Кіріспе

Адамның білімді игеру, түсіну және қолдану қабілеті – барлау саласы. Адамның интеллектуалдық қабілеті – адамдарға тән күрделі танымдық мүмкіндіктермен, жоғары мотивациямен және өзіне-өзі әділет баға берумен сипатталатын зиялы қабілет. Интеллектуалдық қабілеттері арқасында адамдар үйренеді, түсініктер қалыптастырады, түсінеді, логика мен ақыл-ойды қолданады. Адамның интеллектуалдық қабілетіне үлгілерді тану, жоспарлау, жаңалықтар енгізу, мәселелерді шешу, шешімдер қабылдау, ақпаратты сақтау және коммуникация үшін тілді пайдалану қабілеттері де кіреді деп саналады. Интеллектті қалай ұғыну және өлшеу керек деген тұрғысынан әртүрлі пікірлер бар. Психометрияда адамның интеллектуалдық қабілеті көбінесе интеллект коэффициенті (IQ) сынақтары арқылы бағаланады, бірақ мұндай сынақтардың дұрыстығы күмәнді. Эмоционалдық интеллект және әлеуметтік интеллект сияқты интеллекттің бірнеше кіші түрлері ұсынылған, және олардың интеллекттің жеке түрлерін білдіретіндігі туралы пікірталас жалғасуда. Адамның интеллектуалдық деңгейі қалай қалыптасады деген мәселеде де әртүрлі көзқарастар бар, туған кезде интеллектуалдық қабілеттері белгілі бір деңгейде қалыптасады деген пікірден бастап, адамның санасы мен күш-жігеріне байланысты интеллектуалдық қабілеттер өзгеруі мүмкін деген пікірге дейін.

Қарым-қатынастары

Интеллект – құрылым ретінде және интеллект тестілері арқылы өлшенгенде, психологиядағы ең пайдалы түсініктердің бірі болып табылады, себебі ол көптеген маңызды факторлармен байланысты, мысалы, жазатайым оқиғаға ұшырау мүмкіндігі немесе адамның табысының деңгейі. Басқа мысалдар:

Білім беру. 2018 жылғы білім берудің интеллектке тигізетін әсері туралы мета-зерттеуге сәйкес, білім беру интеллектті арттырудың "ең тұрақты, сенімді және ұзаққа созылатын әдісі" болып көрінеді. Жеке тұлға. 50-ден астам елден миллиондаған адамды қамтитын мыңдаған зерттеулерді синтездеген маңызды мета-талдаулар жиынтығы, көптеген жеке ерекшеліктердің танымдық қабілеттермен тығыз байланысты екенін көрсетті. Невротизммен байланысты ерекшеліктер ең жағымсыз байланысқа ие, ал белсенділік, еңбекқорлық, мейірімділік және ашықтық сияқты ерекшеліктер әртүрлі қабілеттермен оң байланысты. Миопия. Көптеген зерттеулер IQ мен миопия арасындағы байланысты көрсетті. Кейбіреулер бұл байланыстың себебі ортада деп санайды: жоғары IQ-сы бар адамдар ұзақ оқу арқылы көру қабілеттерін нашарлатуы мүмкін, немесе көбірек оқитын адамдардың IQ жоғары болуы мүмкін; ал басқалары генетикалық байланыс бар деп есептейді. Қартаю. Қартаюдың танымдық функциялардың төмендеуіне әкелетініне дәлелдер бар. Бір қималық зерттеуде, 20 жастан 50 жасқа дейін әртүрлі танымдық функциялар z-баллы бойынша шамамен 0,8-ге төмендегені өлшенді; бұл танымдық функцияларға ақпаратты өңдеу жылдамдығы, жұмыс жады және ұзақ мерзімді жад кірді. Гендер. Адам ДНК-сындағы бірнеше жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдер жоғары IQ көрсеткіштерімен байланысты. Мотивация. Мотивация – IQ тестілерінің нәтижелеріне әсер ететін фактор. Жоғары мотивацияға ие адамдар көбінесе жоғары IQ көрсеткіштеріне қол жеткізеді.

