Новгород София Соборының тарихы және мәдениеті

Кіріспе

Новгород архиепископтарының соборлық шіркеуі және Новгород епархиясының ана шіркеуі.

Ресейдегі Ұлы Новгородтағы Әйгілі София, Құдайдың қасиетті даналығы (Кафедральный собор Софии Премудрости Божией) – Новгород митрополитінің және Новгород епархиясының ана шіркеуі.

Тарих

38 метр биіктігі бар, бес күмбезді тас соборды Новгород князі Владимир және епископ Лука Жидиата 1045 және 1050 жылдар аралығында еменнен жасалған бұрынғы собордың орнына салды. Бұл оны Кавказдан тыс Ресейдегі ең көне шіркеу ғимараты (Ингушетиядағы Тхаба Ерди 8 ғасырдан бұрын салынған) және Архыз және Шоана шіркеулерін есептемегенде, елдегі әлі де пайдаланылып келе жатқан ең көне құрылыс етеді. Оны 1050 немесе 1052 жылдың 14 қыркүйегінде, Кресттің көтерілуі мерекесінде епископ Лука Жидиата (1035–1060) киеледі. (Оңтүстік кіреберісінің ішіндегі фрескада 4-ғасырда шын айқыш тапқан Константин мен Елена бейнеленген; бұл собордағы ең көне өнер туындыларының бірі және оның киеленуіне арналған ескерткіш деп саналады.) Көптеген адамдар оны Әйгілі София деп білсе де, ол сол аттас әйел қасиеттілердің (Римдік София немесе София шейіт) есімімен аталмайды; керісінше, атауы грек тіліндегі «даналық» (σοφία) сөзінен шыққан (одан философия немесе философия сияқты сөздер туындайды – «даналыққа құштарлық»), сондықтан Новгород соборы Құдайдың Ұлы Даналығына арналған, Константинопольдегі Әйгілі София соборын үлгі етіп. Ұлы Даналық – Мәсіхтің символы. Басты, алтын күмбезді 1408 жылы архиепископ Иоанн (1388–1415) алтынмен қаптаған. Алтыншы (және ең үлкен) күмбез жоғарғы галереяға апаратын мұнараны устемелейді. Орта ғасырларда осы галереяларда Новгород қазынасы сақталған және Ярослав Ғұлама бастаған кітапхана болған деген әңгіме бар. 1859 жылы кітапхана Санкт-Петербург діни академиясына көшірілгенде, онда 1500-нен астам том кітап болды, олардың кейбіреулері 13 ғасырға дейін жетеді. Қазіргі архиепископ Лев ежелгі дәстүрді сақтап, кітапхананы қайта құрды. 2004 жылы онда 5000-ға жуық кітап сақталды. Галереяда сондай-ақ жексенбілік мектеп те жұмыс істейді. Күмбездердің қазіргі шлем тәрізді пішінін алған кезде, собор өрттен кейін 1150 жылдары қалпына келтірілген деп есептеледі. Ішкі қабырғалар 1108 жылы епископ Никитаның (1096–1108) тапсырысымен суреттелген, бірақ жоба оның қайтысынан кейін ғана іске асырылды. Архиепископ Нифонт (1130–1156) сыртқы қабырғаларын әктеп, Мартирий және Претеченская галереяларын (жақтаушалар) өзінің билігі кезінде суреттеді, бірақ осы фрескалар жиі өрт салдарынан қазір көрінбейді. 