Кіріспе
Тұқым қуалаушылық пен қоршаған ортаның физикалық немесе психикалық дамудың детерминанттары ретінде талқылануы. Табиғат пен тәрбие – биология және қоғамдағы ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан, адамдардың генетикалық мұрасының (табиғатының) және олардың дамуының қоршаған орта жағдайларының (тәрбиенің) салыстырмалы ықпалы туралы пікірталас. Ағылшын тіліндегі "табиғат және тәрбие" деген аллитерациялық тіркес кем дегенде Елизавета дәуірінен бері қолданылып келеді және оның тамыры ортағасырлық француз тіліне жетеді. Екі ұғымның өзара толықтығы ежелгі заманнан белгілі (φύσεως καὶ εὐτροφίας). Табиғат – адамдардың алдын ала бағдарланған қабілеттері, генетикалық мұрагерлік және басқа да биологиялық факторлардың ықпалы. Тәрбие – көбінесе ұрықтанғаннан кейін сыртқы факторлардың әсері, яғни тәжірибе, оқу және өмірлік жағдайлардың жеке тұлғаға тигізетін әсері. Бұл тіркес қазіргі мағынасында Виктория дәуірінің ғалымы Фрэнсис Гальтон тарапынан танымал болды, ол евгеника мен мінез-құлық генетикасының негізін қалаушы және әлеуметтік жетістікке тұқым қуалаушылық пен қоршаған ортаның ықпалын талқылаған кезде қолданды. Гальтонға оның аралас туысы, эволюциялық биолог Чарльз Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" еңбегі үлкен әсер етті. Адамдардың барлық немесе көбінесе мінез-құлық ерекшеліктерін "тәрбиеден" алатыны туралы пікірді Джон Локк 1690 жылы tabula rasa ("бос тақташа, шифер") деп атады. Адам даму психологиясындағы "бос тақташа" тұжырымы (кейде "бос сланц" деп те аталады), адамның мінез-құлық ерекшеліктері негізінен қоршаған ортаның ықпалымен қалыптасады деп есептейді және 20 ғасырдың көп бөлігінде кең таралды. "Бос тақташа" тұжырымын жоққа шығару мен тұқым қуалаушылық және қоршаған орта факторларын мойындау арасындағы пікірталас көбінесе табиғат пен тәрбие ретінде ұсынылды. Адам дамуына қатысты осы екі қарама-қайшы көзқарас 20 ғасырдың екінші жартысында зерттеулер бағдарламалары бойынша идеологиялық даудың негізгі мәселесі болды. "Табиғат" және "тәрбие" факторларының екеуі де маңызды үлес қосатыны, көбінесе ажырамас түрде байланысқандығы анықталғандықтан, 21 ғасырда көптеген ғалымдар бұл көзқарастарды наив немесе ескірген деп санайды. Табиғат пен тәрбие арасындағы қатаң дихотомия кейбір зерттеу салаларында маңыздылығын жоғалтқан деп есептеледі. Табиғат пен тәрбие бір-біріне үнемі әсер ететін, өзін-өзі үйрету сияқты, тығыз кері байланыс циклдары табылды. Экология және мінез-құлық генетикасында зерттеушілер тәрбиенің жеке тұлғаның табиғатына маңызды ықпал ететінін санайды. Сол сияқты, басқа салаларда да тұқым қуалайтын және қабылданатын қасиеттер арасындағы шекара, мысалы, эпигенетика немесе ұрықтың дамуы сияқты, көнеріп барады.
Nature versus nurture is a long standing debate in biology and society about the relative influence on human beings of their genetic inheritance (nature) and the environmental conditions of their development (nurture). The alliterative expression "nature and nurture" in English has been in use since at least the Elizabethan period and goes back to medieval French. The complementary combination of the two concepts is an ancient concept (ἁπό φύσεως καὶ εὐτροφίας). Nature is what people think of as pre wiring and is influenced by genetic inheritance and other biological factors. Nurture is generally taken as the influence of external factors after conception e. g. the product of exposure, experience and learning on an individual. The phrase in its modern sense was popularized by the Victorian polymath Francis Galton, the modern founder of eugenics and behavioral genetics when he was discussing the influence of heredity and environment on social advancement. Galton was influenced by On the Origin of Species written by his half cousin, the evolutionary biologist Charles Darwin. The view that humans acquire all or almost all their behavioral traits from "nurture" was termed tabula rasa ('blank tablet, slate') by John Locke in 1690. A blank slate view (sometimes termed blank slatism) in human developmental psychology, which assumes that human behavioral traits develop almost exclusively from environmental influences, was widely held during much of the 20th century. The debate between "blank slate" denial of the influence of heritability, and the view admitting both environmental and heritable traits, has often been cast in terms of nature versus nurture. These two conflicting approaches to human development were at the core of an ideological dispute over research agendas throughout the second half of the 20th century. As both "nature" and "nurture" factors were found to contribute substantially, often in an inextricable manner, such views were seen as naive or outdated by most scholars of human development by the 21st century. The strong dichotomy of nature versus nurture has thus been claimed to have limited relevance in some fields of research. Close feedback loops have been found in which nature and nurture influence one another constantly, as seen in self domestication. In ecology and behavioral genetics, researchers think nurture has an essential influence on the nature of an individual. Similarly in other fields, the dividing line between an inherited and an acquired trait becomes unclear, as in epigenetics or fetal development.
