Кіріспе

Психологияның саласы. Дифференциалдық психология адамдардың мінез-құлқындағы және оның негізінде жатқан процестердегі ерекшеліктерді зерттейді. Бұл психологиялық жеке айырмашылықтардың жіктелуін (таксиномиясын) дамытатын ғылым. Психология жеке тұлғаларды зерттеу ретінде көрінгенімен, қазіргі психологтар көбінесе топтарды зерттейді немесе барлық адамдарға ортақ психологиялық процестерді анықтауға тырысады, сондықтан бұл сала психологияның басқа аспектілерінен ерекшеленеді. Психологияның осы ерекше саласына алғаш рет Уильям Стерн (1900) өзінің кітабында "дифференциалдық психология" деген атау берді және ол атау бүгінге дейін қолданылып келеді. Жеке айырмашылықтар концепциясы үшін Стерн сияқты белгілі психологтар кеңінен танылғанмен, тарихи мәліметтер бойынша, жеке айырмашылықтарды зерттеуге ғылыми қызығушылықты алғаш рет Чарльз Дарвин (1859) оятқан. Оның осы салаға деген қызығушылығын жартылай туысы Фрэнсис Гальтон адамдар арасындағы жеке ерекшеліктерді сандық тұрғыда бағалау арқылы жалғастырды. Мысалы, жаңа емдеу әдісінің тиімділігін бағалау кезінде, бір емдеу тобындағы емдеудің орташа нәтижесі, екінші бақылау тобындағы плацебоның (немесе белгілі бір емдеу әдісінің) орташа нәтижесімен салыстырылуы мүмкін. Мұндай жағдайда, тәжірибелік және бақылау шараларына реакциядағы жеке адамдар арасындағы айырмашылықтар зерттеуге қызығушылық тудыратын құбылыс ретінде емес, қателік ретінде қарастырылады. Бұл тәсіл психологиялық зерттеулердің статистикалық бақылауларға тәуелділігінен туындайды, ал олар тек адамдар тобында ғана анықталады.

Жеке айырмашылықтардың маңызы

Маңыздысы, адамдар қазіргі күйлерімен ғана емес, сонымен қатар белгілі бір тітіркендіргішке жауап беру мөлшерімен немесе тіпті бағытымен де ерекшеленуі мүмкін. Мұндай құбылыстар, көбінесе кері U-тәрізді жауап қисықтарымен түсіндіріледі, және дифференциалдық психологияны жеке медицина сияқты салаларда маңызды ролге қояды, онда диагноз адамның жауап беру бейнесіне қарай жекелендіріледі.

Зерттеу салалары

Жеке айырмашылықтарды зерттеуге әдетте тұлға, темперамент (нейрохимиялық негізделген мінез-құлық ерекшеліктері), мотивация, интеллект, қабілет, IQ, қызығушылықтар, құндылықтар, өзіндік түсінік, өзіне сенімділік және өзін-өзі бағалау (тек бірнеше мысал келтіру үшін) кіреді. 1960 жылдан бері АҚШ-та жеке айырмашылықтарды зерттеу көлемі азайғанмен, зерттеушілерді қолданбалы және тәжірибелік салалардың алуан түрлі салаларында кездестіруге болады. Бұл салаларға клиникалық психология, психофизиология, білім беру психологиясы, өндірістік және ұйымдық психология, тұлға психологиясы, әлеуметтік психология, мінез-құлық генетикасы және даму психологиясы бағдарламалары, әсіресе танымдық дамудың нео-Пяжелік теориялары кіреді.

Зерттеу әдістері

Психологтар жеке ерекшеліктерді зерттеу үшін әртүрлі әдістерді пайдаланады. Бұл әдіс әртүрлі орта жағдайларындағы жеке адамдар мен топтардың психологиясын және мінез-құлқын салыстыру мен талдаудан тұрады. Байқалған психологиялық және мінез-құлық айырмашылықтарын белгілі бір сүйіспеншілік орталармен байланыстыру арқылы, психологиялық және мінез-құлық дамуындағы әртүрлі факторлардың салыстырмалы рөлін анықтауға болады. Адамдар мен басқа сүтқоректілердегі психофизиологиялық эксперименттерге ЭЭГ және ЭРП, ПЭТ сканерлеу, МРТ, функционалдық МРТ, нейрохимиялық эксперименттер – нейротрансмиттерлер мен гормональдық жүйелерді зерттеу, сондай-ақ кофеин және бақыланатын дәрілік заттармен сынақтар кіреді. Бұл әдістер тұрақты, биологиялық негізделген мінез-құлық үлгілерінің (темпераменттік қасиеттер және психиатриялық аурулардың белгілері) биомаркерлерін табу үшін қолданылуы мүмкін. Басқа әдістер жиынтығына әртүрлі адамдардың ұқсас жағдайларда қалай әрекет ететінін анықтау үшін мінез-құлық эксперименттері кіреді. Мінез-құлық эксперименттері көбінесе жеке және әлеуметтік психологияда қолданылады, және психологтар дайындаған қағаз және компьютерлік формаларды толтыру арқылы адамдардан ақпарат алуға мүмкіндік беретін лексикалық және өзін-өзі баяндау әдістерін қамтиды.