IQ тестілерінің маңыздылығы

Психологияда адам интеллектісі көбінесе IQ тестілері арқылы анықталатын IQ баллдарымен бағаланады. Жалпы алғанда, жоғары IQ көрсеткіштері өмірде жақсы нәтижелермен байланысты. Дегенмен, IQ тестілерінің нәтижелері тесттер арасындағы сенімділіктің жоғары деңгейін көрсетеді және жетістіктердің белгілі бір түрлерін тиімді болжайды, бірақ олардың адам интеллектісінің толыққанды өлшемі ретіндегі жарамдылығы күмәнді саналады. IQ тестілері интеллектінің кейбір түрлерін өлшеуге арналған болса да, олар шығармашылық және әлеуметтік интеллектіні қамтитын адам интеллектісінің кеңірек анықтамаларын дәл өлшеуге қабілетсіз болуы мүмкін. Гарднердің теориясына қатысты сын – оның Гарднер немесе басқа біреулер тарапынан тексерілмегендігі, пікірсарапқа түспегендігі және тіпті жолданбасыз екендігі. Басқалар (мысалы, Локк, 2005) интеллектың көптеген нақты түрлерін мойындау (нақты қабілеттер теориясы) ғылыми емес, саяси мақсатты білдіреді, ол жеке қабілеттердегі нақты және мағыналы айырмашылықтарды мойындаудың орнына барлық адамдардың ерекшелігін бағауға бағытталған. Шмидт және Хантер жалпы ақыл-ой қабілеті немесе "g" артықшылығымен салыстырғанда, нақты қабілеттердің болжамдық жарамдылығы эмпирикалық тұрғыдан қолдау таппағанын көрсетеді. Алайда, Джером Брунер Гарднермен келісіп, интеллекттерді «пайдалы ойдан туған нәрселер» деп атады және оның тәсілі «ақыл-ой тестілеушілердің деректерді өңдеуінен әлдеқайда жоғары, сондықтан оны құттықтауға болады» деді.

Ақыл-ойдың триархиялық теориясы

Роберт Стернберг интеллекттің триархикалық теориясын ұсынды, бұл адам қабілетінің дәстүрлі дифференциалдық немесе танымдық теорияларына қарағанда интеллектуалдық құзыреттілікті толығырақ сипаттау мақсатында жасалған. Триархикалық теория ақыл-ойдың үш негізгі аспектісін сипаттайды:

Аналитикалық интеллект – ақыл-ойдың көрінісін қамтамасыз ететін ойлау процестері. Шығармашылық интеллект, егер адам жаңа, бірақ толыққанды емес қиындыққа тап болса немесе тапсырманы автоматтандырумен айналысса, қажет болады. Практикалық интеллект – социомәдени ортамен байланысты және контекстке максималды сәйкестікті қамтамасыз ету үшін ортаға бейімделу, оны таңдау және өзгертуді қамтиды. Триархикалық теория жалпы интеллект факторының жарамдылығына қарсы емес; керісінше, теория жалпы интеллектті аналитикалық интеллекттің бір бөлігі деп санайды, және ақыл-ойдың барлық үш аспектісін қарастыру арқылы ғана интеллектуалдық функцияның толық спектрін түсінуге болады. Стернберг триархикалық теорияны жаңартып, оны Сәттілік Интеллектінің теориясы деп атады. Ол қазір интеллектті жеке тұлғаның өмірдегі сәттілігін, жеке адамның өзіндік (идиографиялық) стандарттары бойынша және оның социомәдени контекстінде бағалау ретінде анықтайды. Сәттілікке жету үшін аналитикалық, шығармашылық және практикалық интеллекттің үйлесімі қолданылуы керек. Ақыл-ойдың үш аспектісі – өңдеу дағдылары деп аталады. Өңдеу дағдылары практикалық интеллекттің үш элементі болған: бейімделу, өзгерту және ортаны таңдау арқылы сәттілікке жету үшін қолданылады. Өңдеу дағдыларын сәттілікке жету үшін пайдаланатын механизмдерге өз күшті жақтарын пайдалану және әлсіз жақтарын толықтыру немесе түзету кіреді. Стернбергтің интеллект туралы теориялары мен зерттеулері ғылыми қауымдастықта әлі де даулы болып қала береді.