Талқылау тарихы
Сима Цянның «Ұлы тарихшының жазбалары» (б.з.д. 94 ж.) бойынша, 209 жылы Чэнь Шэнь У Гуан көтерілісі кезінде Чэнь Шэнь соғысқа шақыру ретінде риторикалық сұрақ қойды: «Патшалар, генералдар және министрлер тек сондайлар болып туады ма?» (王侯將相寧有種乎). Чэнь бұл сұраққа кері жауап бергенімен, бұл сөз тіркесі табиғат пен тәрбие мәселесіне жасалған алғашқы ізденіс ретінде жиі келтіріледі. Джон Локктың «Адам ақылы туралы эссесі» (1690) көбінесе «бос тақташа» тұжырымының негізгі құжаты ретінде танылады. Эсседе Локк Рене Декарттың барлық адамзатқа ортақ Құдай туралы туа біткен идеясы туралы пікірін қатаң сынап көрсетеді. Локктың көзқарасы өз заманында қатты сынға ұшырады. Шафтсберидің 3-ші графы Энтони Эшли Купер Локк кез келген туа біткен идеяның мүмкіндігін жоққа шығару арқылы «әлемдегі барлық тәртіп пен ізгілікті құлатты» деп шағымданып, тотальді моральдық релятивизмге алып келді. 19 ғасырға қарай, басымдық Локкке қарсы болды, көбінесе «инстинктке» баса назар аударатын. Леда Космидс пен Джон Тоби Уильям Джеймс (1842–1910) адамдардың жануарларға қарағанда көбірек инстинктке ие екенін, ал еркін әрекет етудің артуы психологиялық инстинкттердің көбейюінен туындайтынын айтты. «Туа біткен идеялар» немесе «инстинкттер» мәселесі моральдық философиядағы ерік бостандығы туралы талқылауда маңызды рөл атқарды. 18 ғасыр философиясында бұл «туа біткен идеялар» арқылы жалпыға ортақ ізгіліктің болуын, объективті мораль үшін алғышарт ретінде көрсетуге тырысты. 20 ғасырда бұл аргумент біршама кері қайрылды, себебі кейбір философтар (Дж. Л. Макки) адам мінез-құлқының эволюциялық тамырлары этиканың негізі жоқ екенін мойындауға мәжбүр етеді деп мәлімдеді, ал басқалары (Томас Нагель) этиканы эволюциялық қарастырулардан толыққанды оқшауланған, когнитивті жарамдылыққа ие мәлімдемелер саласы ретінде қарастырды.
XX ғасырдың басында
ХХ ғасырдың басында Дарвиннің эволюция теориясының сәттілігінен кейін, таза тұқым қуалауға күшті назар аударылғаннан туындаған реакция ретінде, адамның өмірлік ортасының рөліне қызығушылық күшейді. Осы кезеңде әлеуметтік ғылымдар мәдениеттің ықпалын "биологиялық" мәселелерден толық оқшаулап зерттеу жобасы ретінде дамыды. Франц Боас еңбегі "Примитивті адамның санасы" (1911) американдық антропологияның келесі 15 жылға бағытын белгіледі. Осы зерттеуде ол кез келген халықтың биологиясы, тілі, материалдық және символдық мәдениетінің тәуелсіз екенін, олардың әрқайсысының адам табиғатының маңызды аспектілері екенін, бірақ ешқайсысының екіншісіне келтірілмейтінін көрсетті.
