Кіріспе

Экономиканың тиімділігін арттыруға бағытталған реформалар. Микроэкономикалық реформа (немесе көбінесе экономикалық реформа) – экономиканың жекелеген салаларындағы бұрмалаушылықтарды жою немесе азайту, сондай-ақ салық саясаты және бәсекелестік саясаты сияқты экономикалық саясатты экономикалық тиімділікке басымдық беріп реформалау арқылы экономикалық тиімділікті арттыруға бағытталған шараларды қамтиды. "Экономикалық реформа" әдетте нарықтың сәтсіздігінен туындаған бұрмалаушылықтарды жою үшін жаңа немесе күшейтілген ережелер мен мемлекеттік бағдарламалар емес, ережелерді алып тастау немесе кейде үкіметтің көлемін қысқартуды білдіреді. Осылайша, бұл реформалық шаралар мемлекеттік реттеудің қажеттілігін баса көрсететін ордолиберализмге қарағанда, үкіметтің әрекеттерінен туындаған бұрмалаушылықтарға баса назар аударатын еркін нарық дәстүріне жатады.

Қытай Халық Республикасының микроэкономикалық реформасы

Қытай экономикалық реформасы — Қытай Халық Республикасында (ҚХР) 1978 жылы Дэн Сяопин бастаған Қытай Коммунистік партиясының (ККП) прагматиктері қолға алған және XXI ғасырдың басында да жалғасып жатқан "Қытай ерекшеліктерімен социализм" деп аталатын экономикалық өзгерістер бағдарламасы. Қытай экономикалық реформасының мақсаты – Қытайдың материктік экономикасын жаңғыртуды қаржыландыруға қажетті артық құн жасау болды. ККП консерваторлары ұстаған социалистік командалық экономика да, Маоның Қытай ауыл шаруашылығында социализмнен коммунизмге жасаған "Ұлы секірісі" әрекеті де (коммуналық жүйе арқылы) осы мақсаттарға жеткілікті артық құн тудыра алмады. Экономикалық реформаның бастапқы міндеті – жұмысшылар мен шаруаларды артық өнім өндіруге ынталандыру және командалық экономикаларда кең таралған экономикалық тепе-теңсіздіктерді жою мәселелерін шешу еді. 1978 жылдан бастап жүзеге асырылып келе жатқан экономикалық реформалар миллиондаған адамды кедейліктен шығарып, 1981 жылы 53% болған кедейлік деңгейін 2001 жылға қарай 8% дейін төмендетті.

Үндістандағы микроэкономикалық реформа

1991 жылғы экономикалық либерализация, сол кездегі Үндістан премьер-министрі П. В. Нарасимха Рао және оның қаржы министрі Манмохан Сингх бастамасымен жүзеге асырылды. Ол инвестициялық, өнеркәсіптік және импорттық лицензияларды жойды, көптеген мемлекеттік монополияларды тоқтатты және көптеген салаларда тікелей шетелдік инвестицияларды автоматты түрде мақұлдауға жол ашты. Содан бері либерализацияның жалпы бағыты үкіметтегі партияға қарамастан сақталды, алайда ешбір партия әлі күнге дейін кәсіподақтар мен шаруалар сияқты ықпалды топтарға немесе еңбек заңдарын реформалау және ауыл шаруашылығына берілетін субсидияларды азайту сияқты күрделі мәселелерге қарсы тұруға тырысқан жоқ. Бұл реформалардың әсері жағымды болды, 1990 жылдан бері Үндістанның экономикасы қарқынды өсімді көрсетіп, дамып келе жатқан елдер арасындағы ең бай экономикалардың біріне айналды. Осы кезеңде экономика тұрақты түрде өсіп келеді, тек бірнеше ірі кері кетулер болды. Бұл сонымен қатар өмір сүру ұзақтығының, сауаттылық деңгейінің және азық-түлік қауіпсіздігінің артуымен қатар жүрді.

Жаңа Зеландиядағы экономикалық реформа

1984 жылы Жаңа Зеландияда кезектен тыс сайлаудан кейін жаңа қаржы министрі Роджер Дуглас Жаңа Зеландия экономикасының қарқынды реформасын бастады. Реформалардың жылдамдығы бұрынғы үкіметтің Жаңа Зеландия долларын девальвациялаудан бас тартуынан туындаған валюталық дағдарысқа байланысты болды. Бұл саясаттарға субсидиялар мен сауда кедергілерін қысқарту, мемлекеттік мүлікті жекешелендіру және монетаризм негізінде инфляцияны тежеу шаралары кірді. Бұл саясат Дугластың Жаңа Зеландия Еңбек партиясының бір бөлігінде дәстүрлі еңбекшіл идеалдарға сатқындық ретінде қарастырылды. Еңбек партиясы кейін бұл саясаттан бас тартты, бірақ ол Жаңа Зеландияның ACT партиясының негізгі доктринасына айналды. Реформалар бизнестің дамуына өте қолайлы заңнамалық ая жасады. 2008 жылғы зерттеуде Жаңа Зеландия "бизнес еркіндігі" бойынша 99,9%, ал "экономикалық еркіндік" бойынша 80% көрсеткіштерге ие болды. Зерттеуде басқалармен қатар, Жаңа Зеландияда бизнес ашуға орташа есеппен 12 күн уақыт кететіні, ал әлемдік орташа көрсеткіш 43 күн екені атап өтілді. Сондай-ақ, меншік құқығы, еңбек нарығының жағдайы, мемлекеттік бақылау және коррупция сияқты көрсеткіштер де өлшенді, соңғысы The Heritage Foundation және Wall Street Journal зерттеуінде «көріне бермейтін» делінген.