1860 жылдары интерьердің бір бөлігі қайта боялды, ал қазіргі фрескалардың көпшілігі 1890 жылдарға жатады. Бір князь оларды ашулантып алғанда, олар оған: «Біздің князьымыз жоқ, тек Құдай, Ақиқат және Ұлы Даналық бар» деді. Тағы бір жағдайда олар соборды қаланың символына айналдырып, «Ұлы Даналық қайда болса, Новгород та сонда» деді. Ұлы Даналық үйі (Дом святой Софии/Dom svyatoy Sofii) Новгород жеріндегі ең ірі жер иелерінің бірі болды. Оның иеліктері Новгород жерінің барлық бөліктеріне және одан тысқары аймақтарға тараған. 16 ғасырда үйдің Мәскеуде өз соты болды, ал 17 ғасырдың екінші жартысында оған 41 монастырь мен олардың жерлері мен шаруалары тиесілі болды. Епископ (кейіннен архиепископ) Ұлы Даналық үйін басқарды. Оған кеңсе басшысы (дьяк) және қазынашы, сондай-ақ хатшылар, кітапты байлаушылар, икона суретшілері және күміс шеберлері бар 100-ге жуық қызметкер көмектесті. Собор қаланың үлкен зираттарының бірі болып табылады, қала тарихындағы 47 көрнекті тұлғаның, соның ішінде бірнеше князьдер мен посадниктердің, 32 епископ, архиепископ және Новгород митрополиттерінің жерленген жері. Князь Владимир 1052 жылы алғаш рет осы жерге жерленді. Алғашқы епископ Лука Жидиата 1060 жылы жерленді. Соборға соңғы рет 1912 жылы митрополит Гурий жерленді. Көптеген жерлеулер Мартирийская галереясының астында, собордың оңтүстік жағында, епископ Мартирий (1193–1199) есімімен аталған жерде орналасқан. Кейінгі жерлеулер (қайтадан еден астында) собордың солтүстік жағындағы Претеченская галереясында өтті. Бүгінде шіркеудің негізгі бөлігінде бірнеше жерлеу орындары бар. Князь Владимир мен князь Аннаның саркофагтары Мартирийская галереясына қарап тұр; Архиепископ Илья (сондай-ақ Иоанн деп те аталады) (1165–1186) шіркеудің негізгі бөлігінің солтүстік-батыс бұрышында, Претеченская галереясының жанында жерленген. Епископ Никита Құдай анасының және Қасиетті Иоаким мен Аннаның туылған күніне арналған шіркеулер арасында шынымен қапталған саркофагта жатыр. Оның саркофагы оның мерекесі күндері (30 қаңтар, қайтыс болған күні және 30 сәуір / 13 мамыр, «оның қабірінің ашылған күні», яғни 1558 жылы қабірі ашылған кезде) ашылады, сондықтан оның қабірлеріне құрмет көрсетуге болады. Тағы екі князь да собордың негізгі бөлігінде және Құдай анасының туылған күніне арналған шіркеуде жатыр. Собор 1570 жылдары Иван Грозныйдан тонауға ұшырады, бірақ архиепископ Леонид (1572–1575) оны қалпына келтірді. Ол князь тағын салды, ол собордың негізгі бөлігінің оңтүстік кіреберісінің жанында, Мартирийская галереясының жанында орналасқан. Леонид соборда бірнеше үлкен шамдандар іліп қойды, бірақ олардың тек біреуі ғана сақталған. Кеңес кезеңінде собор мұражай болып жұмыс істеді. Ол 1991 жылы Ресей православие шіркеуіне қайтарылды. Батыс кіреберісінің солтүстік қабырғасындағы жазу епископ Лев және Патриарх Алексий II жасаған қайта киелеуді куәландырады.

