Қытайдың бір бала саясатының тарихы

Қытайдың бір бала саясаты (1979-2015) халық өсімін шектеу мақсатымен енгізілді. Әсерлері, даулы мәселелер мен ерекшеліктері туралы біліңіз.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: One-child policy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қытайда халықты бақылаудың бұрынғы саясаты

Former population control policy in China

The one child policy (Simplified Chinese: 一孩政策) was a population planning initiative in China implemented between 1979 and 2015 to curb the country's population growth by restricting many families to a single child. The program had wide ranging social, cultural, economic, and demographic effects, although the contribution of one child restrictions to the broader program has been the subject of controversy. Its efficacy in reducing birth rates and defensibility from a human rights perspective have been subjects of controversy. A near universal one child limit was imposed in 1980 and written into the country's constitution in 1982. Numerous exceptions were established over time, and by 1984, only about 35.4% of the population was subject to the original restriction of the policy. In the mid 1980s, rural parents were allowed to have a second child if the first was a daughter. It also allowed exceptions for some other groups, including ethnic minorities under 10 million people. In 2015, the government raised the limit to two children, and in May 2021 to three. In July 2021, it removed all limits, shortly after implementing financial incentives to encourage individuals to have additional children. Implementation of the policy was handled at the national level primarily by the National Population and Family Planning Commission and at the provincial and local level by specialized commissions. Officials used pervasive propaganda campaigns to promote the program and encourage compliance. The strictness with which it was enforced varied by period, region, and social status. In some cases, women were forced to use contraception, receive abortions, and undergo sterilization. Infant mortality declined from 227 per thousand births in 1949 to 53 per thousand in 1981, and life expectancy dramatically increased from around 35 years in 1948 to 66 years in 1976. Until the 1960s, the government mostly encouraged families to have as many children as possible, especially during the Great Leap Forward, because of Mao's belief that population growth empowered the country, preventing the emergence of family planning programs earlier in China's development. The state tried to incentivize more childbirths during that time with a variety of policies, such as the "Mother Heroine" (英雄母亲) award, a programme inspired by a similar policy in the Soviet Union. Beginning in 1970, citizens were encouraged to marry at later ages and many were limited to have only two children. Although China's fertility rate plummeted faster than anywhere else in the world during the 1970s under these restrictions, the Chinese government thought it was still too high, influenced by the global debate over a possible overpopulation crisis suggested by organizations such as the Club of Rome and the Sierra Club. The fertility rate dropped from 5.9 in the 1950s and to 4.0 in the 1970s. Yet, the population still grew at a significant rate. There were approximately 541,670,000 people in China in the year 1949. The number then went up to 806,710,000 in 1969. In the early 1970s, the state introduced a set of birth planning policies. It mainly called for later childbearing , longer time spans between having new children , and giving birth to fewer children Men were encouraged to marry at age 25 or later, and women were encouraged to marry at age 23 or later. was also an intellectual architect of the policy. In the late spring of 1979, Chen Yun became the first senior leader to propose the one child policy. On 1 June 1979, Chen said that:

text=Comrade Xiannian proposed to me planning "better one, at most two". I'd say be stricter, stipulating that "only one is allowed". Prepare to be criticized by others for cutting off the offspring. But if we don't do it, the future looks grim. Deng Xiaoping, then paramount leader of China, supported the policy, along with other senior leaders including Hua Guofeng and Li Xiannian. On 15 October 1979, Deng met a British delegation led by Felix Greene in Beijing, saying that "we encourage one child per couple. We give economic rewards to those who promise to give birth to only one child." If fertility rates remained constant at 3 births per woman, China's population would surpass 3 billion by 2060 and 4 billion by 2080. was formally implemented as a temporary measure on 18 September 1980. The plan called for families to have one child each in order to curb a then surging population and alleviate social, economic, and environmental problems in China.

