кедейлік кең таралған, бірақ әсіресе жұмыссыз еврейлердің жағдайы ауыр болды, оларға Америкалық еврейлердің Бірлескен тарату комитетінен көмек кешігіп келді. Комитет 1929 жылы қараған олардың қайта оқыту жоспарлары Польшадағы экономикалық дағдарыстың тереңдігімен үйлеспеді. Польша еврейлерінің орташа тұрмыс деңгейі әлемдегі ірі еврей қауымдастықтары арасындағы ең төменгі деңгейлердің біріне жатты. Польшаның 1930-шы жылдардың ортасындағы индустрияландыруына дейін жаңа жұмыс орындарының көпшілігі болған жоқ, бірақ 1929 жылы жұмыс істейтін еврейлердің жан басына шаққандағы табысы поляк емес еврейлерден 40%-дан астам болды. Мұқтаж отбасылар жергілікті еврей қайырымдылығына сүйенді, ол 1929 жылы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетіп, жылына 200 миллион злотый сомасында дін, білім беру, денсаулық сақтау және басқа да қызметтерді ұсынды. Ұлы депрессияның салдары өте ауыр болды.
Антисемитизмнің көтерілуі
Польшадағы еврейлердің саяси жағдайы Жозеф Пилсудскийдің (1926–1935 жж.) билігі тұсында ең жақсы болды. Пилсудский «Эндекя» ұйымының «этникалық ассимиляция» саясатын «мемлекеттік ассимиляция» саясатымен алмастырды: азаматтар ұлтына емес, мемлекетке адалдығына қарай бағаланды. 1926–1935 жылдар көптеген поляк еврейлері үшін жағымды болды, олардың жағдайы, әсіресе Пилсудский тағайындаған Казимеж Бартель кабинеті кезінде жақсарды. Дегенмен, Ұлы депрессияны қоса алғанда, түрлі себептердің салдарынан поляк еврейлерінің жағдайы толық қанағаттанарлық болған емес, ал 1935 жылғы мамырда Пилсудскийдің қайтысынан кейін ол қайтадан нашарлады. Көптеген еврейлер оның өлімін ауыр қайғы деп есептеді, өйткені оның билігінде бірде-бір қырғын жасалмады. Польшалық еврейлер де, поляктар да өздерінің ұлттық қозғалыстарын құрды. Ревизионистік сионизм поляк еврейлерінің арасында тараған еді, олар сонымен қатар еврей тілінің қайта жаңғыруын және Алия идеясының күшеюін бастан өткерді. Сонымен қатар, поляк ұлтшыл «Эндекя» қозғалысы мен Ұлттық радикалдық лагерь де нацистерге қарсы болғанына қарамастан, ашық түрде антисемит болды. Партиялық ықпалы артып, антисемитизм жаңа күш алды және шағын қалаларда және қоғамдық орындарда ең қатты сезілді. Гроднодағы антисемиттік оқиғалар күшті еврей жастарынан тұратын «Брит Хахаял» (Солдаттар альянсы) атты студенттік өзін-өзі қорғау тобының құрылуына әкелді. «Эндектердің» ықпалымен, Польша мектептерінің оқушылары еврей сыныптастарын қорқытып, оларға қарсы шығуға мәжбүрледі. Мұғалімдер көбінесе араласудан қорқып, үнсіз қалатын. Еврей балалары мектепке бара жатқанда немесе мектептен қайтып келе жатқанда жиі антисемиттік оқиғалардың құрбаны болды. Кейбір академиялық мазалаулар, еврейлерге қарсы тәртіпсіздіктер және 1937 жылы кейбір университеттерде енгізілген жартылай ресми немесе бейресми квоталар («Numerus clausus») 1930 жылдардың соңына дейін Польша университеттеріндегі еврей студенттерінің санын екі есеге азайтты. 