Кіріспе
Артур Роберт Дженсен (24 тамыз 1923 – 22 қазан 2012) – американдық психолог және жазушы. Ол Калифорния университетінде педагогикалық психология профессоры болды. Дженсен психометрия және дифференциалдық психология саласындағы жұмыстарымен танымал, ол адамдардың мінез-құлқындағы өзгешеліктерді және оның себептерін зерттейді. Ол табиғат пен тәрбие арасындағы пікірсайыста мұрагерлік позициясының көрнекті жақтаушысы болды, яғни генетика интеллект және жеке тұлға сияқты мінез-құлық ерекшеліктерінде маңызды рөл атқарады деген пікірді ұстанып, қорғайтын. Ол рецензиядан өткен журналдарда жарияланған 400-ден астам ғылыми мақаланың авторы және «Intelligence» және «Personality and Individual Differences» ғылыми журналдарының редакциялық алқаларында отырды. Дженсен көбінесе IQ-дағы нәсілдік айырмашылықтардың себептері туралы жасаған қорытындылары үшін даулы болды.
Arthur Robert Jensen (August 24, 1923 – October 22, 2012) was an American psychologist and writer. He was a professor of educational psychology at the University of California, Berkeley. Jensen was known for his work in psychometrics and differential psychology, the study of how and why individuals differ behaviorally from one another. He was a major proponent of the hereditarian position in the nature and nurture debate, the position that genetics play a significant role in behavioral traits, such as intelligence and personality. He was the author of over 400 scientific papers published in refereed journals and sat on the editorial boards of the scientific journals Intelligence and Personality and Individual Differences. Jensen was controversial, largely for his conclusions regarding the causes of race based differences in IQ.
Ерте өмір және білім
Дженсен 1923 жылғы 24 тамызда Калифорния штатының Сан-Диего қаласында, ағаш және құрылыс материалдары компаниясын басқарып, иеленген Линда Мэри (Шахтмайер) және Артур Альфред Дженсеннің ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі мен анасы Даниядан келген иммигранттар еді, ал анасының тегі жартылай поляк еврейлері, жартылай неміс тегінен тараған. Бала кезінде Дженсен герпетология және классикалық музыкаға қызығушылық танытып, Сан-Диего симфониялық оркестрінде кларнет ойнады. 1945 жылы Берклидегі Калифорния университетін психология мамандығы бойынша бітіріп, 1952 жылы Сан-Диего мемлекеттік колледжінде психология саласы бойынша магистр дәрежесін алды. 1956 жылы Колумбия университетінде Персиваль Саймондстың жетекшілігімен тематикалық апперцепция тесті бойынша клиникалық психология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. 1956 жылдан 1958 жылға дейін Лондон университетінің Психиатрия институтында Ханс Айзенкпен докторантурадан кейінгі зерттеулер жүргізді. АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол Берклидегі Калифорния университетінде зерттеуші және профессор болып жұмыс істеді, онда оқудағы жеке ерекшеліктерге, әсіресе мәдениет, даму және генетиканың интеллект пен оқуға тигізетін әсеріне назар аударды. 1962 жылы Берклиде профессорлық қызметке бекітілді. Ол мәдени тұрғысынан әлсіз оқушылардың оқудағы қиындықтарына ерекше мән берді. Дженсен өмір бойы классикалық музыкаға құмар болды және жастық шағында дирижер болу идеясына қызығушылық танытты. 14 жасында Сан-Францискода өткен жалпыұлттық байқауда жеңіс алған оркестрді жетектеді. Кейін оркестрлерді дирижерлік етіп, Николай Соколовтың семинарына қатысты. Берклиде бітіргеннен кейін көп ұзамай Нью-Йоркке көшіп, дирижер Артуро Тосканиниге жақын болу мақсатымен келді. Ол сондай-ақ Гандидің өмірі мен ісіне қызығушылық танытып, оның өмірі туралы жарық көрмеген кітап көлеміндегі қолжазба жазды. Сан-Диегодағы кезеңінде Дженсен Сан-Диего әлеуметтік қамсыздандыру департаментінде әлеуметтік жұмыскер болып жұмыс істеді.
Өлім
2012 жылы 22 қазанда 89 жасында Калифорния штатының Келсивилл қаласындағы үйінде қайтыс болды.