Бір бала саясаты (Simplified Chinese: 一孩政策) – Қытайда 1979 және 2015 жылдар аралығында көптеген отбасыларды бір баламен шектеп, елдің халық санының өсуін тежеу үшін жүзеге асырылған халықты жоспарлау бастамасы. Бағдарламаның әлеуметтік, мәдени, экономикалық және демографиялық әсері кең болды, алайда бір балаға шектеудің кең бағдарламаға қосқан үлесі дау-дамай тудырды. Оның туу деңгейін төмендетудегі тиімділігі және адам құқықтары тұрғысынан қорғалуы да қырғи қабақ соғысқа ұшырады. Бір балаға дейінгі шектеу 1980 жылы енгізіліп, 1982 жылы елдің конституциясына заңдастырылды. Уақыт өте келе көптеген ерекшеліктер енгізілді, ал 1984 жылға қарай халықтың тек 35,4% ғана саясаттың бастапқы шектеуіне ұшырады. 1980 жылдардың ортасында ауыл тұрғындары бірінші баласы қыз болса, екінші балаға ие болуға рұқсат алды. Сонымен қатар, кейбір басқа топтарға, соның ішінде 10 миллионнан аз халықты құрайтын этникалық азшылықтарға да ерекшелік жасалды. 2015 жылы үкімет екі балаға дейін, 2021 жылдың мамырында үш балаға дейін шекті көтерді. 2021 жылдың шілдесінде жеке тұлғаларды қосымша балалы болуға ынталандыру үшін қаржылық жеңілдіктер ұсынғаннан кейін барлық шектеулер алынып тасталды. Саясатты іске асыруды ұлттық деңгейде негізінен Ұлттық халық және отбасылық жоспарлау комиссиясы, ал провинциялық және жергілікті деңгейде мамандандырылған комиссиялар жүзеге асырды. Билік өкілдері бағдарламаны насихаттау және оған сәйкес келуді үгіттеу үшін кең ауқымды пропагандалық науқандарды пайдаланды. Оның қатаң түрде орындалуы кезеңге, аймаққа және әлеуметтік мәртебеге байланысты өзгерді. Кейбір жағдайларда әйелдер контрацепция қолдануға, аборт жасауға және стерилизациядан өтуге мәжбүр болды. Сәбилер өлімі 1949 жылы 227 мыңнан 1981 жылы 53 мыңға дейін төмендеді, ал өмір сүру ұзақтығы 1948 жылы 35 жастан 1976 жылы 66 жасқа дейін ұлғайды. 1960 жылдарға дейін үкімет отбасыларды мүмкіндігінше көп балалы болуға шақырды, әсіресе Ұлы серпіліс кезінде, өйткені Мао халық санының өсуі елді күшейтеді деп сенді, бұл Қытайдың дамуының алғашқы кезеңінде отбасылық жоспарлау бағдарламаларының пайда болуына кедергі келтірді. Мемлекет сол кезде бала тууды ынталандыруға тырысты, мысалы, "Ана-батыр" (英雄母亲) сыйлығы сияқты, Кеңес Одағындағы ұқсас саясаттан шабыттанған бағдарлама. 1970 жылдан бастап азаматтарды ертерек үйленуге шақырды және көптеген отбасылар екі баламен шектелді. Бұл шектеулер аясында Қытайдың туу деңгейі 1970 жылдары әлемдегі кез келген елге қарағанда жылдам төмендеді, бірақ Қытай үкіметі оны әлі де тым жоғары деп санайды, себебі Рим клубы және Сьерра клубы сияқты ұйымдар ұсынған халық санының артуы мүмкін деген жаһандық пікірталасқа ықпал етті. Туу деңгейі 1950 жылдары 5,9 болса, 1970 жылдары 4,0-қа дейін төмендеді. Дегенмен, халық саны әлі де айтарлықтай өсті. 1949 жылы Қытайда шамамен 541,670,000 адам болды. 1969 жылы бұл көрсеткіш 806,710,000-ға жетті. 1970 жылдардың басында мемлекет бала тууды жоспарлау саясатын енгізді. Бұл негізінен бала туудың кешігуін, балалар арасындағы уақыттың ұзақтығын және аз бала тууды талап етті. Ерлерге 25 жастан және одан кейін үйленуге, ал әйелдерге 23 жастан және одан кейін үйленуге ұсынылды. Осы саясаттың да идеялық авторы болды. 1979 жылдың көктемінде Чэнь Юнь бір бала саясатын ұсынған алғашқы жоғары деңгейлі басшы болды. 1979 жылдың 1 маусымында Чэнь: text=Кеңесші Сяньян маған "бір, ең көп дегенде екі" жоспарын ұсынды. Мен "бір балаға ғана рұқсат етіңіз" деген ережені қатаңдатуды ұсынамын. Туған ұрпақтың жолынан кесіп тастағаныңыз үшін сынға ұшырауыңыз мүмкін. Бірақ егер біз мұны жасамасақ, болашаққа қарау қиын. Сол кездегі Қытайдың ең басты басшысы Дэн Сяопин бұл саясатты Хуа Гуофенг пен Ли Сяньнян сияқты басқа да жоғары деңгейлі басшылармен бірге қолдады. 1979 жылдың 15 қазанында Дэн Пекинде Феликс Грин басқаратын британдық делегациямен кездесіп, "біз әр отбасыға бір бала тууға шақырамыз. Бір бала тууға уәде бергендерге біз ақшалай сыйлықтар береміз" деді. Егер туу деңгейі әйел басына 3 баладан тұрақты болса, Қытай халқының саны 2060 жылға қарай 3 миллиардтан, ал 2080 жылға қарай 4 миллиардтан асып кететін еді. 1980 жылдың 18 қыркүйегінде бұл жоспар ресми түрде уақытша шара ретінде қабылданды. Бұл жоспар халық санының өсуін тежеу және Қытайдағы әлеуметтік, экономикалық және экологиялық проблемаларды жеңілдету үшін әр отбасыға бір бала тууын талап етті.