1935 жылдан 1937 жылға дейін антисемиттік оқиғаларда 79 еврей қаза тауып, 500-ге жуық адам жарақат алды. «Біздің Рейхпен қарым-қатынасымыздың нашарлауы еврей мәселесіндегі бағдарламамызды ешқандай деңгейде тоқтатпайды – біздің ішкі еврей мәселесі мен Польшаның Гитлерлік Рейхпен қарым-қатынасы арасында ешқандай ортақ нәрсе жоқ және бола алмайды». Польшалық еврейлерге қарсы наразылықтың күшеюі және Зеев Жаботинский басқаратын еврей Палестинасына ресми үкіметтік қолдау көрсету нацистердің Польшаға басып кіруіне дейін жалғасты. 1939 жылдың 23 тамызында Кеңес Одағы мен нацистік Германия Польшаны бөлуді қарастыратын құпия хаттамамен Молотов-Риббентроп келісіміне қол қойды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға шабуыл жасады, екі аптадан кейін, 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Кеңес Одағы да басып кірді. Виши Франциясынан немесе норвегиялық Квислинг режимінен айырмашылығы, поляктар нацистік әріптестік үкімет құрмады. Сонымен қатар, поляктар SS RONA (1-ші орыс) 29-шы Вафен Гренадерлік дивизиясы сияқты нацистік әскерлік бөлімдерін құрмады.
Польшаның қыркүйек науқаны
1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшадағы еврейлердің саны шамамен 3,474,000 адамды құрады. 1939 жылдың жазында неміс шабуылына қарсы дайындық мақсатында еврейлер мен поляктар бірлесіп танкіге қарсы бекіністер салды. Көптеген қате түсініктерге қарамастан, Польшадағы еврейлер тек Холокост құрбандары ғана болған жоқ. 1939 жылғы Польшаға жасалған шабуыл кезінде нацистік Германия әскерлеріне қарсы қарулы қарсылық көрсеткендердің арасында еврей-поляк әскерлері де болды. 1939 жылдың қыркүйегінде немістермен соғысқан бір миллион поляк әскерінің шамамен 10 пайызы (100 000) – еврей-поляктар болды, бұл соғысқа дейін Польшада тұратын еврей халқының үлесімен сәйкес келді. Екінші дүниежүзілік соғыстың барлық кезеңінде 32 216 еврей сарбазы мен офицері қаза тауып, 61 000-ы немістерге тұтқынға алынды; олардың көпшілігі аман қалмады. Бостандыққа шыққан сарбаздар мен офицерлер ақырында геттолар мен еңбек лагерьлеріне түсіп, басқа еврей азаматтарымен бірдей тағдырға ұшырады. 1939 жылдың қыркүйегінде немістер 20 мыңға жуық бейбіт тұрғынды өлтірді, олардың көп бөлігі еврейлер болды. Мысалы, Ченстоховада 4 қыркүйекте 227 азамат өлтірілді, олардың 22-сі еврейлер еді.
Польшаның неміс-советтік оккупациясы
Жаңа бөлінген Польшада 1931 жылғы халық санауы бойынша, поляк еврейлерінің 61,2%-ы неміс оккупациясы астында, ал 38,8%-ы Кеңес Одағының қосып алған Польша аймақтарында қалды. Польшаға жасалған шабуыл кезінде және одан кейін батыстан шығысқа халықтың қоныс аударуына байланысты, Кеңес Одағы басып алған аймақтардағы еврейлердің үлесі 1931 жылғы санауда көрсетілген көрсеткіштен жоғары болған болуы мүмкін.