Пюристік мінез-құлық
Джон Б. Уотсон 1920-1930 жылдары келесі онжылдықтарда үстемдікке ие болған таза мінез-құлық мектебін құрды. Уотсонның мәдени ықпалдың тұқым қуалаушылықтан толық басымдығына сенгені жиі айтылады. Бұл төмендегі цитатаға негізделген, ол көбінесе контекстсіз қайталанады, себебі соңғы сөйлем жиі алынып тасталады, бұл Уотсонның позициясы туралы жаңсақтыққа әкеледі: Маған сау, жақсы қалыптасқан оншақты бала беріңіз және оларды өсіру үшін қажетті жағдайды жасаңыз, мен кез келгенін таңдап, оны кез келген мамандыққа – дәрігер, заңгер, суретші, саудагер, тіпті қайыршы немесе ұры ретінде тәрбиелей аламын, оның қабілеттеріне, бейімділіктеріне, ерекшеліктеріне, дағдыларына, кәсібіне және ата-анасының тегіне қарамастан. Мен фактілерден асып түсуімді мойындаймын, бірақ осыны қарсы пікір білдірушілер де жасады және олар мыңдаған жылдар бойы солай істеп келеді. 1940-1960 жылдары Эшли Монтегю осы таза мінез-құлықтың көрнекті жақтасы болды, ол тұқым қуалаушылықтың ешқандай үлесін мойындамады: Адам инстинкттері жоқ болғандықтан адам, өйткені ол өзінің барлық қасиеттерін және жетістіктерін мәдениеттен үйренеді, қабылдайды, тек сәбилердегі қолдаудың күрт алынуына және күрт дауыстарға реакциялар ғана инстинктке жақын. 1951 жылы Кальвин Холл табиғат пен тәрбиенің қарама-қарсылығының ақыры ешқандай нәтиже бермейтінін ұсынды. Роберт Ардрей «Африкалық тегі» (1961) және «Аумақтық императив» (1966) кітаптарында адам табиғатының, әсіресе аумақтық мінез-құлқының туа біткен қасиеттерін дәлелдеді. Десмонд Моррис «Жылаңаш маймыл» (1967) еңбегінде осыған ұқсас көзқарастарды білдірді. Монтегюдің пюристік «тақта таза» теориясына қарсы ұйымдасқан оппозиция 1970 жылдары, әсіресе Э.О. Уилсонның (1979 жылғы «Адам табиғаты туралы») басшылығымен күшейді. Егіздерді зерттеу әдісі тұқым қуалайтын мінез-құлық белгілеріне байланысты барлық шатастырушы факторларды жоюға бағытталған зерттеу дизайны ретінде әзірленді. Мұндай зерттеулер белгілі бір популяциядағы белгілі бір белгінің өзгеруін генетикалық және орталық компоненттерге бөлуге арналған. Егіздерді зерттеу көптеген жағдайларда маңызды тұқым қуалайтын компоненттің бар екенін анықтады. Алайда, бұл нәтижелер тұқым қуалайтын факторлардың үлкен үлесін көрсеткен жоқ, тұқым қуалаушылық әдетте 40%-дан 50%-ға дейін ауытқып, дауды таза мінез-құлыққа қарсы таза тумастық ретінде қарастыруға болмайды. Керісінше, таза мінез-құлық біртіндеп қазіргі кездегі басым көзқараспен – екі фактордың да белгілі бір белгіге әсер ететінімен ауыстырылды. Дональд Хебб «Табиғат немесе тәрбие тұлғаға көбірек әсер етеді?» деген сұраққа жауап ретінде: «Тіктөртбұрыштың ауданына не көбірек әсер етеді, ұзындығы ма, ені ме?» деп анекдоттық түрде жауап берді. 1980 жылдары антрополог Дональд Браун әлемнің жүздеген антропологиялық зерттеулерін қарастырып, мәдени универсалдар жиынтығын жинады. Ол шамамен 150 осындай ерекшелікті анықтап, «жалпы адам табиғаты» бар деген қорытындыға келді және осы ерекшеліктер осы жалпы адам табиғатының қандай екенін көрсетеді.
Детерминизм
1970-1980 жылдары даудың ең шиеленіскен кезінде бұл пікірталас өте идеологиялық сипатқа ие болды. Ричард Левонтин, Стивен Роуз және Леон Камин "Not in Our Genes: Biology, Ideology and Human Nature" (1984) еңбегінде марксистік көзқарас тұрғысынан "генетикалық детерминизмді" сынап, "Ғылым – буржуазиялық идеологияны заңдастырудың соңғы құралы. Егер биологиялық детерминизм таптар арасындағы күресте қару болса, онда университеттер – қару-жарақ өндіретін заводтар, ал олардың оқытушылары мен зерттеушілері – инженерлер, дизайнерлер және жұмысшылар" дейді. Осылайша, пікірталас мұрагерлік қасиеттердің болуынан олардың бар екенін мойындаудың саяси немесе этикалық жағынан қабылданғандығына қарай өзгерді. Авторлар бұған қарсы шығып, олардың болуына қарамастан, этикалық және саяси талқылауларда эволюциялық бейімділіктерді ескермеуді талап етеді.
Гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуі
Гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуі, гендер-қоршаған ортаның өзара әрекеттесуі деп аталады, және бұл табиғат пен тәрбиенің арасындағы пікірталастың бір бөлігі болып табылады. Гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуінің классикалық мысалы – фенилаланин аминқышқылының аз мөлшердегі диетасының генетикалық ауру, фенилкетонурияны ішінара басу қабілеті. Табиғат пен тәрбиенің арасындағы пікірталасты одан әрі күрделендіретін нәрсе – гендер мен қоршаған ортаның өзара байланысының болуы. Бұл байланыстар, белгілі бір генотиптерге ие адамдардың белгілі бір ортада болу ықтималдығының жоғары екенін көрсетеді. Осылайша, гендер ортаны (іріктеуді немесе құруды) қалыптастыра алады. Тіпті жоғарыда сипатталған тәжірибелерді қолданып та, гендер мен қоршаған ортаның салыстырмалы үлесін сенімді түрде анықтау өте қиын болуы мүмкін. "Генетика тапаншаны зарядтайды, бірақ қоршаған орта оқ атып шығарады" деген тұжырым Джудит Стернге жатқызылады. Тұқым қуалаушылық – адамдар арасындағы айырмашылықтардың себептерін анықтауға қатысты. Көздің түсі сияқты жоғары тұқым қуалайтын белгілердің тіпті жеке дамуы да, организмдегі басқа гендерден бастап температура, оттегі деңгейі сияқты физикалық факторларға дейін, қоршаған орта факторларының әртүрлілігіне байланысты. Белгінің өзгеруін генетикалық айырмашылықтарға ("табиғат") немесе ортаға ("тәрбие") байланысты деп санауға болады. Мысалы, Хантингтон ауруы сияқты жоғары тереңдеуге ие Мендельдік генетикалық ауруларда, аурудың пайда болуының барлық жағдайы генетикалық айырмашылықтарға байланысты. Хантингтон ауруының жануарлар үлгілері күтімге байланысты ұзақ немесе қысқа өмір сүреді. Керісінше, ана тілі сияқты белгілер қоршаған ортамен анықталады: лингвистер кез келген бала (тіл үйренуге қабілетті болса) кез келген адам тілін бірдей оңайлықпен үйрене алатынын анықтады. Алайда, барлық биологиялық және психологиялық белгілерде гендер мен орта бірлесіп жұмыс істейді, жеке тұлғаны құру үшін бір-бірімен байланысады. Молекулалық деңгейде гендер басқа гендер мен қоршаған ортадан келетін сигналдармен өзара әрекеттеседі. Бір гендік локустың мыңдаған белгілері болғанымен, күрделі белгілер деп аталатын белгілер көптеген (көбінесе жүздеген) кіші гендік әсерлердің жиынтығынан туындайды. Бұған биіктік мысал болады, онда әртүрлілік жүздеген локустарға тараған сияқты. Егер бала генетикалық мутацияға байланысты мылқау болып туса, ол қоршаған ортаға қарамастан ешқандай тілде сөйлеуді үйренбейді; сонымен қатар, генотипіне сәйкес Хантингтон ауруына шалдығуы әлдеқайда анық болған адам, ауру көрінетінге дейін қоршаған ортадағы жағдайдан (қоршаған ортадағы оқиғадан) туындаған жазадан бұрын қайтыс болуы мүмкін. Стивен Пинкер де бірнеше мысалдар келтірді: үйдің немесе мәдениеттің ұсынып беретін мазмұнына байланысты нақты мінез-құлық белгілері – қай тілде сөйлейтіні, қай дінді ұстанатыны, қай саяси партияны қолдайтыны – мүлдем тұқым қуалай алмайды. Бірақ, адамның ішкі қабілеттері мен мінез-құлқына, оның тіл біліміне, дінге, либералдылық пен консервативтілігіне байланысты белгілер тұқым қуалай алады. Белгілер генотип пен қоршаған ортаның күрделі өзара әрекеттесуімен анықталса, онда популяция ішіндегі белгінің тұқым қуалаушылығын өлшеуге болады. Алайда, белгілі бір пайыздық тұқым қуалаушылыққа ие белгі туралы хабарламаға тап болған көптеген ғалым емес адамдар, гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттеспейтін, қосымша үлесін елестетеді. Мысал ретінде, кейбір адамдар белгінің дәрежесін екі "сауыттан" – гендер мен қоршаған ортадан құралған деп ойлауы