"Виртуалды" халықтық дағдарыс

Қытай халқының заңды түрде тез өсуі және оның қоғамға тигізген әсеріне қарамастан, жағдайды "халық дағдарысы" деп сипаттау пікірталас тудырады. Сьюзан Гринхолг сияқты ғалымдар мемлекеттің саяси мақсаттарға жету үшін халық санының дағдарысын жасанды түрде жасағанын айтады. Мемлекеттік насихаттар бойынша, халықтың тым көп болуы "Қытайдың социалистік модернизациясын" іске асыру жоспарларын құртар еді, оған индустрия, ауыл шаруашылығы, ұлттық қорғаныс және технология кіретін. Дегенмен, ішкі саясатта мемлекет басшылары Қытайдың модернизациясына қауіп төндіретін деп саналған "халық дағдарысынан" қауіптенді. Мәдени революцияның бұрынғы ауыр әсерлерінен кейін, халық және жоғары деңгейдегі мемлекеттік басшылар ғылымның беделіне жүгінді және кейде оны кез келген мәселенің шешімі деп соқыр сеніммен құрметтеді. Осының салдарынан, ғылыми негіздемелермен беленді және көркейтілген кез келген ұсыныс халық пен мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Мұндай жағдайда, Қытайдың жан басына шаққандағы салыстырмалы түрде төмен кірісі тікелей халық санының өсуімен байланыстырылды, басқа факторлар ескерілмеді. Деректер шындыққа сай болғанымен, олардың реттелгендігі және оқырмандарға ұсынылуы мемлекет анықтаған бір ғана хабарды жеткізді: халық санының мәселесі – ұлттық апат және дереу шешім қабылдау қажет. Сондықтан, осы кезеңде демографиялық ғылым мемлекеттік саясатпен тығыз байланысты болды. Халықты ғылымның бір саласы ретінде қайта қарастыру, Қытайдағы халық санының мәселесін анықтау және оған шешім ұсыну қажеттілігі туды. Бұл жұмыстарға әртүрлі салалардан келген көптеген сарапшылар қатысты. Осы сарапшылардың ішінде халық санының мәселесін анықтау және оған шешім табуда ең көп ықпал еткен екі топ болды: Лю Чжэн (刘铮) басқарған және Сонг Цзянь (宋健) басқарған ғалымдар тобы. Людің тобы көбінесе әлеуметтік ғылымдардан шыққан, ал Сонгтың тобы – табиғат ғылымдарынан.