Отаншылдық
Өздерін жақсы поляк және жақсы еврей санаған көптеген яһудилер болды және олар Польшаға адалдық танытып, кеңестік оккупацияның қатал кезінде поляктарға көмектесті. 1940 жылы Катынь трагедиясында НКВД-нің қолынан қаза тапқан поляк офицерлерінің арасында 500-600 еврей болды, олардың ішінде Польшаға неміс басқындығы кезінде поляк армиясының бас раввині Барух Штайнберг те болды. 1939 жылдан 1941 жылға дейін 100 000 мен 300 000-ға дейін поляк еврейлері кеңестік оккупацияланған Польша аумағынан Кеңес Одағына депортацияланды. Олардың кейбіреулері, әсіресе поляк коммунистері (мысалы, Якуб Берман), өз еркімен көшті; алайда, көпшілігі күштеп депортацияланды, олардың бір бөлігі Гулагқа жіберілді. Шамамен 6000 поляк еврейі 1942 жылы Владислав Андерс армиясымен бірге Кеңес Одағынан шыға алды, олардың арасында Израильдің болашақ премьер-министрі Менахем Бегин де болды. Польша армиясының II корпусы Палестинада болған кезде еврей сарбаздарының 67% (2972) дезертирлік жасады, олардың көпшілігі Иргунға қосылды. Генерал Андерс дезертирлерді қудаламауға шешім қабылдады. Монте-Кассино шайқасында қаза тапқан поляк сарбаздарының зиратында және Касамассимадағы зиратта Дәуіт жұлдызы бейнеленген тас белгілер бар. Екінші Польша Республикасының соғыс кезеңіндегі жалғасы, Польша үкіметі эмиграцияда, поляк еврейлерінің өкілдерін қамтыды: Смуль Зигельбойм және Игнатий Шварцбарт. Польшаның астыртын мемлекеті және оның әскери тармағы, Армия Крайова, Еуропадағы ең ірі антинацистік қарсылық қозғалыстарының бірі ретінде еврей бөлімшелерін қамтыды: Еврей әскери одағы және Еврей жауынгерлік ұйымы.
Ынтымақтастық
Барлық этникалық топтардың поляктарының көпшілігі кеңеске қарсы және коммунизмге қарсы сезімде болғанмен, еврей халқының бір бөлігі, этникалық белорустар, украиндер және коммунист поляктар бастапқыда кеңес күштерін қарсы алды. Польшалық еврейлердің арасындағы басым сезім – нацистік үкімге түсу қаупінен және Польша мемлекетіндегі еврейлерге қарсы дискриминация саясатынан, оның ішінде білім беру, жұмыс және саудадағы кемсітуден, сондай-ақ кейбір жағдайларда погром деңгейіне жеткен антисемиттік зорлық-зомбылықтан құтылудың жеңілісі болды. Польша ақыны және бұрынғы коммунист Александр Ват еврейлердің кеңес өкіметімен ынтымақтастыққа көбірек бейім екенін айтты. Норман Дэвис хабарлаушылар мен әріптестер арасында еврейлердің үлесінің айқын екенін атап өтті, олар поляк "сынып жауының" тізімін жасады. Холокост зерттеушісі Мартин Дин "кеңес билігі кезінде жергілікті еврейлердің азаматтық лауазымдарға ие болғандары аз болды" деп жазды. Еврейлердің кеңес оккупациясымен ынтымақтастығы мәселесі әлі де даулы. Көптеген ғалымдар коммунизмді қолдамаса да, көптеген еврейлер кеңесті нацистерге қарағанда аз қауіп деп қарады. Олар еврейлердің кеңес күштерін көшеде қарсы алу туралы әңгімелердің көбінесе субъективті және еврейлердің кеңеске қолдауының деңгейін