Кіріспе

АҚШ-тың федералдық иммиграциялық заңнамасы
АҚШ-тың бұрынғы президенті Билл Клинтон бұл заңның «шекарада, жұмыс орнында және қылмыстық сот жүйесінде заңсыз иммиграцияға қарсы күресу арқылы заң үстемдігін күшейтетінін» мәлімдеді, бірақ АҚШ-та заңды түрде тұратындарға жаза бермейді. Дегенмен, IIRIRA «көбінесе шығару ісінде процестің қалыпты тәртібін жою және шығарылудан әділ құралдарды шектеу арқылы» тым қатал деп сынға ұшырады. IIRIRA-мен қабылданған шараларға қатысты көптеген сын-пікірлер туды, мысалы, ауыр қылмыстардың тізімін кеңейту, 287(g) бағдарламасын құру, процестік құқықтарды қысқарту және шекараны әскерилендіруге қаржыландыруды арттыру. IIRIRA-мен барлық шетел азаматтары, олардың заңды мәртебесіне қарамастан, тіпті ұзақ мерзімді тұрақты тұрғындар да шығарылуға жатады, және депортацияға әкелуі мүмкін құқық бұзушылықтардың саны едәуір артты. IIRIRA-ны қолдаушылар бұл саясаттың АҚШ иммиграциялық саясатында бұрынғы кемшіліктерді жойғанын, осы кемшіліктер тиімділікті төмендеткенін айтады. IIRIRA-ның басты мақсаты АҚШ-қа заңсыз иммиграцияны тоқтату болды. Pew Research Center жинаған деректерге сәйкес, 1996 жылы саясат қабылданғаннан бері жылдық депортация саны шамамен 50 000-нан 2000 жылдардың басында 200 000-ға дейін өскеніне қарамастан, жалпы заңсыз иммиграция саясат қабылданғаннан бері артты. IIRIRA-ға дейін виза мерзімі өткен немесе мәртебесін бұзған шетел азаматтары тұрақты тұру құқығына ие болу үшін айып төлеуге болады. Бірақ IIRIRA бойынша, визасы бір күннен астам мерзімі өткен заңды түрде кірген шетел азаматтары жаңа виза алуға құқылы емес. Өтініш беруші афидавитте «демеушілік етілетін шетел азаматы АҚШ азаматы болып натурализацияланғанға дейін, жылдық табысы федералдық кедейлік шегінен 125 пайыз кем емес болатын демеушілікке қолдау көрсетуге келісемін» деп міндеттеме беруі керек.