PASS ақыл-ой теориясы

А. Р. Лурияның (1966) ми функциясының модулизациялануы туралы маңызды еңбегіне негізделген және нейросуреттеу зерттеулерінің ондаған жылдық нәтижелерімен расталған PASS ақыл-ой теориясы (Жоспарлау/Назар/Бірмезгілде/Бірінен кейін бірі) танымның үш жүйеде және төрт процесте ұйымдастырылғанын ұсынады: Жоспарлау – мінез-құлықты басқару және ұйымдастыру, стратегияларды таңдау және құру, сондай-ақ нәтижелерді бақылау үшін жауапты атқарушы функцияларды қамтиды. Назар – ояну деңгейін және сергектікті сақтауға, сондай-ақ маңызды стимулдарға назар аударуды қамтамасыз етуге жауапты. Бірмезгілде өңдеу – заттар арасындағы байланысты табу және оларды ақпараттың тұтас бірліктеріне біріктіру қажет болғанда қолданылады. Мысалы, шеңбер ішіндегі үшбұрышты немесе үшбұрыш ішіндегі шеңберді, сондай-ақ «ол таңғы астан бұрын душ қабылдады» және «ол душ қабылдағаннан кейін таңғы ас ішті» арасындағы айырмашылықты тану осыған жатады. Бірінен кейін бірі өңдеу – жеке заттарды реттілікпен ұйымдастыру үшін қажет, мысалы, сөздердің немесе әрекеттердің тізбегін дәл сол ретпен есте сақтау. Бұл төрт процесс – мидың төрт аймағының функциялары. Жоспарлау мидың алдыңғы бөлігінде, маңдай бөлігінде орналасқан. Назар және ояну – маңдай бөлігінің және ми қабығының төменгі бөліктерінің біріктірілген функциялары, бірақ тері жапырақтары да назар процесіне қатысады. Бірмезгілде және бірінен кейін бірі өңдеу мидың артқы аймағында, яғни артқы бөлігінде жүзеге асады. Бірмезгілде өңдеу негізінен төбе және желқа бөліктерімен байланысты, ал бірінен кейін бірі өңдеу негізінен маңдай-шақыры бөліктерімен байланысты. PASS теориясы Лурияның еңбектеріне және интеллект туралы жаңа көзқарас қалыптастыруға үлкен үлес қосып, когнитивтік психологиядағы зерттеулерге мол қарызды.

Параито-фронтальды интеграция теориясы

Нейросуретке түсірілген 37 зерттеуді талдау негізінде Юнг пен Хайер ақыл-ойдың биологиялық негізі мидың маңдай және төбе аймақтарының бір-бірімен байланысы мен ақпарат алмасу тиімділігінде жатқанын ұсынды. Кейінгі нейросуретке түсіру және зақымдану зерттеулері осы теориямен келіседі. Нейроғылым мен интеллект туралы әдебиеттерді шолу нәтижесінде төбе-маңдай интеграциясы теориясы адамдар арасындағы интеллект айырмашылықтарын түсіндірудің ең толыққанды түсіндірмесі болып табылады.

Инвестициялық теория

Cattell–Horn–Carroll теориясына сүйенген зерттеулерде ең көп қолданылатын интеллект сынақтарына сұйық қабілет (gf) және кристалданған қабілет (gc) өлшемдері кіреді; олар адамдардың даму бағытында өзгешеліктерді көрсетеді. Каттлдың "инвестициялық теориясы" бойынша, дағдылар мен білімді (gc) меңгерудегі жеке айырмашылықтардың бір бөлігі сұйық қабілеттің (gf) "инвестициялануына" байланысты болады, осылайша сұйық интеллекттің оқу процесінің барлық саласына қатыс ететінін көрсетеді. Инвестициялық теория жеке ерекшеліктердің IQ тесті нәтижесіне емес, "шынайы" қабілетке әсер ететінін болжайды. Хеббтің интеллект теориясы да екіге бөлінуді ұсынды: А интеллектісі (физиологиялық), ол сұйық интеллектке ұқсас, және В интеллектісі (тәжірибелік), ол кристалданған интеллектке ұқсас.