Despite the legitimate ongoing rapid growth of China's population and the evident effects it brought to society, using the term "population crisis" to describe the situation is disputed. Scholars including Susan Greenhalgh argue that the state intentionally created a virtual population crisis in order to serve political ends. According to state promotions, the looming overpopulation crisis would ruin the national agenda of achieving "China's socialist modernization", which includes industry, agriculture, national defense, and technology. Yet, in the domestic setting the state leaders were already wary of the perceived "population crisis" that was thought to endanger the modernization of China. Due to the previous traumas of the Cultural Revolution, public and top state leaders turned to the charisma of science, and sometimes blindly worshipped it as the solution to every problem. As a result, any proposal that was veiled and decorated by the so called scientific back ups would be highly considered by both the people and the state. Under such a comparison, China's relatively low income per capita was attributed directly to population growth and no other factors. Though the data is truthful, its arrangement and presentation to readers gave a single message determined by the state: that the population problem is a national catastrophe and immediate remedy is desperately needed. Therefore, at this point, population science was closely related and tied with state politics. There was a perceived need to redefine population as a domain of science, identify the population problem in China, and propose a solution to it. Such efforts included many groups of people with diverse backgrounds. Among these experts, two groups held the most influence in defining the population problem and providing a solution to it. They were a group of scientists led by Liu Zheng (刘铮), and another group led by Song Jian (宋健). Liu's group mainly came from a social science background, while Song's group came from natural science background.

Әлеуметтік ғалымдар

1970-ші жылдардың ортасында осы талқылауға қатысқан әлеуметтік ғалымдар, соның ішінде Лю Чжэн (刘铮), Ву Чанпин (邬沧萍), Лин Фуде (林富德) және Чжа Руйчуан (查瑞传), халық саны мәселесінің марксистік тұжырымдамасына басымдық берді. Олар бұл мәселені «экономикалық және демографиялық өсу арасындағы тепе-теңдіксіздік» деп қарастырды және әлеуметтік салдарларын ескеретін ұтымды саясатты жасауды көздеді. Аталған пікірді бірнеше жетекші ғалымдар, оның ішінде бір балаға шектеулерді іштен сынға алған және Чэндудағы талқылаулардың куәсі болған Лиан Чжунтан (梁中堂) жоққа шығарды. Ван және авторлардың айтуынша, «бір бала саясатының идеясы партия басшыларынан туындады, оны қолдайтын дәлелдер ұсынған ғалымдардан емес». Орталық шенеуніктер 1979 жылы Сонгтың еңбегімен таныспастан бір балаға шектеулерді жақтау туралы шешім қабылдады, ал 1980 жылы оның жұмысынан хабардар болғаннан кейін оның пікіріне көңіл бөлді.