Ауыр қылмыстар

IIRIRA арқылы АҚШ Конгресі ауыр қылмыс терминінің анықтамасын кеңейтті. Ауыр қылмыстар алғаш рет 1988 жылғы Есірткіге қарсы заңмен енгізілді, және ауыр қылмыстарға адам өлтіру, есірткі тасымалы және заңсыз қару-жарақ тасымалы кірді. 1988 жылғы Есірткіге қарсы заң АҚШ-қа кіргеннен кейін кез келген уақытта ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған әрбір азамат емес адамды депортациялауға мүмкіндік берді. 1990 жылғы Иммиграциялық заң, 1994 жылғы Иммиграциялық және Ұлттық техникалық түзетулер туралы заң және 1996 жылғы Терроризмге қарсы және тиімді өлім жазасы туралы заң ауыр қылмыстарға жататын қылмыстардың түрлерін арттырды. Бұған қоса, осы заңдар бойынша 5 жыл немесе одан да көп мерзімге жазаланатын қылмыстар ауыр қылмыс ретінде қарастырылды. Бірақ IIRIRA-дан кейін жаза мерзімі өзгертіліп, бір жыл немесе одан да көп мерзімге жазаланатын кез келген қылмыс ауыр қылмыс деп есептелді. Ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған кез келген азамат емес адам иммиграциялық салдарларға тап болуы мүмкін: "ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған азамат емес адамдар депортациядан сақтайтын, соның ішінде пана беруден және болашақта АҚШ-қа қайта кіруден айырылады". Ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған азамат емес адамдарды депортациялауға болады деген «презумпция» бар, яғни «ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған азамат емес адамдар АҚШ-тан депортациялануға тиіс деп тұжырымдалады». Маңыздысы, ауыр қылмыс айыбы ретроспективті қолданылуы мүмкін, сондықтан егер заңдағы өзгеріс жаңа қылмыс түрін ауыр қылмыс деп жатса, бұрын осы қылмыс үшін сотталған кез келген азамат емес адам шығарылуы мүмкін. Осы жеделдетілген шығарылу рәсімдері аясында азамат емес адамдар иммиграциялық сотқа қатысады және иммиграциялық соттағы ісі мен шығарылу туралы шешімінің сот арқылы қайта қаралуы үшін адвокатқа құқылы (үкіметтен қосымша төлемсіз). Депортацияға жататын барлық азамат емес адамдар депортация рәсімдеріне жатады. Шектен шығару және депортация рәсімдерін біріктіру депортация және шектен шығару процесін оңайлатуға бағытталған әрекет болды. IIRIRA бойынша АҚШ-қа кіруге рұқсат етілген, кіруге өтініш берген және тексерілмей және қабылданып АҚШ-та болған азамат емес адамдардың барлығы депортация рәсімдеріне жатады. IIRIRA депортация ісін жүргізудегі иммиграциялық судьялардың өкілеттіктерін белгіледі. Иммиграциялық судьялар "ант қабылдауға, дәлелдерді қабылдауға, шетелдік пен куәгерлерді сұраққа алуға, тексеруге және қарсы сұраққа алуға міндетті. Сот куәгерлерді куәгерлерді шақыру және дәлелдер ұсыну үшін шақыру қағаздарын шығара алады". Азамат емес адамдар "шетелдікке қарсы дәлелдерді тексеруге, өз қорғаныс шараларын ұсынуға және үкімет ұсынған куәгерлерді қарсы сұраққа алуға" құқылы, бірақ "осы Заң бойынша дискрециялық көмек алуға" құқығы жоқ. Бұдан әрі, IIRIRA бойынша азамат емес адамдар "өкілдік етуге құқылы, бұл үшін үкіметтен ешқандай төлем алынбайды, [азамат емес] таңдаған адвокаттың атынан". Сондықтан азамат емес адамдар иммиграциялық сотта заңдық өкілдікке ие бола алады, бірақ егер олар адвокатты сатып ала алмаса, үкімет тарапынан заңдық өкілдікке құқығы жоқ. IIRIRA иммиграциялық судьялар депортацияға жататындығы анықталған азамат емес адамдар үшін 90 күндік депортация мерзімін белгіледі. Депортация мерзімі "депортация туралы бұйрық әкімшілік тұрғысынан күшіне енген күнінен", "соттың соңғы шешімі шыққан күнінен" немесе азамат емес адам қамақтан босатылған күнінен басталуы мүмкін (тек иммиграциялық емес қамауға алу жағдайларында). Азамат емес адамдар иммиграциялық судьяның шешімін қайта қарау туралы бір өтініш бере алады, ол соңғы бұйрық шығарылғаннан кейін 30 күн ішінде берілуі керек. Азамат емес адамдар сондай-ақ сотқа ісін қайта ашу туралы 1 өтініш бере алады, ол соңғы депортация бұйрығынан кейін 90 күн ішінде берілуі керек.

Алып кетуді жою

IIRIRA азамат емес адамдардың депортациядан босатудың бір түрі – депортацияны тоқтатуға қол жеткізуін шектеді. IIRIRA-ға дейін азамат еместер бас прокурордың дискрециялық өкілі арқылы депортацияны тоқтату мүмкіндігіне ие болатын (бұл жеңілдетуді Иммиграциялық тексеру басқармасының құрамындағы иммиграциялық судьялар жүзеге асырады). Жалпы, IIRIRA-дан бұрын азамат емес адамдар депортацияны тоқтатуға құқылы болуы үшін "АҚШ-та үздіксіз жеті жыл бойы тұрған, сол кезеңде жақсы мінез-құлық танытқан және депортация оның өзіне немесе оның жұбайына, ата-анасына немесе АҚШ азаматы немесе заңды тұрақты тұрғыны болған баласына ауыр қиындықтар тудыратынын дәлелдеуі керек еді". IIRIRA-мен депортацияны тоқтату үшін шеттету рәсімі басталмас бұрын АҚШ-та үздіксіз 10 жыл бойы тұру қажет болды, бұл "тоқтату уақыты ережесі" деп аталады. 1997 жылы Иммиграциялық апелляциялық кеңесі тоқтату уақыты ережесін IIRIRA күшке енгенге дейін шеттету рәсімін бастаған адамдарға да кері күшпен қолдануға болатынына шешім шығарды. IIRIRA депортацияны тоқтату үшін қосымша талап ретінде азамат емес адамдар депортацияның АҚШ азаматы немесе заңды тұрақты тұрғын статусы бар адамның жұбайына, ата-анасына немесе баласына "көрешік және ерекше қиындықтар" тудыратынын көрсетуі керек. IIRIRA жеке адамның өзіне туындауы мүмкін қиындықтарға байланысты депортацияны тоқтату мүмкіндігін жойды.

