Кіріспе

Ағаштан жасалған жалпақ панельге салынған сурет. Панельдік сурет – бір немесе бірнеше бөліктері біріктірілген жалпақ ағаш панельге салынған сурет. 16 ғасырда кенеп кеңінен қолданысқа енгенге дейін, қабырғаға тікелей (фреска) немесе пергаментке (жарық қолжазбалардағы миниатюралар үшін қолданылатын) сурет салмайынша, панельдік сурет салу – қалыпты жағдай болды. Ағаш панельдер пергаментке салынған суреттерді бекіту үшін де пайдаланылған.

Тарих

Панельдік сурет өте көне; ол Грекия мен Римде өте беделді техника болған, бірақ ежелгі панельдік суреттердің өте аз ғана үлгілері сақталған. Пицадағы (Грекия) б.з.д. VI ғасырға жататын суреттер грек панельдік суреттерінің ең ерте сақталған мысалдары болып табылады. Өз дәуірінде танымал болған классикалық грек суреттерінің көпшілігі қазіргі кішкентай суреттермен салыстырылатын өлшемде болған сияқты, шамамен жартылай бой портреттерінің мөлшерімен тең. Дегенмен, б.з.д. V ғасырдың екінші ширегінде Полигнот басқарған "жаңа сурет" деп аталатын қозғалыс пайда болды, ол үлкен мөлшердегі суреттермен безендірілген, ағашқа салынған үлкен фриздер жасады, бұл қоғамдық ғимараттардың ішкі кеңістіктерін көптеген, кемінде жартылай бой мөлшеріндегі кейіпкерлерді бейнелейтін үлкен және күрделі сюжеттермен безендірді, соның ішінде шайқас көріністері де болды. Біз бұл суреттердің қалай болғанын тек егжей-тегжейлі әдеби сипаттамалар мен олардың композицияларын қайталайтын ваза суреттерінен ғана көруге тырыса аламыз. Б.з.д. I ғасырдан б.з. III ғасырына дейінгі Файюм мумияларының портреттері, Мысырдың ерекше құрғақ жағдайында сақталған, Империялық Рим кезеңінен сақталған панельдік суреттердің көп бөлігін құрайды – шамамен 900 бет немесе кеуде портреті сақталған. Римдік Мысырдан (шамамен б.з. 200 ж.) алынған Северанский тондо да грек-римдік емес үлгілердің санаулы бірі болып табылады. Ағаш византия өнерінің иконалары мен кейінгі православие дәстүрлері үшін дәстүрлі материал болды, олардың ең ерте үлгілері (барлығы Әйіз Екатерина монастырында сақталған) V немесе VI ғасырларға жатады және қазіргі заманғы ең жоғары сапалы панельдік суреттер болып саналады. Энкаустика және темпера – антикалық дәуірде қолданылған екі техника. Энкаустика ерте византиялық иконалардан кейін қолданылудан тоқтады. Әдеби сілтемелерге сүйенсек, кейінгі антик және романдық кезеңдер арасында Батыс Еуропада да панельдік суреттер жасалған, ал византиялық иконалар импортталған, бірақ өзгермеген күйде сақталғандары өте аз. XII ғасырда панельдік сурет қайта жанданды. Алтарь кескіндері XI ғасырда пайда болған сияқты, мүмкін, бірнеше ертерек үлгілер болған. Олар XIII ғасырда жаңа діни тәжірибелердің нәтижесінде көбірек таралды – дін қызметкері мен қауым енді алтарьдың бір жағында болды, ал алтарьдың артындағы кеңістік киелі суретті көрсету үшін бос қалдырылды, сондықтан алтарь безендірулеріне сұраныс артты. Әулиелердің әсемделген ыдыстарын алтарьдың үстіне немесе артына қою, сондай-ақ алтарьдың алдыңғы жағын мүсіндермен немесе маталармен безендіру дәстүрі алтарь кескіндерінен бұрын пайда болды. Панельдік суреттердің ең ерте түрлері доссальдар (алтарьдың артқы жағы), алтарьдың алдыңғы жағы және айқышқа шегеленгендер болды. Олардың барлығы діни суреттермен безендірілген, әдетте Мәсіх немесе Құдай ана бейнеленген, шіркеуге арналған қасиеттілер, жергілікті қала