The 38 metre high, five domed, stone cathedral was built by Vladimir of Novgorod and Bishop Luka Zhidiata between 1045 and 1050 to replace an oaken cathedral built by Bishop Ioakim Korsunianin in the late tenth century. This makes it the oldest church building in Russia outside the Caucasus (Tkhaba Yerdy in Ingushetia dates from before the 8th century) and the oldest building of any kind still in use in the country, with the exception of the Arkhyz and Shoana churches. It was consecrated by Bishop Luka Zhidiata (1035–1060) on September 14, in 1050 or 1052, the feast of the Exaltation of the Cross. (A fresco just inside the south entrance depicts Sts. Constantine and Helena, who found the true cross in the fourth century; it is one of the oldest works of art in the cathedral and is thought to commemorate its dedication.) While it is commonly known as St. Sophia's, it is not named for any of the female saints of that name (i. e., Sophia of Rome or Sophia the Martyr); rather, the name comes from the Greek word for wisdom (σοφία, from whence we get words like philosophia or philosophy—"the love of wisdom"), and thus Novgorod's cathedral is dedicated to the Holy Wisdom of God, in imitation of the Hagia Sophia cathedral of Constantinople. Holy Wisdom is a reference to Christ. The main, golden cupola, was gilded by Archbishop Ioann (1388–1415) in 1408. The sixth (and the largest) dome crowns a tower which leads to the upper galleries. In medieval times these were said to hold the Novgorodian treasury and there was a library there, said to have been started by Yaroslav the Wise. When the library was moved to the St. Petersburg Spiritual Academy in 1859, it numbered more than 1,500 volumes, some dating back to the 13th century. The current archbishop, Lev, has reestablished a library there, in keeping with the ancient tradition. As of 2004, it housed some 5,000 volumes. A Sunday school is also held in the gallery. The cupolas are thought to have acquired their present helmet like shape in the 1150s, when the cathedral was restored after a fire. The interior was painted in 1108 at the behest of Bishop Nikita (1096–1108), although the project was not undertaken until shortly after his death. Archbishop Nifont (1130–1156) had the exterior whitewashed and had the Martirievskii and Pretechenskaia porches (papter''', more akin to side chapels) painted sometime during his tenure, but those frescoes are hardly visible now because of frequent fires. In the 1860s, parts of the interior had to be repainted and most of the current frescoes are from the 1890s. When one prince angered them, they told him "we have no prince, only God, the Truth, and Holy Wisdom." On another occasion, they made the cathedral the symbol of the city itself, saying "Where Holy Wisdom is, there is Novgorod." The House of Holy Wisdom (Дом святой Софии/Dom svyatoy Sofii) was one of the largest landowners in the Novgorod Land. Its possessions were spread across all parts of Novgorod land and outside of it. In the 16th century the House had its own court in Moscow and by the second half of 17th century it also owned 41 monasteries with their land and peasants. The bishop (later, archbishop) headed the House of Holy Wisdom. He was assisted by the head of the chancellery (d'yak'') and treasurer and about 100 other staff who included scribes, bookbinders, icon painters and silversmiths. The cathedral has long been the city's great necropolis, the burial place of 47 people of prominence in the city's history, including several princes and posadniks and 32 bishops, archbishops, and metropolitans of Novgorod. The first burial there was Prince Vladimir himself in 1052. The first bishop was Luka Zhidiata in 1060. The last burial in the cathedral was Metropolitan Gurii in 1912. Most of the burials are below the floor in the Martirievskaia Porch, on the south side of the cathedral, named for Bishop Martirii (1193–1199). Later burials took place (again below the floor) in the Pretechenskaia Papter' on the north side of the cathedral. Today, there are several burials in the main body of the church. The sarcophagi of Prince Vladimir and Princess Anna overlook the Martirievskaia Porch; Archbishop Ilya (also known as Ioann) (1165–1186) is buried in the northwestern corner of the main body of the church, next to the Pretechenskaia Porch. Bishop Nikita lies in a glass covered sarcaphogus between the chapels of the Nativity of the Mother of God and Sts. Ioakim and Anne and the sarcophagus is opened on his feast days (January 30, the day of his death and April 30/May 13, the day of the "uncovering of his relics," i. e., when his tomb was opened in 1558) so the faithful can venerate his relics. Two other princes also lie in the main body of the cathedral and in the Chapel of the Nativity of the Mother of God. The cathedral was looted by Ivan the Terrible in the 1570s but restored by Archbishop Leonid (1572–1575). He built the Tsar's Pew which stands just inside the south entrance of the main body of the cathedral near the Martirievskii Porch. Leonid also had several large chandeliers hung in the cathedral, but only one of them survives. During the Soviet period, the cathedral was a museum. It was returned to the Russian Orthodox Church in 1991. An inscription on the north wall of the west entrance attests to its rededication by Bishop Lev and Patriarch Alexius II.