Ақыл-ойдың өтемақы теориясы (ААК)

Зияткерлік өтемақы теориясы бойынша, салыстырмалы түрде аз зиялы деңгейі бар адамдар мақсаттарға жету үшін, "зиялылықтың жетіспеуін" өтеу мақсатында, қаттырақ және жоспарлы жұмыс істейді, сондай-ақ нық қадамдылық пен жауапкершілікке (ар-ождандылыққа) ие болады. Ал жоғары зиялы деңгейі бар адамдарға, олардың танымдық қабілеттеріне сүйенуге болатындықтан, жеке тұлғалық фактормен байланысты қасиеттер мен мінез-құлық қажет болмайды, олар құрылымға немесе күш-жігерге мұқтаж емес. Теория, зияткерлік пен ар-ождандылық арасында себеп-салдарлық байланыс бар екенін көрсетеді, яғни ар-ождандылықтың тұлғалық қасиетінің дамуына зияткерлік әсер етеді. Бұл болжам сенімді деп есептеледі, себебі кері себеп-салдарлық байланыс болуы ықтимал емес; бұл сұйық зияткерлік (gf) пен ар-ождандылық арасындағы теріс корреляцияның жоғары болатынын білдіреді. Бұл, gf, жалпы зияткерлік (gc) және тұлғаның даму кезеңдерімен түсіндіріледі, өйткені тұлғалық қасиеттер қалыптасқан кезде кристалданған зияткерлік толық дамымаған болар еді. Содан кейін, мектеп жасында, ар-ождандылығы жоғары балалар білім беру арқылы көбірек кристалданған зияткерлікке (білімге) ие болады деп күтіледі, себебі олар тиімді, жауапкершілігі жоғары, еңбекқор және міндеттерін орындайтын болады. Алайда, бұл теорияға қарсы дәлелдер келтірілді, олар компенсаторлық үлгіні таңдауды анықтайды, нәтижелерді белгілі бір деңгейдегі жетістікке қол жеткізген адамдарды таңдаудан туындаған бұрмалаушылыққа жатқызады.

Бандураның өзін-өзі тиімділік және таным теориясы

Танымдық қабілет туралы көзқарас жылдар бойы дамыды, оны тек танымдық емес, сонымен қатар мотивациялық, әлеуметтік және мінез-құлықтық аспектілер де құрайды. Бұл жақтарының барлығы бірлесіп көптеген тапсырмаларды орындауға мүмкіндік береді. Маңызды да жиі назардан тыс қалатын дағды – эмоцияларды және жағымсыз жағдайларды басқару, олар ойлау сапасын және іс-әрекеттің тиімділігін төмендетуі мүмкін. Бандура интеллект пен табыс арасындағы байланысты жеке өзіндік тиімділік айырмашылықтарымен түсіндіреді. Бандураның теориясы дағдыларға ие болу мен оларды қиын жағдайларда қолдана білу арасындағы ерекшелікті анықтайды. Теорияға сәйкес, білім мен дағды деңгейі бірдей адамдар өзіндік тиімділігінің айырмашылығына байланысты нашар, орташа немесе тамаша нәтижелер көрсетуі мүмкін. Танымның басты міндеті – оқиғаларды болжауға және олармен тиімді күресу жолдарын табуға көмектесу. Бұл дағдылар нақты емес және екіұшты сигналдарды өңдеуге байланысты. Адамдар өз білім қорын пайдаланып, мүмкіндіктерді анықтау, дамыту және іске асыру керек. Олар бұрынғы тәжірибеден алған білімдерін қолдана білуі тиіс. Сондықтан, қиын жағдайларға тап болғанда міндеттерге назар аудару үшін тұрақты өзіндік тиімділік сезімі маңызды. Бандураның өзіндік тиімділік және интеллект туралы теориясы, кез келген сала бойынша өзіндік тиімділік сезімі төмен адамдар қиындықтардан қашысады деген тұжырымды ұсынады. Бұл әсер олар жағдайды жеке қауіп ретінде қабылдағанда күшейеді. Сәтсіздікке ұшырағанда, олар басқаларға қарағанда жаңаруларына көбірек уақыт кетеді және сәтсіздікті өзінің жеткіліксіз қабілеттеріне байланысты деп санайды. Ал өзіндік тиімділік деңгейі жоғары адамдар тиімді нәтижелерге қол жеткізеді.