мүмкін, олардың әрқайсысы белгінің белгілі бір бөлігін сақтай алады. Бірақ орташа тұқым қуалаушылықта да, мінез әрқашан генетикалық бейімділікпен және адамдар дамыған ортамен қалыптасады, тек осы тұқым қуалаушылық өлшемдерімен байланысты үлкен және кіші пластикалық қасиеттермен. Тұқым қуалаушылық өлшемдері әрқашан популяциядағы жеке адамдар арасындағы айырмашылық дәрежесіне қатысты. Яғни, бұл статистиканы жеке адам деңгейінде қолдануға болмайды, мінез-құлықтың тұқым қуалау индексі шамамен 0,6 болса, мінез-құлықтың 60% -ы ата-анадан, 40% -ы қоршаған ортадан алынады деп айту дұрыс емес. Мұны түсіну үшін барлық адамдар генетикалық клондар деп елестетіп көріңіз. Барлық белгілердің тұқым қуалау индексі нөлге тең болады (клондар арасындағы барлық айырмашылықтар қоршаған орта факторларына байланысты). Сондай-ақ, тұқым қуалаушылық индексінің бұрыс түсіндірілуіне қарамастан, қоғамдар теңгерімді болған сайын (барлығының тәжірибесі ұқсас болған сайын) тұқым қуалаушылық индексі артады (қоршаған орта ұқсас болған сайын, жеке адамдар арасындағы айырмашылықтар генетикалық факторларға байланысты). Тұқым қуалаушылық және қоршаған орта айнымалыларының нақты емес екенін және таңдалған популяцияда және мәдениеттерде өзгеретінін ескеру қажет. Белгілі бір уақыт аралығында таңдалған популяцияның тобындағы белгілі бір фенотипке қатысты тұқым қуалаушылық және қоршаған ортаның дәрежесін өлшеу дұрыс болар еді. Есептеулердің дұрықтығын ескеретін коэффициенттердің саны да шектеулі. Тұқым қуалаушылық пен қоршаған ортаның әсері жас топтарында өте әртүрлі көрінеді: зерттелген жас үлкен болса, тұқым қуалаушылық факторы көбірек байқалады, сынауға тартылған жас кіші болса, қоршаған орта факторларының күшті әсері байқалуы мүмкін. Мысалы, бір зерттеуде, туғаннан кейін бөлінген және бір үйде тәрбиеленген орта жастағы монозиготалық егіздердің өмірден ләззат алуында ешқандай статистикалық айырмашылық жоқ екені анықталды, бұл орта жастағы ересектердің бақыты отбасылық тәрбиеге байланысты қоршаған орта факторларына байланысты емес екенін көрсетеді. Орта жастағы дизиготалық егіздер арасында да осындай нәтижелер алынды. Сонымен қатар, дизиготалық егіздердің өмірден ләззат алуындағы айырмашылықтар монозиготалық топтағыдан әлдеқайда көп болды. Осылайша, генетикалық ұқсастық ересектердің бақытының белгілі бір уақыттағы 50% және ұзақ мерзімді бақыттың тұрақтылығының 80% дейін құрайды деп бағаланды. Басқа зерттеулер де бақыттың тұқым қуалаушылығының 0,35–0,50 шамасында екенін көрсетті. Кейбір ғалымдар қоршаған орта факторлары гендердің өршуіне әсер ететінін атап өтті. Адаптациялар әдетте міндетті (типикалық қоршаған ортаның өзгеруіне төтеп беруге қабілетті) немесе міндетті емес (типикалық қоршаған ортаның өзгеруіне сезімтал) болуы мүмкін. Мысалы, қанттың тәтті дәмі мен дене жарақатының ауыртпалығы міндетті психологиялық адаптациялар болып табылады – даму кезіндегі қоршаған ортаның әдеттегі өзгеруі олардың жұмысына көп әсер етпейді. Екінші жағынан, міндетті емес адаптациялар "егер-онда" сияқты нәрселерге ұқсайды. Міндетті емес психологиялық адаптацияның мысалы ересектердің байланыс стилі болуы мүмкін. Ересектердің байланыс стилі (мысалы, "қауіпсіз байланыс стилі", басқалармен жақын, сенімді қарым-қатынас құруға бейімділік) балалық шақтағы тәрбиешілерге сенуге болатынына байланысты деп ұсынылған. Міндетті емес физиологиялық адаптацияның мысалы – күн сәулесіне ұшыраған кезде терінің күңгірттеуі (терінің зақымдануын болдырмау үшін). Міндетті емес әлеуметтік адаптациялар да ұсынылған. Мысалы, қоғам соғысқұмар немесе бейбіт болғаны қоғамның сезінетін ұжымдық қауіп мөлшеріне байланысты деп ұсынылған.