Ерекшеліктері

Новгородтың Әйгілі София соборы – Византия үлгісінен жергілікті ерекшеліктердің айқын байқалатын алғашқы славян шіркеуі. Қабырғалары қатал, терезелері тар болғандықтан, бұл шіркеу сол кездегі грек шіркеулеріне қарағанда Батыс Еуропаның романдық сәулет өнерімен көбірек сабақтас. Новгород соборы Киевтегі замандас соборынан да күрт өзгеше. Бір өнер тарихшысы айтқандай, Киев соборы – әсем келіндей, ал Новгород соборы – батыр шақырығыдай. Оның әшекейлеуі минималды, кірпіштің қолданылуы шектеулі, ал көлемдер көлденең емес, тік боймен құрылған. Бұл ерекшеліктер келесі буын новгород шеберлеріне үлкен әсер етті, Юрьев монастырының соборы (1119) және Антониев монастырының соборы (1117) оны анық көрсетеді.

Таңбашалар

Собордағы ең көне икона – бұл, аңыз бойынша, 1169 жылы Суздаль әскерлері қалаға шабуыл жасаған кезде Новгородты керемет түрде құтқарған, Белгілі Құдай анасының иконасы. Ол Ильина көшесіндегі Айналу шіркеуінен шығарылып, архиепископ Ильяның бұйрығымен соборда және қала қабырғаларында көрсетілді. Құдай анасының иконасының шіркеуі XVII ғасырда иконаны орналастыру үшін Айналу шіркеуінің жанында салынды. Кеңес кезеңінде ол жақын маңдағы Новгород мұражайында сақталды (епископ Никитаның сүйектері де сол жерде, қағаз қапқа салынған күйінде, 1957 жылы Филипп пен Николай шіркеуіне ауыстырылғанша); икона 1990-шы жылдардың басында соборға қайтарылды және иконостастың Алтын есіктерінің оң жағында тұр. София иконасы, Құдайдың қасиетті даналығы да өте көне, ол Алтын есіктің оң жағындағы иконостастың бір бөлігі (әдетте шіркеуге арналған әулиенің иконасы ілінетін жер). Бірнеше иконаның архиепископ Василий Калика (1330–1352), архиепископ Иона (1458–1470) және архиепископ Макарий (1526–1542) (кейін Мәскеу және барлық Ресей митрополиті болған) салған немесе тапсырыс бергені айтылады. Ол Құдай анасының тууына арналған шағын иконостастастағы иконаларды салған (иконостас бастапқыда Иоаким мен Аннаның шіркеуінде тұрған, қазіргі орналасқан жерінің сол жағында). Собордың батыс кіреберісіндегі есіктер (қазіргі уақытта негізгі кіреберіс солтүстік жақта болса да, собордың басты кіреберісі ретінде қарастырылған), Сигтуна, Магдебург немесе Плоцк қақпалары деп аталады. Олардың 1187 жылы новгородтық әскерлер Сигтуна қаласынан тонағаны айтылады. Бірақ шындығында, олар 1152–1154 жылдары Магдебург шеберлерімен Польшадағы Плоцк архиепискобы үшін жасалған және мүсінделген, бұл қақпалар шамамен 250 жыл бойы Плоцк соборының кіреберісінің бірін безендірген. Новгородтықтар оларды, ең болжамдысы, XV ғасырдың соңында алған, мүмкін архиепископ Евфимий II, Батыс өнерін жақсы көргендіктен (Фацеттер сарайындағы готикалық стильде көрініп тұр) немесе, басқа теория бойынша, XV ғасырдың бірінші жартысында Новгород князі және Польша королінің інісі Симеон Лингвеннен алған. Новгородтықтардың Плоцк қақпаларын қалай алғаны нақты белгісіз – бұл, мүмкін, Плоцк архиепископтарының немесе Мазовия герцогтарының Польша-Литва королі Владислав Ягеллоның інісі, Литва герцогы Ленгвениске немесе архиепископ Евфимий II-ге жасаған сыйы болған. Тағы бір теория бар, онда XIII ғасырда Плоцк соборынан ескі литвалықтар қақпаларды тонап алып, кейін Новгородқа жеткізген. Бірінші теория ең сенімдісі деп есептеледі. Магдебург немесе Плоцк қақпалары (кейде қате түрде Сигтуна қақпалары деп те аталады) жыл бойына екі рет арнайы жағдайларда ғана ашылады, бірақ кейбір мәліметтер бойынша, архиепископтың өзі Құдайға арналған литургияны өткізгенде де ашылады. 1982 жылдан бері Новгородтан сыйлық ретінде алынған қақпалардың көшірмелері Плоцк соборында ілінеді.