Процесс, тұлға, интеллект және білім теориясы (PPIK)

Акерман әзірлеген PPIK (процесс, тұлға, интеллект және білім) теориясы Каттл, Инвестициялық теория және Хебб ұсынған интеллект туралы көзқарасты одан әрі дамытады, интеллектті білім ретінде және процесс ретінде ажыратуды ұсынады (бұл екі ұғым сәйкесінше gc және gf факторларымен салыстырылады және байланысты, бірақ Хеббтің "Ақылдылық A" және "Ақылдылық B" түсініктеріне қарағанда кеңірек және жақын). Теория осы факторларды тұлға, мотивация және қызығушылықтар сияқты элементтермен интеграциялайды. Акерман процессті білімнен ажыратудың қиындығын атап көрсетеді, себебі кез келген қабілеттілік тестісінен мазмұнды толығымен алып тастау мүмкін емес. Психопатологиялық жағдайларды қоспағанда, тұлғалық қасиеттер интеллекттің процесс ретіндегі аспектісімен маңызды корреляцияға түспейді. Бұл ережеден бір ерекшелік – танымдық қабілеттерде, әсіресе математикалық және кеңістіктік қабілеттерде жыныстық айырмашылықтардың анықталуы. Ал білім ретіндегі интеллект ашықтық және әдеттегі интеллектуалдық қатылым қасиеттерімен байланысты, бұл қасиеттер тілдік қабілеттермен де тығыз байланысты (кристалданған интеллектпен байланысты).

Бала күтімі

2021 жылғы зерттеу Abecedarian Early Intervention Project ерлердің орта жастағы ми құрылымында маңызды өзгерістерге алып келгенін көрсетті. МРТ сканалары балаларға арналған күтім бағдарламасына қатысқандардың миының бірнеше аймақтары мен жалпы ми көлемі бақылау тобына қарағанда айтарлықтай үлкен болғанын көрсетті.

Білім

Жоғары IQ білім беруде үлкен жетістікке алып келеді, бірақ білім беру өздігінен IQ деңгейін көтереді. 2017 жылғы мета-талдау көрсеткендей, білім беру IQ-ны білім алған әр жылы 1–5 баллға арттырады немесе кем дегенде IQ тестілерін шешу қабілетін жақсартады.

Тамақ және химия

Ақыл-ойды немесе басқа да психикалық функцияларды нақты немесе күрделі жақсартатын заттар ноотроптар деп аталады. Мета-талдау көрсеткендей, Омега-3 май қышқылдары когнитивтік жетіспеушілігі бар адамдардың когнитивтік қабілеттерін жақсартады, бірақ сау адамдарда жақсарту байқалмайды. Метарегрессия Омега-3 май қышқылдарының ауыр депрессиямен ауырған науқастардың көңіл-күйін жақсартатынын көрсетті (ауыр депрессия когнитивтік қоректік тапшылықпен байланысты).

Миды жаттықтыру

Миды жаттығу арқылы IQ-ны көтеруге жасалған тыраштандырулар жаттығу тапсырмаларымен байланысты жақтарын – мысалы, жұмыс жадын – жақсартуға әкелді, бірақ бұл жақсартулардың интеллекттің өзіне таралатыны әлі анық емес. 2008 жылғы зерттеу жұмысында екі рет n-артқа тапсырманы орындаудың бірнеше стандартты тесттерде өлшенген сұйық интеллектіні (gf) арттыруға қабілетті екені көрсетілген. Бұл жаңалықты танымал бұқаралық ақпарат құралдары, оның ішінде Wired журналы да назарға алды. Дегенмен, кейіннен мақаланың әдістемесіне сын айтылып, тәжірибенің дұрыстығына күмән келтірілді және бақылау және сынақ топтарын бағалау үшін қолданылған тесттердің біркелкі болмауына қатысты мәселелер көтерілді. Мысалы, Raven Advanced Progressive Matrices (APM) тестінің прогрессивті сипаты уақыт шектеулерінің өзгеруінен (яғни, әдетте 45 минутқа берілетін тестті аяқтауға 10 минут рұқсат етілуінен) зардап шегуі мүмкін.

Философия

Ақыл-ойға әсер ету әрекеттері этикалық мәселелерді тудырады. Нейроэтика нейроғылымның этикалық, құқықтық және әлеуметтік салдарларын қарастырады, сондай-ақ адамның неврологиялық ауруларын емдеу мен адам миын күшейту арасындағы айырмашылық, сонымен қатар байлықтың нейротехнологияға қол жеткізуге қалай әсер ететіні сияқты мәселелермен айналысады. Нейроэтикалық мәселелер адам генетикалық инженериясының этикасымен байланысты. Трансгуманистік теоретиктер адамның қабілеттерін және дағдыларын арттыру техникаларын дамыту мен қолдану мүмкіндіктерін және салдарларын зерттейді. Евгеника – түрлі араласу түрлері арқылы адамның мұрагерлік қасиеттерін жақсартуды жақтаған әлеуметтік философия. Евгеника тарихтың әртүрлі кезеңдерінде мақтауға лайық немесе кінәлі деп есептелді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның жеңілісінен кейін айтарлықтай беделсіз болды.