Тарих

Бір бала саясаты бастапқыда «Бір ұрпақ саясаты» ретінде жоспарланған. Ол провинциялық деңгейде күшіне енгізілді және іске асылуы әртүрлі болды; кейбір провинцияларда шектеулер жұмсақ болды. Бір балаға шектеу ең қатаң түрде тығыз қоныстанған қалалық аймақтарда сақталды. Бұл саясат енгізілген кезде, бір баласы бар 6,1 миллион отбасыға «Бір бала құрметті куәлігі» табысталды. Бұл олардың басқа бала тудырмауға берген уәдесі болды. 1980 жылдан бастап ресми саясат жергілікті шенеуніктерге «нақты қиындықтар» туған жағдайларда (мысалы, әке мүгедек әскери қызметкер болған жағдайда) немесе екі ата-анасы да жалғыз бала болған жағдайларда ерекшелік жасауға және екінші баланы рұқсат етуге мүмкіндік берді. Кейбір провинциялар өз саясатына қосымша ерекшеліктер енгізді. Көптеген аймақтарда отбасыларға екінші баланы дүниеге келтіруге рұқсат берілді, егер бірінші баласы қыз болса. 1984 жылға қарай, халықтың шамамен 35,4% ғана саясаттың бастапқы шектеуіне жатты. Дегенмен, кейде екінші баланың тууына уақыт аралығы белгіленді (әдетте үш немесе төрт жыл). Шетелде туған балалар, егер Қытай азаматтығын алмаса, саясат аясында есептелмеді. Шетелден оралған Қытай азаматтарына екінші баланы дүниеге келтіруге рұқсат берілді. Сычуань провинциясы белгілі бір әлеуметтік топтан шыққан жұптар үшін ерекше шектеулер қойды. Бір бағалау бойынша, саясаттың соңына қарай ата-аналар заңнан ерекшелік алудың кем дегенде 22 жолы болды. 2007 жылы халықтың 36% ғана бір балаға шектеу қойылды. 53% -іне бірінші баласы қыз болса, екінші баланы дүниеге келтіруге рұқсат берілді; 9,6% қытайлық жұптарға жынысына қарамастан екі баланы дүниеге келтіруге рұқсат етілді; ал 1,6% -ы, негізінен тибеттіктер, ешқандай шектеуге ұшырамады. 2008 жылғы Сычуань жер сілкінісінен кейін, Сычуаньда жер сілкінісінде балаларын жоғалтқан ата-аналар үшін ережеге жаңа ерекшелік енгізілді. Бұрын осындай ерекшеліктер ауыр мүгедек немесе қайтыс болған балалары бар ата-аналарға да қолданылған. Адамдар бұл саясаттан қашу үшін Гонконгта екінші баланы дүниеге келтіруге тырысты, бірақ кем дегенде Гуандун тұрғындары үшін, бала Гонконгта немесе шетелде дүниеге келсе де, бір бала саясаты күшінде болды. Қытайдың этникалық азшылықтарға қатысты жағымды әрекет саясатына сәйкес, хань емес этникалық топтардың барлығына басқа заңдар қолданылды және оларға әдетте қалалық жерлерде екі, ал ауылдық жерлерде үш немесе төрт баланы дүниеге келтіруге рұқсат берілді. Осындай жұптардың, сондай-ақ көп балалы болу үшін айып төлегендердің (немесе «әлеуметтік қызмет ақысы») нәтижесінде Қытайдың жалпы тумалық деңгейі 2011 жылы бір әйелге 1,4 балаға жуық болды. 2010 жылдың 6 қаңтарында бұрынғы Ұлттық халық және отбасылық жоспарлау комиссиясы «ұлттық халықты дамытудың» 12-ші бесжылдық жоспарын жариялады.

The one child policy was originally designed to be a "One Generation Policy". It was enforced at the provincial level and enforcement varied; some provinces had more relaxed restrictions. The one child limit was most strictly enforced in densely populated urban areas. When this policy was first introduced, 6.1 million families that had already given birth to a child were given "One Child Honorary Certificates". This was a pledge they had to make to ensure they would not have more children. Beginning in 1980, the official policy granted local officials the flexibility to make exceptions and allow second children in the case of "practical difficulties" (such as cases in which the father was a disabled serviceman) or when both parents were single children, and some provinces had other exemptions worked into their policies as well. In most areas, families were allowed to apply to have a second child if their first born was a daughter. By 1984, only approximately 35.4% of the population fell within the policy's original restriction. However, second children were sometimes subject to birth spacing (usually three or four years). Children born overseas were not counted under the policy if they did not obtain Chinese citizenship. Chinese citizens returning from abroad were allowed to have a second child. Sichuan province allowed exemptions for couples of certain backgrounds. By one estimate there were at least 22 ways in which parents could qualify for exceptions to the law towards the end of the one child policy's existence. As of 2007, only 36% of the population were subjected to a strict one child limit. 53% were permitted to have a second child if their first was a daughter; 9.6% of Chinese couples were permitted two children regardless of their gender; and 1.6% – mainly Tibetans – had no limit at all. Following the devastating 2008 Sichuan earthquake, a new exception to the regulations was announced in Sichuan for parents who had lost children in the earthquake. Similar exceptions had previously been made for parents of severely disabled or deceased children. People have also tried to evade the policy by giving birth to a second child in Hong Kong, but at least for Guangdong residents, the one child policy was also enforced if the birth took place in Hong Kong or abroad. In accordance with China's affirmative action policies towards ethnic minorities, all non Han ethnic groups were subject to different laws and were usually allowed to have two children in urban areas, and three or four in rural areas. Because of couples such as these, as well as those who simply paid a fine (or "social maintenance fee") to have more children, the overall fertility rate of mainland China was close to 1.4 children per woman as of 2011. On 6 January 2010, the former National Population and Family Planning Commission issued the "national population development" 12th five year plan.