көрсететін сенімді көрсеткіш емес екенін атап өтті. Сонымен қатар, поляктар азаматтық және полиция лауазымдарын толтыруда еврейлермен бірдей көзге түскені және еврейлердің, азаматтық және поляк әскери қызметкерлерінің, кеңес оккупанттарынан бірдей зардап шеккені айтылды. Еврейлердің кеңес оккупациясына деген бастапқы ынтасы, оккупанттардың еврей қоғамының өмір салтын басып тастауының салдары сезілгеннен кейін тез жойылды. Осы кезеңдегі этникалық поляктар мен еврейлер арасындағы шиеленіс, кейбір тарихшылардың пікірінше, поляктар мен еврейлер арасындағы қарым-қатынастарға кері әсер етті, соның салдарынан соғыс аяқталғаннан кейін де екі жақ арасындағы жақындасуға кедерес келтірді. Барбаросса операциясынан кейін бұрынғы кеңес оккупациялаған аумақтарда көптеген қылмыстар жасалды, олардың кейбіреулері поляктардың қатысуымен болды, мысалы, Едвабнедегі трагедияда 300-ге жуық еврей азаматы сарайда тірідей өртеліп өлтірілді (Ұлттық естелік институты: Соңғы қорытындылар). Польшалық еврей қауымының қырғынына поляктардың қатысуы әлі де даулы мәселе болып табылады, өйткені еврей басшылары еврей құрбандарының денелерін эксгумациялауға және олардың өлім себептерін анықтауға рұқсат бермеді. Польшаның Ұлттық естелік институты Едвабнеге ұқсас басқа да погромдарды анықтады. Бұл қырғындардың себептері әлі де талқыланып жатыр, бірақ кеңес басқыншыларымен ынтымақтастық, Польша-Кеңес соғысындағы және 1939 жылғы Кресси аймақтарына жасалған шабуылдағы ынтымақтастық, сондай-ақ неміс қырғындарына қатысуға нацистердің қысымы олардың арасында болды.
Польшадағы нацистік қаза
1941 жылдың соңына қарай неміс оккупациясы астындағы Польшадағы барлық еврейлер геттоларға оралды. Балалар ерекшеліксіз, қалғандары көк түсті Дәуіт жұлдызы бейнеленген таңба тағуға міндетті болды. Сол кездегі Польшаның шығысындағы көптеген еврейлер де, әсіресе 1941 жылы еврейлерді жаппай қырған Einsatzgruppen деп аталатын нацистік мобильді өлім отрядының құрбаны болды.
Варшава геттосы
Варшава геттосын Германияның генерал-губернаторы Ханс Франк 1940 жылғы 16 қазанда құрды. Неміс билігі Адам Черняков басқарған 24 адамнан тұратын еврей кеңесіне (Юденрат) геттода тәртіп сақтау үшін өз полициясын құруға рұқсат берді. Юденрат немістердің талабы бойынша жұмысшы батальондарын ұйымдастыруға да жауапты болды. Осы кезде геттода шамамен 380 000 адам тұрды, бұл Варшава халқының шамамен 30 пайызын құрады. Дегенмен, геттоның ауданы Варшаваның шамамен 2,4 пайызын ғана алды. Сол жылдың 16 қарашасында немістер Варшава геттосын сыртқы әлемнен бөліп, оның айналасына қабырға тұрғызды. Келесі бір жарым жыл ішінде Варшава геттосына кішкентай қалалар мен ауылдардан еврейлер көшіріліп келді, ал аурулар (әсіресе тиф) мен аштық тұрғындар санын шамамен бір деңгейде ұстады. 1941 жылы Варшавадағы еврейлерге берілетін орташа азық-түлік рационы 253 ккал болды, ал поляктар үшін – 669 ккал, ал немістер үшін – 2613 ккал.