Өлшеу

Зияткерлікті түсінуге ең көп қолдау көрсетілген және ең ұзақ уақыт бойы зерттелген әдіс – психометриялық тестілеуге негізделген. Бұл сонымен қатар практикалық салаларда ең көп қолданылатын тәсіл. Зияткерлік тестілер білім беру, бизнес және әскери салаларда мінез-құлықты болжаудағы тиімділігіне байланысты кеңінен қолданылады. IQ және g (келесі бөлімде талқыланады) көптеген маңызды әлеуметтік нәтижелермен байланысты: төмен IQ-сы бар адамдар ажырасуға, некеден тыс бала тууға, түрмеге түсуге және ұзақ мерзімді әлеуметтік жәрдемге мұқтаж болады, ал жоғары IQ-сы бар адамдар көбірек білім алып, жоғары мәртебелі жұмыстарда жұмыс істеп, жоғары табысқа ие болады. Психометриялық тестілермен өлшенген зияткерлік қабілет сәтті оқыту және орындалу нәтижелерімен (мысалы, бейімделу қабілеті) тығыз байланысты екені анықталды, ал IQ/g – жұмыстың табысты орындалуын болжаудағы ең жақсы көрсеткіш. Дегенмен, кейбір зерттеушілер осы тұжырыммен келісе отырып, бірқатар факторларға байланысты оның күшін бағалауда сақтық танытуға кеңес береді. Оларға мыналар жатады: кейбір зерттеулерге қатысты статистикалық талаптар, 1970 жылға дейін жүргізілген және қазіргі зерттеулермен қайшы келетін зерттеулер, сондай-ақ психологиялық әдебиеттегі қазіргі IQ өлшеу құралдарының дұрыстығына қатысты пікірталас.

Жалпы интеллекттік коэффициент немесе g

IQ тестілеудің көптеген түрлері бар, олар әртүрлі тест тапсырмаларын қолданады. Кейбір тесттер бір ғана тапсырма түрінен тұрады, ал басқалары әр түрлі мазмұндағы (көрнекі-кеңістіктік, сөздік, сандық) және әртүрлі танымдық процестерді (мысалы, ойлау, есте сақтау, жылдам шешім қабылдау, визуалды салыстыру, кеңістіктік бейнелеу, оқу және жалпы білімді еске түсіру) талап ететін тапсырмалардың кең жиынтығына сүйенеді. Психолог Чарльз Спирман 20 ғасырдың басында әртүрлі тест тапсырмалары арасындағы корреляцияның алғашқы ресми факторлық талдауын жүргізді. Ол барлық осындай тесттердің бір-бірімен оң корреляцияға ие болу бейімін тапты, оны оң көптік деп атайды. Спирман тесттер арасындағы оң корреляцияны бір ғана ортақ фактор түсіндірді. Спирман оны "жалпы интеллект факторы" үшін g деп атады. Ол оны адам интеллектісінің ядросы ретінде түсіндірді, ол белгілі бір дәрежеде барлық танымдық тапсырмалардағы сәттілікке әсер етеді және осылайша оң көптікті құрайды. g-ді тест нәтижелерінің жалпы себебі ретінде түсіндіру психометрияда әлі де басым. (Дегенмен, ван дер Маас және әріптестері жақында басқаша түсіндірме ұсынды. Олардың өзара әсерлесу моделі интеллект бірнеше тәуелсіз механизмдерге байланысты деп болжайды, олардың ешқайсысы барлық танымдық тесттердегі нәтижеге әсер етпейді. Бұл механизмдер бір-бірін қолдайды, сондықтан олардың бірінің тиімді жұмыс істеуі басқаларының тиімді жұмыс істеуіне ықпал етеді, осылайша оң көптікті құрайды.) IQ тесттері g-факторына қаншалықты жақындығы бойынша жіктеледі. Жоғары g-факторына ие тесттер басқа көптеген тесттермен жоғары корреляцияға ие болады. Үлкен тесттер мен тапсырмалар жинағы арасындағы корреляцияны зерттеген жан-жақты зерттеуде Raven's Progressive Matrices басқа көптеген тесттер мен тапсырмалармен ерекше жоғары корреляцияға ие екендігі анықталды. Raven's – бұл абстрактілі визуалды материалды қолдана отырып, индуктивті ойлауды тексеруге арналған тест. Ол қиындық деңгейі бойынша шамамен реттелген бірнеше мәселеден тұрады. Әрбір мәселеде абстрактілі суреттердің 3x3 матрицасы және бір бос ұяшық ұсынылады; матрица белгілі бір ереже бойынша құрылған, ал адам бос ұяшыққа сәйкес келетін 8 нұсқаның қайсысы екенін анықтау үшін ережені табуы керек. Басқа тесттермен жоғары корреляцияға ие болғандықтан, Raven's Progressive Matrices жалпы интеллекттің жақсы индикаторы ретінде мойындалады. Дегенмен, бұл мәселелі, өйткені Raven's-те жыныстық айырмашылықтар бар, олар g-ді тікелей өлшеу арқылы, яғни тесттердің кең жиынтығынан жалпы факторды есептеу арқылы табылмайды. Стивен Джей Гулд сияқты бірнеше сыншылар g-ді сынға алды, оны статистикалық артефакт деп қарастырды және IQ тесттері оның орнына бірнеше байланыссыз қабілеттерді өлшейді деп санайды. 1995 жылғы Америка Психологиялық Ассоциациясының "Интеллект: белгілі және белгісіздер" атты есебі IQ тесттерінің корреляцияға ие екенін және g статистикалық артефакт деген көзқарас азшылықты білдіретінін мәлімдеді.