Жедел түрде алып тастау

IIRIRA жеделдетілген көшіруді енгізді, осы арқылы иммиграциялық қызметкерлерге белгілі бір азамат еместерді дереу елден шығарып тастау құқығы берілді. Бұл, ауыр қылмыстар жасағаны үшін сотталған азамат еместерді жеделдетілген тәртіппен көшіруден өзгеше. Жеделдетілген көшіруге жататын азамат еместерге "жарамды кіру құжаттары болмағандықтан немесе алаяқтық жолмен кіруге тырысқандықтан қабылдаудан бас тартқан азаматтар" жатады (сондай-ақ, АҚШ-қа қабылдануға немесе шартты түрде босатылмастан, екі жылдан кем уақыттан бері елде жүрген және осы себептермен қабылдаудан бас тартқан шетелдіктер де кіре алады). Жеделдетілген көшіру сот отырысынсыз жүзеге асырылатын көшіру болып есептеледі: егер адам тиімді қорғау іздемесе немесе қуғын-сүргіннен қорқуын білдірмесе, мұндай көшірулер Иммиграциялық тексеру басқармасының құрамындағы иммиграциялық судьялардың қарауына жатпайды. Сондықтан, жеделдетілген көшіруге жататын азамат еместердің әкімшілік тәртіппен шағымдануға немесе әкімшілік шағымдану мен сот қарауынан өтуге құқығы жоқ. IIRIRA бойынша бекітілген көшіру бұйрықтары ауыр қылмыстар және қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған азамат еместерге қатысты шығарылуы мүмкін. Көшіруді қайта жаңарту кезінде "бұрынғы көшіру бұйрығы бастапқы күнінен бастап күшіне енеді және оны қайта қарауға немесе ашуға болмайды", ал иммигрант көшіруден босатуға өтініш беруге немесе оны алуға құқылы емес. IIRIRA қамауда ұстау мерзіміне шектеулер қоймады, бірақ бұл азамат еместердің қамаудан босатылу мүмкіндіктерін шектеді. Босату "кемінде 1500 доллар көлемінде кепілдік беру" арқылы немесе "шартты түрде" жүзеге асырылуы мүмкін. Demore v. Kim (2003) ісі сотталған азамат еместерді міндетті түрде қамауға алудың конституциялық екендігін растады. IIRIRA-ның қамауға қатысты ережелері бастапқыда азамат еместерді мерзімсіз қамауда ұстауға мүмкіндік беру мақсатында жасалған.

Қайта кіру үшін шлагбаумдар

IIRIRA азамат еместердің елге қайта кіруіне түрлі шарттар қойды.

3 жыл мерзімге тыйым салынған

3 жылдық кіруге тыйым салу, 180 күннен астам, бірақ 365 күннен кем заңды мәртебесі жоқ шетел азаматтарына қатысты, олар көші-қон сотында депортация процедурасы басталмас бұрын өз елдеріне өз еркімен оралған. 3 жылдық тыйым салу жеке тұлғаның АҚШ-тан шығу күнінен басталады. Осы санаттардың кез келгеніне жататын адамдар 10 жылға кіруге құқықсыз деп танылады. 287(g) бағдарламасы бойынша құқық қорғау органдарының қызметкерлері иммиграциялық заңды орындау өкілеттігін алады, мысалы, депортацияға жататындығына сенетін шетел азаматтарын тергеу, ұстау және қамауға алу. Агенттіктер 287(g) келісімдеріне кірген кезде, уәкілеттік алған адамдар ICE-тің басшылығында болады, бірақ олар федералдық қызметкерлер саналмайды. Штаттық және жергілікті құқық қорғау органдары, мысалы, шерифтік кеңселер мен қалалық полиция, тек қылмыстық істерді қарауға ғана құқылы. 287(g) бағдарламасы иммиграциялық зерттеушілер мен иммигранттарды қолдайтын ұйымдар тарапынан қатты сынға ұшырады, олар бұл бағдарлама нәсілдік дискриминацияны күшейтеді және иммигранттардың құқықтарын бұзады деп мәлімдеді. 2021 жылдың қараша айына дейін АҚШ-та 287(g) келісіміне қол қойған 142 агенттік болды.