Өлім лагерлеріне жер аударылу
1942 жылдың 22 шілдесінде Варшава геттосының тұрғындарын жаппай депортациялау басталды; келесі елу екі күн ішінде (1942 жылдың 12 қыркүйегіне дейін) шамамен 300 000 адам пойызбен Треблинка жойғыш лагеріне тасымалданды. Депортацияны елу неміс СС әскері, латыш Schutzmannschaften батальонының 200 әскері, 200 украин полициясы және 2500 еврей гетто полициясы жүзеге асырды. Юденрат қызметкерлері, оның ішінде гетто полициясы, сондай-ақ олардың отбасылары мен туыстары, ынтымақтастығы үшін депортациядан қорғау алды. 1942 жылдың тамызында еврей гетто полициясына бес гетто тұрғынын Umschlagplatz теміржол станциясына "тапсыру" бұйрығы берілді. 1943 жылдың 18 қаңтарында гетто тұрғындарының бір бөлігі, соның ішінде ŻOB (Żydowska Organizacja Bojowa, еврей жауынгерлік ұйымы) мүшелері, көбінесе қару қолданып, Треблинкаға қосымша депортациялауға жасалған неміс әрекеттеріне қарсылық көрсетті. Алғашқы гетто көтерілісі 1942 жылы Полесье воеводтығындағы Łachwa қаласында болды деп саналады (Łachwa геттосын қараңыз). Варшава геттосының толық жойылуы төрт айдан кейін, Мордехай Аниелевич басқарған, соғыстың ең қаһармандық және трагикалық шайқастарының бірі – Варшава геттосының көтерілісінен кейін болды. Варшава геттосының көтерілісі, Польшаның және әлемнің барлық жерінде батылдық пен қарсылықтың үлгісі ретінде жаңғырылып, нацистік Польшадағы басқа сәтсіз гетто көтерілістеріне әкелді. Варшава геттосының көтерілісінен аман қалғандардың бір бөлігі әлі де Варшавадағы лагерьлерде ұсталды және 1944 жылғы үлкен Варшава көтерілісі кезінде, поляк қарсылық қозғалысы Армия Крайова басқарған, поляк жауынгерлеріне қосылды. Олардың көпшілігі аман қалмады. Бұл еврей жасағының поляк командирі Вацлав Микута оларды Варшава көтерілісінің ең жақсы жауынгерлерінің бірі деп сипаттады, олар әрқашан алдыңғы қатарда болды. 2000-нан астам поляк еврейі, соның ішінде Марек Эдельман және Ицхак Цукерман сияқты белгілі адамдар, және бірнеше ондаған грек, венгр және тіпті неміс еврейлері, Армия Крайова Варшавадағы Гесиовка концлагерінен босатып алған, ерлер мен әйелдер 1944 жылғы Варшава көтерілісі кезінде нацистерге қарсы күреске қатысты. 1944 жылғы Варшава көтерілісі кезінде 17 000-ға жуық поляк еврейі қаза тапты, олар AK бөлімдерімен соғысқан немесе жасырынып жүргендері анықталды. Варшава геттосының тағдыры еврейлер шоғырланған басқа геттолардың тағдырымен ұқсас болды. Нацистік Германия Еуропадағы еврейлерді жою жөніндегі «Соңғы шешімді» қабылдағаннан кейін 1942 жылы «Рейнхард» операциясы басталды, нәтижесінде Бельжек, Собибор және Треблинка жойғыш лагерлері ашылды, содан кейін Аушвиц-Биркенау ашылды, онда адамдар газ камераларында өлтірілді және жаппай атулар (өлім қабырғасы) жүргізілді. Көптеген адамдар аштықтан, аурудан, азаптаудан немесе жалған медициналық тәжірибелерден қайтыс болды. Варшава геттосында болғандай, геттолардан осы лагерьлерге еврейлерді жаппай депортациялау басталды, және 1943 жылдың қазан айына дейін «Рейнхард» операциясы лагерлерінде 1,7 миллионнан астам еврей өлтірілді. Польша үкіметі эмиграцияда тұрып, нацистер басқаратын концлагерьлердің бар екенін және нацистердің еврейлерді жүйелі түрде жоюын алғашқы болып (1942 жылдың қарашасында) өзінің курьеры Ян Карски және Армия Крайова мүшесі Витольд Пилецкий арқылы жариялады. Польша үкіметі эмиграцияда тұрып, ұлттық кеңесінің еврей мүшесінің бірі Смуль Зигельбойм Польшадағы Холокостқа қарсы одақтас үкіметтердің бейжайлығына наразылық білдіру үшін өзін-өзі өлтірді. Польша үкіметі эмиграцияда тұрып, Польшадағы еврейлерге көмектесуге бағытталған «Жегота» ұйымын құрған жалғыз үкімет болды.