Жалпы ұжымдық интеллект факторы немесе с

Топтық интеллектінің жақындағы ғылыми түсінігі, топтың әртүрлі тапсырмаларды орындау қабілетінің жалпы деңгейі ретінде анықталады, адам интеллектін зерттеу саласын кеңейтеді, топтарға қатысты ұқсас әдістер мен түсініктерді қолданады. Анықтамасы, операционализациясы және зерттеу әдістері жеке интеллекттің психометриялық тәсіліне ұқсас, онда жеке адамның белгілі бір когнитивтік тапсырмалар жиынтығындағы нәтижелері, факторлық талдау арқылы анықталатын жалпы интеллект факторы g арқылы өлшенетін интеллектті бағалау үшін пайдаланылады. Сол сияқты, топтық интеллект зерттеулері топтар арасындағы өнімділік айырмашылықтарын түсіндіретін "c" факторын, сондай-ақ оның құрылымдық және топтық құрамын анықтауға бағытталған.

Тарихи психометриялық теориялар

Тарихи тұрғыдан алғанда, интеллект туралы бірнеше түрлі теориялар психометрия үшін маңызды болды. Көбінесе олар, "g" факторы сияқты жалғыз факторға емес, бірнеше факторға баса назар аударды.

Мәдениеттер арасындағы ақыл-ой

Психологтар адам ақылының анықтамасы зерттеліп отырған мәдениетке ғана тән екенін көрсетті. Роберт Стернберг адамның мәдениеті оның ақыл-ойы туралы түсінігіне қалай әсер ететінін талқылаған зерттеушілердің қатарында. Ол ақылдылықты мәдени контексттегі әртүрлі мағыналарды ескермей, тек бір ғана жолмен анықтау зерттеушілікке және бейсана түрде өзімшілдікке ұшырататын көзқарас тудыруы мүмкін деп санайды. Мұны жоққа шығару үшін психологтар ақылдылықтың келесі анықтамаларын ұсынады: Сәтті ақылдылық – адамның әлеуметтік-мәдени ортасындағы өзінің сәттілік туралы түсінігіне сәйкес өмірдегі жетістікке қажетті дағдылар мен білімдер. Аналитикалық ақылдылық – ақылдылықтың құрауыштардың абстрактілі, бірақ таныс мәселелерге қолданылуының нәтижесі. Шығармашылық ақылдылық – ақылдылықтың құрауыштардың салыстырмалы түрде жаңа міндеттер мен жағдайларға қолданылуының нәтижесі. Практикалық ақылдылық – тәжірибе арқылы бейімделу, өзгерту және таңдау мақсатында ақылдылықтың құрауыштардың қолданылуының нәтижесі. Көбінесе батыстық анықтамамен сипатталғанымен, көптеген зерттеулер адам ақылының әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде әртүрлі мағыналарға ие екенін көрсетеді. Көптеген шығыс мәдениеттерінде ақылдылық көбінесе адамның әлеуметтік рөлі мен жауапкершілігімен байланысты. Қытайлық түсінік ақылдылықты басқаларды түсіну және оларға деген сезімталдық ретінде анықтайды, бірақ бұл Қытайда ақылдылықты анықтаудың жалғыз жолы емес. Африканың бірнеше қауымдастықтарында ақылдылық та әлеуметтік тұрғысынан қарастырылады. Алайда, көптеген шығыс мәдениеттеріндегідей әлеуметтік рөлдер арқылы емес, әлеуметтік жауапкершілік арқылы көрінеді. Мысалы, Африканың орталық бөлігінде шамамен он миллион адам сөйлейтін чи-чева тілінде ақылдылықты білдіретін термин тек ептілікті ғана емес, сонымен қатар жауапкершілікті алу қабілетін де білдіреді. Сонымен қатар, американдық мәдениетте де ақылдылықтың әртүрлі түсіндірмелері бар. Американдық қоғамда ақылдылыққа қатысты ең көп таралған көзқарастардың бірі оны мәселелерді шешу дағдылары, дедуктивті ойлау және интеллект коэффициенті (IQ) комбинациясы ретінде қарастырады, ал басқа американдық қоғамдар ақылды адамның әлеуметтік санасы болуы керек, басқаларды өздерінің кім екендігіне қарай қабылдауы керек және кеңес немесе даналық бере алуы керек екенін айтады.