КСРО мен Ресейдегі экономикалық реформа

1985 жылы маусымда сол кездегі Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевтің «Перестройка» енгізілуімен Кеңес Одағында экономикалық реформалар басталды. Оның сөзбе-сөз мағынасы – «қайта құру», Кеңес экономикасын қайта құруға бағытталған шараларды білдіреді. Михаил Горбачев билікке келген алғашқы кезеңде (1985–1987) орталық жоспарлауды өзгерту туралы айтса да, түбегейлі өзгерістер жасаған жоқ (uskoreniye, үдету). Кейін Горбачев және оның экономикалық кеңесшілер тобы одан да түбегейлі реформаларды енгізді, олар «перестройка» (экономикалық қайта құру) деп аталды.

Африкада экономикалық реформа

Африкада экономикалық реформалар 1990 жылдардың ортасында бүкіл Африка бойынша басталды. Оған дейін, донорлар демеушілік еткен екі онжылдық реформалық күш-жігер Сахара астындағы Африка экономикасының көп бөлігіне қаржылық және төлем балансының дефицитін жеңуге көмектесе алмады. 1990 жылдардың ортасында бірнеше азаматтық соғыстар аяқталып, демократиялану толқыны басталды. 1994-1997 жылдар аралығындағы өсім жылдық 1,2 пайызды құрады, бұл сол буын үшін ең жоғары көрсеткіш. Дегенмен, бұл өсім донорлар жетекшілігімен жүзеге асырылған құрылымдық реформалау процесінің нәтижесі болды, ол қолданыстағы жағдайды сақтауға ыңғайлы болды. 1998 жылдан кейін өсім төмендеді және сол кезде азаматтық соғыстар қайта жанданды. Екі онжылдық реформаның сәтсіздігі көптеген Африка елдерін тағы бір экономикалық реформаны бастауға қабілетсіз қалдырды.

Солтүстік Кореядағы экономикалық реформа

Солтүстік Корея – орталықтандырылған экономикалық жоспарлау жүйесі бар коммунистік мемлекет. Ядролық мәселесі жалғасып жатқандықтан, Солтүстік Корея саяси және экономикалық тұрғыдан басқа елдерден оқшауланған. Сондықтан, экономикалық реформалар жасауға жасалған бірнеше әрекет сәтті болмады. Оның экономикасы негізінен қорғаныс өнеркәсібіне тәуелді болды, ал жюче саясатына сәйкес тұтыну тауарлары өнеркәсібіне көңіл жеткіліксіз болды. Үшінші жеті жылдық экономикалық жоспар (1987–93) аясында КХДР технологияға негізделген өнеркәсіпке баса назар аударуды және электр энергиясының тапшылығын шешуді мақсат етті. Бірақ, бұл қанағаттанарлық нәтиже бермеді. Мұның бір себебі – сауда серіктестерімен байланыстардың нашарлауы және қолдаушы одақтастарды жоғалту болды. Жауап ретінде Солтүстік Корея бірлескен кәсіпорындарды ынталандырып, кейбір еркін экономикалық аймақтарды ашу арқылы шетелдік инвесторларды тартуға тырысты. Алайда, басқа да факторлармен бірге, бұл саясат тиімді болмады. Сонымен қатар, ел басшысын ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерден қорғау үшін үлкен әскери шығындар жұмсалды. Кейін, 2002 жылы нарықты либерализациялау реформасын жүзеге асыруға тағы бір әрекет жасалды, онда үкімет бұрын орталық үкімет бақылауында болған баға деңгейін сұраныс пен ұсыныс арқылы анықтауға тырысты. Бұдан өзге, жергілікті өндірушілерге өздерінің экономикалық шешімдерін қабылдауға белгілі бір өкілеттік берілді. Децентрализация саясатынан бөлек, Солтүстік Корея валютасын девальвациялау және Синуижу арнайы әкімшілік аймағын құру сияқты әртүрлі жолдармен шетелдік инвесторларды тартуға тырысты. Дегенмен, экономиканы реформалауға қатысты ізденістері ел басшылығының қауіпсіздік мүдделерімен қайшы келеді. Ким Чен Ирдің «кангсонг таегук» немесе «бай ұлт/күшті армия» мақсаты іске аспайтын сияқты көрінеді. Бұл оны реформа жасау тұңғыш қиындықтарымен бетпе-бет кездестірді. Елді ашу реформаның сәтті болуына мүмкіндік берсе, бұл оның диктатуралық режимін әлсіретуі мүмкін.