Польшалық еврейлер Кеңес Одағында
Мыңдаған поляк еврейлері көшіп кетті, депортацияланды немесе кейіннен Орталық немесе Шығыс Совет Одағына эвакуацияланды, және олардың көптегені Холокосттан аман қалды. Дегенмен, кейбіреулері қиын жағдайлар, советтік репрессиялар немесе украин ұлтшылдарының зорлық-зомбылығы салдарынан қайтыс болды. Екі Бунд жетекшісі, Виктор Альтер және Генрих Эрлих, 1941 жылдың желтоқсанында Мәскеуде нацистік Германияның тыңшылары деп айыпталып, атылды. Кейбір яһудилер Польша Коммунистік Армиясына (Йозеф Рожанский, Влодзимиер Брус) немесе Польша Патриоттары Одағына (Юлия Бристигер) қосылып, 1944 жылы Польшаға оралды, ал басқалары соғыстан кейін немесе 1956 жыл шамасында Совет Одағынан кетуге рұқсат алды (Лев Ривин).
Коммунистік билік: 19451989
40 000 мен 100 000 аралығындағы поляк еврейлері Польшада жасырынып немесе поляк немесе совет партизандық отрядтарына қосылып Холокосттан аман қалды. Тағы 50 000–170 000 адам Совет Одағынан, 20 000–40 000 Германиядан және басқа елдерден қайта оралды. Соғыстан кейінгі ең жоғары деңгейде Польшада 180 000–240 000 еврей тұрды, олар негізінен Варшава, Лодзь, Краков, Вроцлав және Төменгі Силезияда, мысалы, Белава және Дзержонов қалаларында қоныстанды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, еврейлер КСРО-мен жасалған репатриация келісімі арқасында Польшадан кетуді бастады. Польша Шығыс блогының бір елі болғандықтан, еврейлерге Палестинаға еркін көшіп кетуге мүмкіндік берді. Бұл кезең-кезеңмен жүзеге асты. Соғыстан кейін аман қалғандардың көп бөлігі бірнеше себептермен, көбінесе бірнеше себептерге байланысты кетіп қалды. Көптегендер коммунистік елде өмір сүргісі келмегендіктен ғана кетіп қалды. Кейбіреулері коммунистік режимнің соғыстан бұрынғы жеке меншікті қайтарудан бас тартуына байланысты кетіп қалды. Тағы басқалары отбасылары өлтірілген жерлерде өмірін қайта құруды қаламады. Ал енді біреулері Британдық Палестина мандатына, кейіннен Израильге баруды қалады. Аман қалғандардың кейбіреулерінің шетелде туыстары болды. Алайда, ең маңызды фактор – ПВП генерал-майоры Спихальскийдің қалған аман қалғандарға визасыз немесе шығу рұқсатысыз Польшадан кетуге рұқсат беретін жарлыққа қол қоюы болды. Польша – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін еврейлерге тегін алия жасауға рұқсат берген жалғыз Шығыс блогының елі болды. Осының салдарынан Польшадан еврейлердің эмиграциясы күрт өсті. Ұлыбритания Польшадан (басқа елдермен қатар) еврейлердің эмиграциясын тоқтатуды талап етті, бірақ олардың қысымы көбінесе нәтижесіз болды. 1945 жылдың қарашасында Треблинкаға Гитлер қылмыстарын тергеу жөніндегі Басты комиссияның ресми делегациясының құрамында барған поляк еврей жазушысы Рахела Ауербах, кейбір поляк шаруаларының көлеңкелерді қазып, жоғалған құндылықтарды іздеп жүргенін анықтады. Бельжектен де 1943 жылдан бастап лагерь жабылғаннан кейін осылай ұрлық жасалды (Треблинка мен Бельжектегі 1943 жылғы жаппай қабірлерді жою туралы мәліметтер үшін Sonderaktion 1005 қараңыз). Соғыстан кейінгі Польша – советшіл коммунистер мен патриоттық ұлтшылдардың бір-бірімен күрескен хаостық ел болды. Жүздеген еврейлер еврейге қарсы зорлық-зомбылықта қаза тапты, оның ішінде жаңа сталиндік режимнің көптеген шенеуніктері болды. 1946 жылғы Кильцедегі погромда отыз жеті еврей қатыгездікпен өлтірілді. Польшада бүгінгі күнге дейін советтік НКВД-нің провокациясы және кісі өлтіруге ресейлік әскерлердің қатысуы туралы дәлелдер туралы пікірталас жалғасуда. 