Жоғары технология
Бұл сұраққа мұраға берілетін белгілерді сандық зерттеулер жарық түсіреді. Даму генетикасының талдауы гендердің адам өмірі бойындағы әсерін зерттейді. Интеллектіге жасалған алғашқы зерттеулер, көбінесе жас балаларды қарастырғанда, мұрагерлік көрсеткіші 40-50% құрады. Кейінгі даму генетикасының талдаулары ересек адамдарда қосымша орталық факторларға байланысты айырмашылықтардың азаятынын, ал ересек күйде IQ мұрагерлігінің артуын көрсетті. Көпөлшелі генетикалық талдау бір-бірімен өзгеретін бірнеше белгілерге генетикалық үлес қосады. Мысалы, көпөлшелі генетикалық талдау барлық нақты когнитивтік қабілеттердің (мысалы, жад, кеңістіктік ойлау, өңдеу жылдамдығы) генетикалық детерминанттарының үлкен дәрежеде үстірттігін көрсетті, сондықтан кез келген нақты когнитивтік қабілетпен байланысты гендер басқаларының барлығына әсер етеді. Сол сияқты, көпөлшелі генетикалық талдау оқу жетістіктеріне әсер ететін гендердің когнитивтік қабілетке әсер ететін гендермен толыққандай сәйкес келетінін анықтады. Шектеулі талдау қалыпты және патологиялық белгілер арасындағы байланысты зерттейді. Мысалы, белгілі бір мінез-құлық бұзылысы қалыпты мінез-құлықтың үздіксіз таралуының шегін білдіруі мүмкін, демек генетикалық және орталық факторлардың үздіксіз таралуының шегін білдіреді. Бұл контексте депрессия, фобиялар және оқу қиындықтары зерттелді. Кейбір жоғары мұрагерлік белгілер үшін зерттеулер осы белгідегі айырмашылықтармен байланысты локустарды анықтады, мысалы, шизофрениямен ауыратын кейбір адамдарда. Эпигенетиканың жаңа саласы шизофрения сияқты мұрагерлік жағдайлардың 80% мұрагерлікке ие екенін, бірақ осы белгіні мұра еткендердің 10% ғана шизофрениялық белгілерді көрсететінін көрсететін зерттеулер жүргізді. Жаңа зерттеулер гендік экспрессияның ересектерде қоршаған ортаның ықпалымен жүзеге асатынын көрсетуде. Мысалы, шизофрениялық генге ие адамдарда осы ауруға генетикалық бейімділік бар, бірақ бұл ген көптеген адамдарда жатақан күйде болады. Алайда, созылмалы стресс немесе амфетаминдерге ұшырағанда метил тобы гиппокамп гистондарына жабысады.
Зияткерліктің тұқым қуалайтыны
Танымдық функциялардың маңызды генетикалық компоненті бар. 2015 жылы 14 миллионнан астам егіз жұптарына жасалған мета-талдау генетиканың когнитивтік функциялардың 57% айырмашылығын түсіндіретінін көрсетті. Мінез-құлық генетикалық зерттеулердің нәтижелері отбасылық орта факторларының бала кезіндегі IQ-ға әсер етуі мүмкін екенін ұсынады, бұл вариацияның төрттен бір бөлігіне дейін құрайды. Америкалық Психологиялық Ассоциацияның "Ақыл: белгілі және белгісіз жайттар" (1995) есебінде баланың қалыпты дамуы үшін жауапкершілікпен күтімнің белгілі бір ең төменгі деңгейі қажеттігі күмәнсіз делінген. Мұнда орта, толыққанды генетикалық (ақыл-ой) деп саналатын нәрсеге әсер етеді, бірақ өте қиын жағдайларда, қарапайымдықпен немесе зорлық-зомбылықпен ұсынылған орта балалардың интеллектуалдық дамуының көптеген аспектілеріне теріс әсер ететіні анықталды. Алайда, осы ең төменгі деңгейден асып кеткен жағдайда отбасылық тәжірибенің рөлі күдіс тудырады. Керісінше, жасөспірім шағының соңында бұл байланыс жоғалады, сондықтан асырап алынған туыстардың IQ көрсеткіштері ұқсамайды. Сонымен қатар, асырап алу зерттеулері ересек жасқа жеткенде асырап алынған туыстардың IQ-сы бірімен-бірінен гөрі жат адамдарға ұқсамайды (IQ корреляциясы нөлге жуық), ал туған туыстардың IQ корреляциясы 0,6 құрайды. Егіздер зерттеулері бұл үрдісті нығайтады: бөлек өсірілген монозиготалық (біржұпты) егіздердің IQ-сы (0,74) бірге өсірілген дизиготалық (әртұпты) егіздерге қарағанда (0,6) және асырап алынған туыстарға қарағанда (~0,0) әлдеқайда жақын. Жақында жүргізілген асырап алу зерттеулері де қолдау көрсеткен ата-аналардың балаларының дамуына оң әсер ететінін көрсетті.
