Кіріспе
Шотланд психологы Иан Джон Дири OBE, FBA, FRSE, FMedSci (1954 жылы туған) – шотланд психологы (сонымен қатар медицина дәрігері және психиатр мамандығын алған), интеллект, когнитивтік қартаю, когнитивтік эпидемиология және жеке тұлға салаларындағы еңбектерімен белгілі. Дири – Эдинбург университетінің дифференциалдық психология профессоры. Бұрын Когнитивтік қартаю және когнитивтік эпидемиология орталығының директоры болған, қазір Шотландияның Альцгеймер ауруы зерттеу орталығының ко-директоры.
Ian John Deary OBE, FBA, FRSE, FMedSci (born 1954) is a Scottish psychologist (also dual trained as a medical doctor and psychiatrist) known for work in the fields of intelligence, cognitive ageing, cognitive epidemiology, and personality. Deary is Professor of Differential Psychology at The University of Edinburgh. He is former Director of the Centre for Cognitive Ageing and Cognitive Epidemiology and co Director of the Alzheimer Scotland Dementia Research Centre.
Лотиандық туулар бойынша зерттеулер
Дири 1921 және 1936 жылдардағы Лотиандық туу кохортасы зерттеулерінің негізін қалаушылардың бірі болды. Бұл зерттеулер егде жастағы шотланд азаматтарынан деректер жинады, олар 11 жасында 1932 және 1947 жылғы Шотландия психикалық сараптамаларының аясында интеллект сынағынан өтті. 2000 жылдан бастап Дири және оның әріптестері Эдинбург және Лотиан аймақтарында тұратын осы сараптамалардың тірі қалған мүшелерімен байланысып, оларды танымдық тесттердің қосымша жинағымен бірге сол интеллект сынағын қайтадан тапсыруға шақырды. 1921 жылы туған кохорта мүшелері 79 жасында, ал 1936 жылы туғандар 70 жасында қадағалауға алынды. Өмір бойы танымдық айырмашылықтардың себептері мен салдарына кең ауқымды зерттеу жүргізу үшін сұхбат және биомедициналық деректер де жиналды. Лотиандық туу кохортасы зерттеулерінен алынған деректерді пайдалана отырып, Дири және оның әріптестері қартаюдың танымға тигізетін әсерін зерттеді. Мысалы, зерттеулер көрсеткендей, 11 және 79 жас арасындағы интеллект өте тұрақты (корреляция шамамен r = .66), ал балалық шақ және егде жастағы интеллект арасындағы генетикалық байланыс 0,62-ге тең. Диридің авторлық қатысуымен жазылған Лотиандық туу кохортасы зерттеулерінен бірнеше мақала балалық шақтағы жоғары интеллект көрсеткіштері ертерек өлімге кері байланысты екенін көрсетті; яғни, интеллектуалды деңгейі жоғары адамдар ұзақ өмір сүреді. Лотиандық туу кохортасы зерттеулерінен алынған деректер интеллект пен денсаулық, білім және әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың кең ауқымындағы байланысын зерттеу үшін пайдаланыла береді. Сонымен қатар, кохорта мүшелерінен алынған генетикалық және ми суреті деректері интеллект және танымдық қартаюдағы айырмашылықтардың биологиялық себептерін зерттеуге мүмкіндік береді.
Марапаттар мен мойындау
Иан Дири - Эдинбург Корольдік дәрігерлер колледжінің, Эдинбург Корольдік қоғамының, Британ академиясының, Медициналық ғылымдар академиясының, Психиатрлар колледжінің және Психологиялық ғылымдар қауымдастығының мүшесі. Ол жеке ерекшеліктерді зерттеу жөніндегі Халықаралық қоғамның бұрынғы президенті және когнитивтік қартаюды зерттеу үшін Корольдік қоғамның Вольфсон зерттеу сыйлығын (2003–2007) алды. 2003 жылы ол Эдинбург университетінің канцлер сыйлығының алғашқы иегері атанды, ал 2010 жылы Еуропалық тұлға психологиясы қауымдастығы оны Еуропалық көрнекті тұлға психологы деп таныды. 2014 жылы Дири Халықаралық интеллект зерттеулер қоғамынан өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды, ал 2015 жылы Психологиялық ғылымдар қауымдастығынан Джеймс Маккин Каттл сыйлығымен марапатталды. 2019 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде Дири әлеуметтік ғылымдарға қосқан үлесі үшін OBE орденімен марапатталды.