Бейтарап жауаптар
Вандербильт университетінің профессоры Дэвид Любинскинің айтуынша, "[Дженсеннің] еңбегіне көптеген белгілі ғалымдардың қаншалықты құрмет көрсеткені немесе оны қаншалықты жек көруі" ешқашан теңдессіз. Дженсеннің қайтысынан кейін Отаго университетінің профессоры, экологиялық көзқарастың белді жақтаушысы Джеймс Флинн «Нью-Йорк Таймс» газетіне Дженсеннің нәсілдік пікірге бой алмайтынын, оның зерттеулері нәсілдік басымдық туралы дәлелдеу үшін қолданылатынын бастапқыда күтпегенін және оның мансабы "американдық ғылымының саяси догмамен қаншалықты шектелгендігін көрсетеді" деді. Ол АҚШ-тың ірі нәсілдік/этникалық топтары бойынша тесттердің дұрыстығы туралы барлық қолжетімді мәліметтерді егжей-тегжейлі қарастырды. Дженсен: «Қазіргі кезде ең көп қолданылатын ақыл-ой қабілетін, оқу қабілетін және үлгерімділікті бағалайтын стандартталған тесттер – IQ, оқуға қабілеттілік және үлгерім тесттері – егер тесттер шын мәнінде дұрыс болса, және бұл тесттердің дұрыстығын объективті анықтау үшін жеткілікті зерттеу мәліметтері болса, негізінен, туған жері АҚШ болған және ағылшын тілінде сөйлейтін азшылық топтарына қарсы емес. Көптеген сөзсіз стандартталған тесттер үшін бұл тұжырым ағылшын тілді азшылықтармен ғана шектелмейді» деген қорытынды жасады (IX бет). Дженсен сол жылы кітаптың тұжырымдамасын «Мінез-құлық және ми ғылымдары» журналында жариялады, ол автордың жауабымен бірге 27 түсініктемеге арналған мақала болды.
Ақыл-ой сынақтары туралы ашық сөйлесу
Straight Talk about Mental Tests (1981) – психометрия саласын жалпы оқырмандарға түсіндіретін кітап. Джон Б. Кэрролл 1982 жылы оны жақсы бағалап, мәселелердің пайдалы қорытындысы екенін айтты, ал Пол Клайн Британдық психиатрия журналында жариялаған мақаласында да осы пікірді қолдады. 2016 жылы Ричард Дж. Хайер оны "адамның ой-қабілетін тестілеуге қатысты барлық мәселелерді ашық және толық зерттеу" деп сипаттады.
g факторы
g факторы: Ақыл-ой қабілеті туралы ғылым (1998) – жалпы интеллект факторы (g) туралы кітап. Кітапта g факторының интеллектуалдық тарихы, интеллектті түсіндірудің әртүрлі модельдері, сондай-ақ g факторының биологиялық байланыстары, оның мұрагерлік сипаты және оның нақты болжамдық мүмкіндіктері талқыланады.
Ақыл-ойды бақылау
Ақыл-ойды сағаттау: психикалық хронометрия және жеке айырмашылықтар (2006) психикалық хронометриямен (МХ) айналысады және мидың ақпаратты өңдеу жылдамдығын, сондай-ақ оны өлшеудің әртүрлі тәсілдерін қарастырады. Дженсен психикалық хронометрияның ақыл-ой қабілетін зерттейтін нағыз табиғи ғылым екенін, ал IQ-ның керісінше, тек аралық (рейтингтік) шкала екенін, сондықтан нақты қатынас шкаласының қасиеттеріне ие емес екенін айтады. Джозеф Гликсон 2007 жылы «Канадалық эксперименталды психология журналында» жариялаған шолуында: «[Реакция уақытын] тәжірибелік және салыстырмалы зерттеулерде тиімді пайдалануды қамтамасыз ету үшін осы кітапты мұқият оқып шығу керек» деп жазды. Дуглас Детерман 2008 жылы «Intelligence» журналында жариялаған шолуында: «Бұл кітап бастауыш аспиранттар үшін танымдық тапсырмалардағы жеке айырмашылықтарды өлшеу саласына тамаша кіріспе болады» деп бағалады. Эрик Ян Вагенмейкерс және Хан ван дер Масс 2018 жылы «Intelligence» журналында жариялаған шолуында кітапты математикалық психологтардың еңбектерін назардан тыс қалдырғаны үшін, хронометриялық әдістерді стандарттауды жақтағаны үшін (авторлар бұл әдіс қателіктерді жасыруы мүмкін деп санайды), сондай-ақ g факторының өзара әсерлесу моделі және Флинн эффектісі сияқты мәселелерді талқыламағаны үшін сынға алды. Олар кітаптың ауқымын пайдалы деп сипаттады, бірақ оның қарапайым тәсілдерін атап өтті. Дженсен осы шолулар жарияланған кезде «Intelligence» журналының редакциялық алқасының мүшесі болды.
Марапаттар
2003 жылы Дженсен адам геномы мен адам қоғамы арасындағы байланысты түсінуге жасаған маңызды үлесі үшін Кистлер сыйлығымен марапатталды. 2006 жылы Халықаралық Интеллекті зерттеу қоғамы Дженсенге өмірлік жетістіктері үшін сыйлық тартты.