1945 және 1948 жылдар аралығында 100 000–120 000 еврей Польшадан кетті. Олардың эмиграциясын Польшадағы сионист белсенділері Адольф Берман мен Ицхак Цукерман Польша үкіметінің төзімділігімен жүргізілген жартылай құпия Berihah ("Қашқындар") ұйымы арқылы ұйымдастырды. Берманның ағасы Якуб қауіпсіздік күштеріне жетекшілік еткендіктен, ол Польшадағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болды. Berihah Румыния, Венгрия, Чехословакия және Югославиядан келген 250 000 (Польшаны қоса алғанда) Холокосттан аман қалғандардың ұйымдастырылған эмиграциясына да жауапты болды. 1957–1959 жылдар аралығында коммунистік режимнің либерализациясы кезінде еврейлердің екінші толқыны (50 000) эмиграциялады. Содан кейін 1968–1969 жылдары еврейлерді қуу деп аталатын эмиграцияның үшінші үлкен толқыны болды. Одан кейін Польшада қалуға шешім қабылдаған еврейлердің барлығы дерлік еврей болуын "тоқтатты". Бунд 1947 жылғы соғыстан кейінгі сайлауларға (коммунистік емес) Польша социалистік партиясымен (ППС) ортақ тізім бойынша қатысып, Польша тарихында алғашқы және жалғыз парламенттік орынды және бірнеше муниципалитет кеңестерінде орындар алды. Совет билігінің қысымымен Бунд жетекшілері 1948–1949 жылдары көптеген белсенділердің қарсылығына қарамастан партияны "ерікті түрде" таратып жіберді.
Сталиндік кезең
Польшадағы еврей өмірін қайта жаңғырту 1944 жылдың қазан айынан 1950 жылға дейін Польша еврейлерінің Орталық комитеті (Centralny Komitet Żydów Polskich, CKŻP) арқылы жүзеге асырылды. Ол заңдық, білім беру, әлеуметтік көмек, мәдени және насихаттау қызметтерін ұсынды. Польша қарулы күштерінің бас раввині болған Давид Кахане басқарған бүкіл елдегі еврей діни қауымы 1945 жылдан 1948 жылға дейін қызмет етті, содан кейін CKŻP-ге біріктірілді. 1949-1950 жылдары таратылғанға дейін он бір тәуелсіз саяси еврей партиясы болды, олардың сегізі заңды мәртебеге ие болды. Көптеген поляк еврейлері 1944-1956 жылдар аралығында Польша Халық Республикасындағы антиревизионистік социалистік үкіметті құруға қатысты. Олар, басқалармен қатар, Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының Политбюросында (мысалы, Якуб Берман, Хилари Минц – социалистік экономиканы құруға жауапты), Urząd Bezpieczeństwa (UB) қауіпсіздік қызметінде және дипломатия/барлау саласында маңызды лауазымдарды иеленді. 1956 жылдан кейін, Владислав Гомулканың режимі кезінде Польшадағы сталинизмнен арылу процесі барысында, Urząd Bezpieczeństwa-ның бірқатар қызметкерлері, соның ішінде Роман Ромковский (шын аты – Натан Грунсапау Кикиел), Йозеф (Жэк) Розанский (шын аты – Йозеф Голдберг) және Анатоль Фегин «өкілеттіктің теріс пайдалануы» үшін сотталды, оның ішінде поляк антикоммунистерін (Витольд Пилецкий сияқты) азаптау және ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. UB қызметкері Йозеф Святло (шын аты – Изаак Флейхфарб) 1953 жылы Батысқа қашып кеткеннен кейін Radio Free Europe арқылы UB әдістерін жария етті, бұл 1954 жылы оның таратылуына әкелді. Ежи Борейша көптеген талантты жазушыларды тартқан маңызды баспасөз және кітап редакторы болды. Бірқатар еврей мәдени мекемелері құрылды, соның ішінде 1950 жылы Ида Каминская басқарған Идиш мемлекеттік театры, Польшадағы еврейлердің тарихы мен мәдениетін зерттеуге маманданған ғылыми-зерттеу институты – еврей тарихи институты және Идиш тіліндегі Folks Shtime газеті.