немесе епархия, немесе донор бейнеленген. Донордың отбасы мүшелерінің портреттері де жиі көрсетіледі, әдетте тізе бүгіп тұрған күйде. Олар металлдан жасалған, асыл тастармен, эмальмен және, мүмкін, пил сүйегінен жасалған мүсіндермен безендірілген анағұрлым беделді эквиваленттерге қарағанда біраз уақыт бойы арзан балама болды, олардың көпшілігі құнды материалдары үшін ұзақ уақыт бұрын бұзылған. Алтарьға арналған боялған панельдер Испанияда, әсіресе Каталонияда көптеп кездеседі, бұл сол кездегі елдің кедейлігімен, сондай-ақ Реформацияның иконоборшылығының болмауымен түсіндіріледі. Италиядағы XIII және XIV ғасырлар панельдік суреттің, негізінен алтарь кескіндерінің немесе басқа да діни жұмыстардың өркендеу кезеңі болды. Дегенмен, онда жасалған барлық суреттердің 99,9 пайызы жоғалып кеткені естіледі. Ерте Голланд суреттерінің көп бөлігі панельде салынған, және олар Ян ван Эйк сияқты ең ерте портреттердің көпшілігін және басқа да дүниежүзілік көріністерді қамтиды. Алайда, ең ерте сақталған майлы бояулардың бірі – бұл 1410 жылғы француздық Мадонна және періштелер суреті, Берлиндегі Gemäldegalerie-де сақталған, майлы бояу үшін де өте ерте. Бұл суреттерде кейде кадр мен панель бір ағаштан жасалған, мысалы, ван Эйк салған "Адамның портреті" (Өзінің портреті?) (Лондонның Ұлттық галереясы), онда кадр да боялған, тіпті ою-өрнекке ұқсату үшін жасалған жазу да бар. XV ғасырда Еуропаның байлығының артуымен, кейін гуманизмнің пайда болуымен және өнер мен меценаттық функциясына қатысты көзқарастың өзгеруімен панельдік сурет салу жаңа бағыттарға бет бұрды. Дүниежүзілік өнер сандықтар, боялған төсек-орын, босану табақтары және басқа да жиһаздар жасауға жол ашты. Қазір мұндай шығармалардың көбісі музейлердің қабырғаларына ілінеді. Көптеген алтарьдың екі жақты қанаттары (жоғарыдағы суретті қараңыз) екі жақты панельге бөлінген. Италияда XVI ғасырдың бірінші жартысына қарай холст панельді ығыстырды, бұл өзгеріске Мантенья және Венеция суретшілері бастама жасады (сол кезде жақсырақ холст жасады). Нидерландта бұл өзгеріс шамамен бір ғасырға созылды, ал панельдік суреттер кең таралды, әсіресе Солтүстік Еуропада, тіпті арзан және көшбасқан холст негізгі материал болғаннан кейін де. Жасырубенс және басқа да көптеген суретшілер толығымен қатты негізде жоғары дәлдікке қол жеткізе алатындықтан оны қалайтын. Оның көптеген маңызды туындыларында осы материал қолданылды, тіпті бір өлшемдегі төрт метрден асатын суреттер үшін де. Оның панельдері өте күрделі құрылыммен ерекшеленеді, кейде он жетіге дейін ағаш бөліктерінен тұрады ("Het Steen", Лондонның Ұлттық галереясы). Кішкентай кабиналық суреттер үшін, XVI ғасырдың соңынан бастап, көптеген суретшілер, соның ішінде Адам Эльшеймер де, мырыш парақтары (көбінесе ескі гравюралық пластиналар) тағы бір материал болды. Голландияның Алтын ғасырындағы көптеген суретшілер кішкентай туындылары үшін панельді қолданды, соның ішінде кейде Рембрандт та. XVIII ғасырға қарай панельде сурет салу сирек кездесетін нәрсеге айналды, тек жиһазға орнатуға арналған кішкентай туындылар үшін ғана қолданылды. Бірақ, мысалы, Лондонның Ұлттық галереясында Гойяның панельде салған екі портреті бар. Басқа да көптеген сурет салу дәстүрлері ағашта сурет салады, тіпті осы күндері де, бірақ бұл термин әдетте жоғарыда сипатталған Батыс дәстүріне қатысты қолданылады.