IQ-ға әсер ететін қоршаған ортаның рөлі
Басқа зерттеулер IQ-ға әсер ететін қоршаған орта факторларына назар аударды. Мысалы, зерттеулер көрсеткендей, білім алу мүмкіндігі, тамақтану және әлеуметтік қолдау сияқты факторлар IQ-ға маңызды әсер етеді. Бұдан әрі, зерттеулер балалық шақтағы кейбір жағдайлардың, мысалы, қорғасынға немесе басқа да қоршаған ортадағы зиянды заттарға ұшыраудың IQ-ға теріс әсер ететінін көрсеткен. Зерттеулер қоршаған орта факторларының IQ-ға маңызды әсер ететінін тұрақты түрде көрсетіп келеді. Сапалы білім алудың IQ-ға оң әсері бар екені анықталды, бір зерттеуде сапалы мектепке дейінгі білім алудың IQ көрсеткіштеріне 35 жасқа дейін ұзақ мерзімді әсері бар екені көрсетілген. Балалық шақтағы дұрыс тамақтанбау кейінірек өмірде IQ көрсеткіштерінің төмендеуімен байланысты, ал темір және йод сияқты белгілі бір қоректік заттармен толықтыру IQ көрсеткіштерін жақсартуға көмектеседі. Әлеуметтік қолдау да IQ-ға оң әсер ететін маңызды қоршаған орта факторы болып табылады, бір зерттеу көрсеткендей, аналарынан жоғары деңгейде эмоционалдық қолдау алған балалардың IQ көрсеткіштері эмоционалдық қолдау деңгейі төмен балаларға қарағанда жоғары болған.
Тұлғалық қасиеттері
Жекелік – тұқым қуалайтын қасиеттің жиі айтылатын мысалы, ол егіздер мен асырап алынған балалар арасында мінез-құлықтық генетикалық зерттеулер арқылы зерттелген. Тұқым қуалайтын жекелік қасиеттерінің ең танымал жіктемесі 1970-ші жылдары Пол Коста мен Роберт Р. МакКрей және Уоррен Норман мен Льюис Голдберг басқарган екі зерттеу тобымен анықталды. Олар адамдардан өз жекеліктерін 1000-нан астам өлшем бойынша бағалауды сұрады, содан кейін оларды "Үлкен Бестік" жекелік факторларына – ашықтыққа, ұқыптылыққа, экстраверсияға, келісімділікке және невротизмге – тарылтты. Зерттеулер экстраверсияның генетикалық компоненті бар екенін көрсетті, оның тұқым қуалау деңгейі 30%-дан 50%-ға дейін. Дегенмен, тәрбиелеу стилі, мәдени құндылықтар және өмірлік тәжірибе сияқты қоршаған орта факторлары да адамның экстраверсия деңгейін қалыптастыра алады. Сондай-ақ, невротизмнің де генетикалық компоненті бар, оның тұқым қуалау деңгейі 30%-дан 50%-ға дейін. Балалық шақтағы жағымсыз оқиғалар, созылмалы стресс және мәдени құндылықтар сияқты қоршаған орта факторлары адамның невротизм деңгейіне де әсер ете алады. Оң жекелік қасиеттері мен, мысалы, бақыттылық қасиеттері арасындағы тығыз генетикалық байланыс психопатологиядағы коморбидтіліктің кері бейнесі болып табылады. Бұл жекелік факторлары мәдениеттерде тұрақты болды және көптеген зерттеулер осы қасиеттердің тұқым қуалауын тексерді. Бұл мәселеде жеке адамның өзіндік белсенділігі де маңызды. Генетикалық және қоршаған орта факторлары жекелікті қалыптастырса, адамдар өздерінің таңдаулары, мінез-құлқы және көзқарастары арқылы өз жекеліктерін қалыптастыруға қабілетті. Мысалы, бір зерттеуде шетелде оқу бағдарламасына қатысқан студенттер тәжірибеге ашықтық бойынша осы бағдарламаға қатыспағандардан жоғары балл алғанын көрсетті. Тағы бір зерттеуде әртүрлі аудандарда тұратын адамдар біртекті