Қозғалыс ақыл-ойы

Мотивациялық интеллект – адамның жетістікке ұмтылыс, қарым-қатынас немесе билікке деген қажеттілік сияқты әртүрлі мотивацияларды түсіну және пайдалану қабілеті. Ол осы мотивацияларға байланысты жасырын білімді меңгеруді қамтиды. Бұл тұжырымдама басқалардың әртүрлі құндылықтарын, мінез-құлқын және мәдени ерекшеліктерін тану мен бағалау қабілетін қамтиды, бұл тек өзара әрекеттесудің тиімділігін арттыру үшін емес, ішкі қызығушылықпен байланысты. Зерттеулер мотивациялық интеллект, халықаралық тәжірибе және көшбасшылық арасындағы байланысты көрсетеді. Мотивациялық интеллекті жоғары деңгейдегі адамдар басқа мәдениеттер туралы білім алуға ынта білдіреді, соның арқасында олардың көпмәдениетті ортадағы тиімділігі артады. Дегенмен, зерттеулер этникалық топтар арасында мотивациялық интеллектің әртүрлілігін де көрсетті, мұнда Азиялық студенттер басқа топтарға қарағанда жоғары танымдық мәдени интеллектіге ие болса да, мотивациялық интеллекті төмен деңгейде болды. Мотивациялық интеллектің жұмысқа деген мотивацияға тигізетін әсері зерттелді. Исфахан газ компаниясының қызметкерлері арасында жүргізілген зерттеу мотивациялық интеллект пен оның екі көрсеткіші – бейімделу қабілеті және әлеуметтік қарым-қатынас – мен жұмыс мотивациясы арасындағы оң және маңызды байланысты көрсетті. Бұл нәтижелер мотивациялық интеллектің жұмыс ортасындағы адамдардың мотивациялық деңгейіне ықпал ете алатынын көрсетеді. Мотивациялық интеллект білімдік интеллект, мінез-құлықтық интеллект және стратегиялық интеллекттен басымдық құрайтын күшті болжаушы ретінде анықталды. Ол ынтымақтастықты дамытуда маңызды рөл атқарады, ал ынтымақтастық – мотивациялық интеллектің ең маңызды және идеалды элементі болып саналады. Мотивациялық интеллектке негізделген терапиялық тәсілдер терапевт пен клиент арасындағы серіктестік қарым-қатынастың маңыздылығын баса көрсетеді. Терапевт клиентке өз көзқарасын таңуға тырыспай, шындықты қабылдауға мәжбүрлемей, өзгеріске қолайлы жағдай жасайды. Мотивациялық интеллект жетістік, қарым-қатынас және билік сияқты мотивацияларды түсінуді, сондай-ақ мәдени айырмашылықтар мен құндылықтарды бағалауды қамтиды. Ол халықаралық тәжірибе, көшбасшылық, жұмыс мотивациясы және ынтымақтастық терапиялық араласу сияқты салаларға әсер етеді.