Сұхбаттар
Зерттеулердегі суреттер. Артур Дженсен. Дэниел Х. Робинсон және Говард Уэйнер сұхбаты. "Білім беру және мінез-құлық статистикасы" журналы, 2006 жылғы күз, 31 том, 3 нөмір, 327–352 беттер. Зиялылық, нәсіл және генетика: Артур Р. Дженсенмен әңгімелер. (2002) Фрэнк Майле ("Skeptic Magazine" журналынан). Westview Press.
Intelligence, Race, and Genetics: Conversations with Arthur R. Jensen. (2002) Frank Miele (of Skeptic Magazine). Westview Press.
Таңдалған мақалалар, кітаптар мен кітап тараулары
Дженсен, А. Р. (1973). Білім берудегі айырмашылықтар. Лондон. Метуен. Google кітаптар сілтемесі.
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)
Дженсен, А. Р. (1993). Спирменнің g факторы: психометрия және биология арасындағы байланыс. Ф. М. Кринелла және Дж. Ю (ред.), Ми механизмдері: Роберт Томпсонның естелігіне арналған мақалалар (б. 103–129). Нью-Йорк: Нью-Йорк ғылым академиясының жылнамалары.
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)
Дженсен, А. Р. (1996). Дарын мен гениальдық: маңызды айырмашылықтар. C. P. Benbow және D. J. Lubinski (ред.), Интеллектуалдық талант: психометриялық және әлеуметтік мәселелер (б. 393–411). Балтимор: Джонс Хопкинс университеті.
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)
Дженсен, А. Р. (1998). g факторы және білім беруді жобалау. Р. Дж. Стернберг және У. М. Уильямс (ред.), Ақыл-ой, оқыту және бағалау: теорияны тәжірибеге енгізу (б. 111–131). Мава, Нью-Джерси: Лоуренс Эрлбаум.
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)
Дженсен, А. Р. (2002). Психометриялық g факторы: анықтама және негіздеме. Р. Дж. Стернберг және Е. Л. Григоренко (ред.), Ақыл-ойдың жалпы факторы: Ол қаншалықты жалпы? (б. 39–53). Мава, Нью-Джерси, АҚШ: Лоуренс Эрлбаум.
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)
Руштон, Дж. П., және Дженсен, А. Р. (2005). Қара және ақ нәсілдердің танымдық қабілеттеріндегі айырмашылықтар бойынша 30 жылдық зерттеу. Психология, қоғамдық саясат және заң, 11, 235–294. (pdf)
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)
Руштон, Дж. П., және Дженсен, А. Р. (2003). Балаларға арналған Векслер интеллект шкаласы бойынша Зимбабведен африкалық және ақ нәсілдердің IQ айырмашылықтары негізінен g факторы бойынша. Жеке тұлға және жеке айырмашылықтар, 34, 177–183. (pdf)
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)
Руштон, Дж. П., және Дженсен, А. Р. (2005). Қажетті: көбірек нәсілдік реализм, аз моральдық жаңылыс. Психология, қоғамдық саясат және заң, 11, 328–336. (pdf)
Jensen, A. R. (1993). Spearman's g: Links between psychometrics and biology. In F. M. Crinella, & J. Yu (Eds. ), Brain mechanisms: Papers in memory of Robert Thompson (pp. 103–129). New York: Annals of the New York Academy of Sciences. Jensen, A. R. (1996). Giftedness and genius: Crucial differences. In C. P. Benbow, & D. J. Lubinski (Eds), Intellectual talent: Psychometric and social issues (pp. 393–411). Baltimore: Johns Hopkins University. Jensen, A. R. (1998) The g factor and the design of education. In R. J. Sternberg & W. M. Williams (Eds. ), Intelligence, instruction, and assessment: Theory into practice. (pp. 111–131). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Jensen, A. R. (2002). Psychometric g: Definition and substantiation. In R. J. Sternberg, & E. L. Grigorenko (Eds.). The general factor of intelligence: How general is it? (pp. 39–53). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum. Rushton, J. P., & Jensen, A. R (2005). Thirty years of research on Black White differences in cognitive ability. Psychology, Public Policy, & the Law, 11, 235–294. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2003). African White IQ differences from Zimbabwe on the Wechsler Intelligence Scale for Children Revised are mainly on the g factor. Personality and Individual Differences, 34, 177–183. (pdf)
Rushton, J. P., & Jensen, A. R. (2005). Wanted: More race realism, less moralistic fallacy. Psychology, Public Policy, and Law, 11, 328–336. (pdf)