Панельді жасау және дайындау

Бұл әдіс 1390 жылы жарық көрген Ченнино Ченнинидің "Шебердің нұсқауы" (Il libro dell'arte) және басқа да дереккөздер арқылы бізге белгілі. Ол ғасырлар бойы көтеріңкі өзгеріске ұшырамады. Бұл еңбекқор және ұқыпты процесс болды: ағаш шебері қажетті панельдің мөлшеріндегі қатты ағаштан бір бөлік жасап шығаратын. Көбінесе радиалды кесімге басымдық берілетін (ағаш ұзындығы бойымен емес, көлденеңінен; көптеген ағаш кесулерге керісінше), сыртқы қабық ағашы алынып тасталатын. Италияда әдетте піскен тополь, жылыс немесе липа қолданылатын. Ағаш қалаған мөлшер мен пішінге жету үшін жоспарланып, тегістеліп, қажет болған жағдайда басқа бөліктермен біріктірілетін. Ағашқа жануар терісінен жасалған желімдер мен шайыр қоспасы жағылып, зығыр матамен қапталады (қоспа мен зығырдың үйлесімі "жабын" деп аталады); мұны мамандандырылған шебер немесе суретшінің шеберханасында жасауға болады. Жабын кепкеннен кейін, әр қабат құммен тегістеліп, келесі қабат жағылар еді, кейде 15 қабатқа дейін, нәтижесінде жылтыр, қатты бет пайда болатын, ол піл сүйегіне ұқсас болатын. Бұл кезең 16 ғасырдан кейін міндетті түрде орындалмады, немесе қараңғы фон қолданылатын.

Бояу әдістері

Панельді құрастыру аяқталғаннан кейін, сурет көбінесе көмірмен салынатын. Көне сурет салудың дәстүрлі әдісі – энкаустика, ол Аль-Файюмда және Киелі Екатерина монастырында сақталған ең ерте византиялық иконаларда қолданылған. Бұл техникада пигменттерді байланыстыру үшін қыздырылған балауыз қолданылған. Бірінші мыңжылдық аяқталуына дейін оның орнына жұмыртқа сарысымен дайындалған темпера қолданыла бастады. Пигмент пен жұмыртқа сарысы қоспасына малынған кішкентай қылқаламдармен бояу өте ұсақ, көбінесе мөлдір штрихтармен жағылған. Көлемді формаларды жасау үшін жұқа бояу қабаттары қолданылған. 15 ғасырдың басында майлы бояу өркендеді. Бұл техника көбірек мүмкіндіктер берді және ерте Голланд суретшілерінің ерекше егжей-тегжейлі туындыларын жасауға жол ашты. Ол өте ұқыпты, көп қабатты әдіспен жұмыс істеуді қажет етті, онда суреттің немесе оның бөлігінің келесі қабатын жағар алдында бірнеше күн кеуіп тұруы керек болды.

Сақтау және ғылыми талдау

Ағаш панельдер, әсіресе ылғалдылық жеткіліксіз сақталған жағдайда, көбінесе қартайып, қисайып, жарылады. 19 ғасырдан бастап, сенімді технологиялар жетілдірілгеннен кейін, олардың көптегені кенепке немесе қазіргі заманғы тақталарға көшірілді. Бұл бояу қабатына зақым келтіруі мүмкін, себебі тарихи көшіру әдістері өте қатал болды. Ағаш панельдерде кеңейтілген картиналар, мысалы Рубенстің «Таңғы ертеде Гет-Стеннің көрінісі» (он сегіз жеке панельден тұрады, он жетісі суретші композициясын кеңейткенде қосылған), уақыт өте келе көп зардап шегеді. Әрқайсысы өзіндік жолмен қисайып, бүтін туындыны тігістерінен бөліп жібереді. Ағаш панельдер қазіргі кезде кенепке қарағанда өнер тарихшылары үшін құндырақ, және соңғы онжылдықтарда осы ақпаратты алуда үлкен прогресс жасалды. Көптеген жалған туындылар анықталды және дұрыс емес мерзімдер түзетілді. Мамандар картина жасалған аймаққа қарай қолданылған ағаш түрлерін анықтай алады. Көміртектік талдау шамамен 20 жылдық кезеңді көрсете алады, ал дендрохронологиялық тізбектер панельдер үшін ағаш өндірілетін негізгі аймақтар үшін жасалған. Итальяндық картиналарда жергілікті немесе кейде далматин ағашы қолданылған, көбінесе тобылғы, бірақ сонымен қатар емен, жаңғақ, қарағай және басқа да ағаштар да пайдаланылған. Нидерланды 15 ғасырдың басында жергілікті ағаштан тапшылық көріп, ерте Нидерланды шедеврлерінің көпшілігі Балтық еменінен жасалған, көбінесе Польшадан, Варшавадан солтүстікке кесіліп, Висла арқылы, Балтық теңізі арқылы Нидерландыға жеткізілген. Оңтүстік Германия суретшілері көбінесе қарағайды қолданған, ал Еуропаға импортталған махагонды кейінірек суретшілер, соның ішінде Рембрандт пен Гоя қолданған. Теориялық тұрғыдан алғанда, дендрохронология ағаш кесілген нақты күнді көрсетеді, бірақ практикалық тұрғыдан бірнеше жылдық кептіру кезеңін ескеру қажет, ал кішкентай панель ағаштың ортасынан жасалған болуы мүмкін, сондықтан панельдің сыртында қанша жылдық сақина болғанын білуге болмайды. Сондықтан дендрохронологиялық қорытындылар «terminus post quem» немесе ең ертерек мүмкін болатын дата ретінде беріледі, нақты датадан жиырма немесе одан да көп жыл кейін болуы мүмкін. «Панельдік картиналар бастамасы» - Гетти консервация институты, Гетти қоры және Дж. Пол Гетти мұражайы арасындағы көп жылдық ынтымақтастық жобасы. «Панельдік картиналар бастамасы» осы күрделі өнер туындыларын консервациялау үшін қажетті арнайы дағдылары бар консерваторлар мен шеберлердің саны азаюына байланысты, алдағы онжылдықтарда ағаш панельдеріндегі картиналардың маңызды коллекциялары қауіпке ұшырауы мүмкін деген наразылықтың күшеюіне жауап ретінде құрылды.