аудандарда тұратын адамдарға қарағанда тәжірибеге ашықтық бойынша жоғары балл алған. Бір-бірімен шағылысып өскен егіздер кездейсоқ таңдалған адамдар жұбынан жекелік жағынан көбірек ұқсайды. Сол сияқты, бір егіз егіздер екі егізден көбірек ұқсайды. Сондай-ақ, биологиялық бауырластар асырап алынған бауырластардан жекелік жағынан көбірек ұқсайды. Әрбір байқау жекеліктің белгілі бір дәрежеде тұқым қуалайтынын көрсетеді. Қосымша мақала жекеліктің тұқым қуалау қабілетіне (субъективті жақсылыққа қатысты шамамен 50% деп есептеледі) назар аударды, онда 973 егіз жұбының өкілдік үлгісін пайдаланып, субъективті жақсылықтағы тұқым қуалайтын айырмашылықтарды тексеру үшін зерттеу жүргізілді, олардың барлығы бес факторлық модельдің жекелік салаларының генетикалық моделімен толыққанды түсіндірілді. Дегенмен, осы зерттеулердің әдістемелері гендермен қатар қоршаған ортаны да зерттеуге мүмкіндік береді. Асырап алу зерттеулері отбасылық әсерлердің күшін тікелей өлшеуге мүмкіндік береді. Асырап алынған бауырластар тек отбасылық ортамен ғана ортақ. Көптеген асырап алу зерттеулері ересек болған кезде асырап алынған бауырластардың жекеліктері бейтаныс адамдар жұбынан кем ұқсас екенін көрсетеді. Бұл отбасының жекелікке әсері ересек жаста нөлге тең дегенді білдіреді. Жекелік қасиеттері жағдайында, ортақ емес қоршаған орта әсерлері көбінесе ортақ қоршаған орта әсерлерінен басым болады. Яғни, өмірді қалыптастыруға әсер ететін (мысалы, отбасылық өмір) қоршаған орта әсерлері, анықтау қиынға соғатын ортақ емес әсерлерге қарағанда, аз әсер етеді. Ортақ емес әсерлердің бір ықтимал көзі – туа біткенге дейінгі даму ортасы. Дамудың генетикалық бағдарламасындағы кездейсоқ өзгерістер ортақ емес ортаның маңызды көзі болуы мүмкін. Бұл нәтижелер "тәрбие" "ортаның" басым факторы болмауы мүмкін екенін көрсетеді. Орта және біздің жағдайларымыз біздің өмірімізге әсер етеді, бірақ біз әдетте осы қоршаған орта факторларына қалай жауап береміз дегенмен емес. Бізде жағдайларға қалай жауап беретініміздің негізі болатын жекелік қасиеттері бар. Мысалы, экстравертті тұтқындар интровертті тұтқындарға қарағанда бақытсыз болады және олардың алдын ала орнатылған экстравертті жекелігіне байланысты түрмеде қалуларына теріс жауап береді.
Байланыс және қауымдастық зерттеулері
Кейбір фенотиптерді қалыптастыруға жауапты гендерді анықтауға тырысқанда зерттеушілер екі түрлі әдіске жүгінеді. Байланыс зерттеуі қызығушылық тудыратын геннің орналасқан жерін нақтылау процесін жеңілдетеді. Бұл әдіс тек туысқандар арасында қолданылады және нақты гендерді анықтауға көмектеспейді. Дегенмен, ол іздеу аймағын тарылтады, соның арқасында белгілі бір белгіні құрайтын геномдағы бір немесе бірнеше генді табу оңайлайды. Ал ассоциациялық зерттеулер көбінесе гипотезалық болып келеді және белгілі бір генетикалық фактор мүдделі фенотипке әсер ететінін растауға бағытталған. Ассоциациялық зерттеулерде жағдайды бақылау әдісі жиі қолданылады, онда салыстыру бақылау тобымен салыстырылатын жоғары немесе төмен мұрагерлік детерминанттары бар субъектілер арасында жүргізіледі.