Шекараларды қорғау ережелері

IIRIRA басқа өзгерістермен қатар, АҚШ Бас прокурорына Мексика-АҚШ шекарасында кедергілер орнатуға кең өкілеттік берді және бұған дейін салынған 14 мильдік негізгі қоршауды нығайту үшін шекара қоршауларының екінші қабатын салуға рұқсат берді. Екінші қоршаудың құрылысы Калифорния жағалау комиссиясы көтерген экологиялық мәселелерге байланысты тоқтап қалды. IIRIRA Мексика-АҚШ шекарасына бағытталған қаржыландыруды едәуір арттырды. IIRIRA Сан-Диего қаласынан басталып, шығысқа қарай 14 мильге дейін созылатын көп қабатты қоршауға 12 миллион доллар қаржы бөлді. Бұл қаржы қолданыстағы қоршауды толықтыру және шекараның осы бөлігінде екінші және үшінші қабатты қоршауды қосу үшін пайдаланылды (103-бап). IIRIRA шекаралық патрульдің штаттық, толық уақытты қызметкерлерінің санын "1997, 1998, 1999, 2000 және 2001 қаржы жылдарының әрқайсысында" кем дегенде 1000-ға арттыруды талап етті. IIRIRA сондай-ақ 1997, 1998, 1999, 2000 және 2001 қаржы жылдарының әрқайсысында 300 көмекші персоналды көбейтуге қаржы бөлді. IIRIRA агенттер мен әскери технологияны қаржыландыруды "АҚШ-қа заңсыз кірудің жоғары деңгейде тіркелген аймақтары ретінде анықталған шекара учаскелеріне" бағыттады, осы арқылы заңсыз кіруді тұрақты түрде біркелкі және көрінетін ететіндей болдырмауға тырысты. Осылайша, IIRIRA "алдын алу арқылы қорғау" стратегиясын қолдайтын тұрақты қаржыландыруды жүзеге асырды. "Алдын алу арқылы қорғау" стратегиясы алғаш рет 1990 жылдардың басында қолға алынып, мақсаты жоғары трафикпен жүретін қалалық аймақтарға рұқсатсыз кіретін мигранттардың санын азайту болды.

Жоғары білім берудің шектеулері

IIRIRA 1996 жылғы Жеке жауапкершілік және жұмыс мүмкіндіктерін қайта құру туралы заңмен (PRWORA) енгізілген федералдық қаржыландырудан бөлінетін жоғары білім беруге қатысты шектеулерді кеңейтті. PRWORA көптеген азамат емес топтарға жоғары білім беру үшін федералдық қаржыландырудан бас тартты. IIRIRA бұл шектеулерді мемлекеттік деңгейдегі қаржыландыру туралы шешімдерге де қолданып, кеңейтті. IIRIRA бойынша, егер барлық азаматтар мен мемлекеттік азаматтар да сол талаптарға жатпаса, штаттар құжаттары жоқ иммигранттарды жоғары білім беруге қатысты жәрдемақы алуға құқылы деп тануға болмайды, олардың тұрғылықты жеріне қарамастан. Алайда, IIRIRA жоғары білім беру жәрдемақыларын оқу ақысы мен түсу шығындарынан бөліп қарастырмайды. Штаттар бұл шектеулерді жеңіп, штат ішіндегі оқу ақысын тұрғылықты жерінен басқа факторларға, мысалы, штаттың жоғары мектебіне қатысуына байланысты негіздеу арқылы шешіп отыр. Дегенмен, студенттік төлемдер мен түсу шығындарын қоса алғандағы оқу ақысы жоғары білім беру жәрдемақысы ретінде қарастырылмайды. Осы ережелерге сәйкес, иммиграциялық немесе азаматтық статусына қарамастан, кез келген адам талаптарға сай болса, штат ішіндегі оқу ақысын алуға өтініш бере алады.

Дауыс беру

IIRIRA заңы азамат емес адамның федералды сайлауда дауыс беруін қылмыстық құқық бұзушылық деп белгіледі. Дегенмен, бұл ереже АҚШ-та 16 жасқа дейін азамат емес АҚШ ұлттығында немесе тұрақты тұрушы ретінде тұрған және екі ата-анасы да АҚШ азаматы болған адамдарға қолданбасқа тиіс.

Әсері

2018 жылғы мақалада бұл Заңның АҚШ-тағы латын америкалық құжатсыз көшіп келушілердің денсаулығы мен психикалық денсаулығына кері әсер етіп, депортация қорқынышын күшейткені анықталды. Бұған қоса, Journal on Migration and Human Security журналы бұл саясатты АҚШ-та пана іздеген босқындарға үлкен тосқаулар қойғаны үшін сынады. Мұндай тосқаулар, мысалы, міндетті түрде ұстау және өтініш беру мерзімдері, АҚШ-тың 1967 жылғы босқындар туралы конвенцияның хаттамалары бойынша міндеттемелерін бұзуға алып келеді. Сонымен қатар, Journal on Migration and Human Security журналы 2011 жылы Миграциялық саясат институты жүргізген тәжірибені талдады, мақсаты – 287(g) бағдарламасы Мэриленд штатының Фредерик округының қауымдастықтарына қандай теріс әсер ететінін зерттеу болды. Журнал Фредерик округы шериф кеңсесі жасаған қамауларды тіркегеннен кейін, аймақтағы испаноязықты азаматтарға қатысты нәсілдік дискриминацияға қатысты деректер табылды. Заңның құзыреті АҚШ Жоғарғы Соты 2022 жылы «Байденге қарсы Техас» (Мексикада қалу саясатын жою) ісі бойынша қаралып, 5-4 дауыспен Президенттің Конгресс келісімінсіз Заңның көшіп келушілерді қорғау протоколдарын реттеуге толық құқығы бар екені анықталды.