1967 жылдан 1989 жылға дейін
1967 жылы Израиль мен араб мемлекеттері арасындағы алты күндік соғыстан кейін коммунистік Польша Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. 1967 жылы Израильдің Кеңес Одағы қолдаған араб мемлекеттеріне қарсы жеңісі поляктар тарапынан қуанышпен қарсы алынды: «Біздің еврейлер кеңестік арабтарға сабақ берді!» 1968 жылға қарай Польшаның қалған 40 000 еврейінің көпшілігі поляк қоғамына сіңіп кеткенімен, келесі жылы олар кеңестік қолдаумен, орталықтан ұйымдастырылған науқанның орталығына айналды. Бұл науқан еврей тегін сионистік көзқарастармен байланыстырып, Польшаға деген адалдыққа күдік тудырды. 1968 жылдың наурыз айында Варшавада студенттер бастаған демонстрациялар (Польшаның 1968 жылғы саяси дағдарысы) Гомулка үкіметіне халықтың үкіметке қарсы наразылығын басқа арнаға бағыттауға мүмкіндік берді. Осылайша, оның қауіпсіздік басшысы Мичислав Мочар ахуалды антисемиттік баспасөз науқанын бастау үшін сылтау ретінде пайдаланды (ресми түрде «сионист» термині қолданылса да). Мемлекеттік қолдаумен жүргізілген «сионизмге қарсы» науқан нәтижесінде еврейлер Польша Біріккен жұмысшылар партиясынан және мектептер мен университеттердегі оқытушылық қызметтерден алынды. Экономикалық, саяси және полициялық қысым салдарынан 1968–1970 жылдары 25 000 еврей елден эмиграцияға мәжбүр болды. Науқан, негізінен сталиндік кезеңде лауазымдарда болған еврейлерге және олардың отбасыларына бағытталған болғанымен, қалған поляк еврейлерінің көпшілігіне, олардың әлеуметтік тегіне қарамастан, әсер етті. 1968 жылғы наурыз оқиғасының бірнеше салдары болды. Ұранат науқаны және ОРМО-ның университеттерге жасаған шабуылдары Польшаның халықаралық беделін, әсіресе АҚШ-тағы беделін түсірді. Көптеген поляк зиялылары ресми антисемитизмді насихаттауға наразылық білдіріп, науқанға қарсы шықты. Кейіннен Батысқа эмиграциялағандардың кейбіреуі Польша ішінде антикоммунистік оппозицияны қолдау үшін ұйымдар құрды. 1970-ші жылдардың соңында бірқатар еврей белсенділері антикоммунистік оппозициялық топтарға қатысты. Олардың ішіндегі ең танымал тұлға – Адам Михник (Gazeta Wyborcza газетінің негізін қалаушы) Жұмысшыларды қорғау комитетінің (KOR) құрылушыларының бірі болды. 1989 жылы Польшада коммунизм құлаған кезде елде бар болғаны 5 000–10 000 еврей қалды, олардың көпшілігі еврей тегін жасыруға ұмтылды.