Ағаш түрлері

Суретшілер әдетте сол аймақтағы ағаштарды қолданатын. Мысалы, Альбрехт Дюрер (1471–1528) Венецияда болғанда, шағанды, ал Нидерланды мен Оңтүстік Германияда болғанда еменді пайдаланған. Леонардо да Винчи (1452–1519) Франциядағы суреттерінде еменді қолданған; Ханс Балдунг Грин (1484/85–1545) және Ханс Холбейн (1497/98–1543) Оңтүстік Германия мен Англияда жұмыс істеген кезде еменді қолданған. Орта ғасырларда қайраң мен липа Жоғарғы Рейнде және Баварияда жиі қолданылған. Рейнландтан тыс жерлерде негізінен жұмсақ ағаш (мысалы, қарағай) пайдаланылды. Готика дәуіріндегі (1250–1350) Норвегияның жиырма алтарь алдынан он төрт шыршадан, екеуі еменнен, ал төртеуі қарағайдан жасалған (Kaland 1982). XV ғасырда Данияда жасалған үлкен алтарлар фигуралар мен боялған қанаттар үшін еменді пайдаланған. Липа Альбрехт Альтдорфер (1480–1538), Балдунг Грин, Кристоф Амбергер (1562), Дюрер және Лукас Кранах Ескі (1472–1553) үшін танымал болды. Кранах көбінесе бук ағашын қолданды – бұл ерекше таңдау. Солтүстік Еуропада шаған сирек кездеседі, бірақ жаңғақ пен каштан жиі кездеседі. Солтүстік-шығыста және оңтүстікте қарағай, түрлі шырша және қарағай сияқты қылқан жапырақты ағаштар қолданылды. Шырша ағашы Жоғарғы және Орта Рейн, Аугсбург, Нюрнберг және Саксонияда қолданылған. Қарағай негізінен Тирольде, ал бук тек Саксонияда пайдаланылған. Дегенмен, жалпы алғанда, емен Төмен елдерде, Германияның солтүстігінде және Кёльн маңындағы Рейнландта панельдер жасау үшін ең көп қолданылатын материал болды. Францияда XVII ғасырға дейін көбісі еменнен жасалған, бірақ жаңғақ пен шағаннан жасалған бірнеше панельдер табылған. Солтүстік мектебінің суретшілері ұнатқан емен әрқашан жергілікті болған жоқ. XVII ғасырда орташа өлшемді сауда кемесін салу үшін шамамен төрт мың емен ағашы қажет болды, сондықтан импортталған ағаш қажет болды. Фландрия және Голландия суретшілерінің XV–XVII ғасырлардағы туындыларында Кёнигсберг пен Гданьск қалаларынан келген емен жиі кездеседі; өсу сақиналарының үлгілері арқылы шығу тегін анықтауға болады. XVII ғасырдың соңында Голландиялық сурет салу техникасы туралы жазған Вильгельмус Бёрс еменді сурет салу үшін ең пайдалы ағаш субстраты деп есептеді. Алайда, XVII ғасырдың басында ерекшеліктер кездеседі: кейде жаңғақ, алмұрт, кедр немесе үнді ағаштары қолданылды. Махагони XVII ғасырдың алғашқы онжылдықтарында көптеген суретшілер қолданды және XIX ғасырда Нидерландыда жиі қолданылды. Дегенмен, кенеп немесе мыс қолданылмаған кезде, Солтүстік мектебінің негізгі туындылары емен панельдеріне салынған.