The oldest icon in the cathedral is probably the Icon of the Mother of God of the Sign, which according to legend miraculously saved Novgorod in 1169 when the Suzdalians attacked the city; it was brought out of the Church of the Transfiguration on Il'ina Street and displayed in the cathedral and on the walls of the city by Archbishop Ilya. The Church of the Icon Mother of God of the Sign was built next to the Church of the Transfiguration in the seventeenth century to house the icon. During the Soviet period, it was housed in the nearby Novgorod Museum (as were the bones of Bishop Nikita, said to have been kept in a paper bag until they were transferred to the Church of Sts. Philip and Nicholas in 1957); the icon was returned to the cathedral in the early 1990s and stands just to the right of the Golden Doors of the iconostasis. The icon of Sophia, the Holy Wisdom of God, is also quite old and is part of the iconostasis just to the right of the Golden Doors as well (where the icon of the saint to which the church is dedicated usually hangs). Several icons were said to have been painted or commissioned by Archbishop Vasilii Kalika (1330–1352) and Archbishop Iona (1458–1470) and Archbishop Makarii (1526–1542) (he went on to become Metropolitan of Moscow and All Rus') is said to have painted the icons in the small iconostasis in the Chapel of the Nativity of the Mother of God (the iconostasis originally stood in the Chapel of Sts. Ioakim and Anne, just to the left of its present location. The doors at the west entrance (intended to be the main entrance to the cathedral, although the main one is now the northern entrance), called the Sigtuna, Magdeburg or Płock Gates, are said to have been looted by Novgorodian forces from the Swedish town of Sigtuna in 1187. In fact, they were most probably wrought and sculptured by Magdeburg masters, most likely in years 1152–1154, for the Archbishop of Płock in Poland (where they were decorating one of the entrances into the Cathedral in Płock for around 250 years). The gates were acquired by the Novgorodians most probably in the end of the 15th century, probably by Archbishop Evfimii II, who loved Western art (as can be seen in the Gothic style incorporated into the Palace of Facets) or—according to another theory—in the first half of the 15th century by prince of Novgorod and brother of the Polish king, Simeon Lingwen. It is not known precisely how the Novgorodians acquired the Płock Gates—most probably they were a gift from Archbishops of Płock or the dukes of Mazovia for the brother of Polish Lithuanian King Władysław Jagiełło, Lithuanian Duke Lengvenis, or for Archbishop Evfimii II. There is also another theory that the gates had been looted from the cathedral in Płock by pagan Lithuanians in the thirteenth century, and later somehow made their way to Novgorod. The first theory is considered the most likely. The Magdeburg or Płock Gates (sometimes also wrongly called the Sigtuna Gates) are opened only twice a year for special occasions, although some reports say that they are opened when the archbishop himself leads the Divine Liturgy. Since 1982, copies of the Gates, a gift from Novgorod, hang in the Cathedral in Płock.

Күгіз

Собордың басты күмбезіндегі кресттің үстінде - Киелі Рухтың символы - көгершін мүсіні орналасқан. Жергілікті аңыз бойынша, күмбездің үстінде отырған көгершін Новгородтағы қырғынды көрген қорқыныштан мұздап қатып қалған. 18 ғасырда собор қазынасында алтын жалатылған күміс көгершін болған. Күмбез бен мүсін Новгородты нацистер басып алғанда қиратылып, содан кейін соғыстан кейін қайта жаңартылған. Түпнұсқа мүсін 2005 жылы Новгородта соғысқан «Көк дивизия» бұрынғы мүшелерімен Новгородқа қайтарылып берілді.