Атқару

Бір бала саясатын 1981 жылдан бастап орталық үкіметке қарасты Ұлттық халық және отбасылық жоспарлау комиссиясы басқарды. Қытай Халық Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі мен Ұлттық халық және отбасылық жоспарлау комиссиясы таратылып, 2013 жылы ұлттық денсаулық сақтау және отбасылық жоспарлау саясатын жаңа бірыңғай агенттік – Ұлттық денсаулық сақтау және отбасылық жоспарлау комиссиясы қабылдады. Агенттік Мемлекеттік кеңеске есеп береді. Бұл саясат контрацепция, аборт және отбасының табысына және басқа факторларға байланысты салынған айыппұл арқылы провинциялық деңгейде күшіне енгізілді. Халықты хабардар ету, тіркеу және тексеру жұмыстарын жүргізу үшін үкіметтің барлық деңгейінде Халық және отбасылық жоспарлау комиссиялары құрылды. Айыппұл – "әлеуметтік күтім төлемі" деп аталатын, бір баладан астам баласы бар отбасыларға салынған жаза. Саясатқа сәйкес, заңды бұзған отбасылар қоғамға ауыртпалық салатын болып есептелді. Сондықтан әлеуметтік күтім төлемдері мемлекеттік шығындарды қаржыландыруға жұмсалу тиіс болды. 2019 жылғы "Бір бала ұлты" атты деректі фильмі осы саясатты күшіне енгізу тәжірибесін көрсетті, негізінен Қытайдың ауылдық аймандарына назар аударды. Бір бала саясатын күшіне енгізу Қытайдың ауылдық аймандарында біркелкі болмады. Мысалы, Гуандун провинциясында ауданның жан басына шаққандағы табысынан төмен табысқа ие отбасылар үшін айыппұл жылдық табыстың үштен алты есесіне дейін, ал орташа табыстан жоғары табысқа ие отбасылар үшін – бірден екі есеге дейін болды. Отбасылар айыппұл төлеуге міндетті болды. Бір бала саясаты Қытайдың халық санының өсімін реттеу ғана емес, сонымен қатар кедейлікті жеңу және әлеуметтік мобильділікті арттыру құралы болды. Бұл екі буынның жинаған байлығын біріктіріп, бір баланың инвестициялары мен табысына жұмсауға мүмкіндік берді, осылайша ресурстар бірнеше балаға бөлінудің орнына тиімді пайдаланылды. Бұл теориялық тұрғыдан "демографиялық дивидендті" қамтамасыз етуге, экономикалық өсімді арттыруға және жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табысты арттыруға мүмкіндік берді. Егер отбасы "балаларды әлеуметтік тәрбиелеу ақысын" төлей алмаса, онда баласының үйленуі, мемлекеттік мектептерде оқуы немесе денсаулық сақтау қызметтерін алуы үшін қажетті заңды тіркеу құжаты – хукуо алу мүмкіндігі болмайтын еді. Төлей алмаған көптеген адамдар үкімет олардан қосымша төлем талап етеді деп қорқып, хукуо алуға тырыспады. Кейбір провинциялар "балаларды әлеуметтік тәрбиелеу ақысын" төлеу хукуо алу үшін міндетті емес екенін жариялағанмен, көптеген провинциялар тіркеуден кейін ретроспективті айыппұл төлеуді талап етті.

The one child policy was managed by the National Population and Family Planning Commission under the central government since 1981. The Ministry of Health of the People's Republic of China and the National Population and Family Planning Commission were made defunct and a new single agency, the National Health and Family Planning Commission, took over national health and family planning policies in 2013. The agency reports to the State Council. The policy was enforced at the provincial level through contraception, abortion, and fines that were imposed based on the income of the family and other factors. Population and Family Planning Commissions existed at every level of government to raise awareness and carry out registration and inspection work. The fine was a so called "social maintenance fee", the punishment for the families who had more than one child. According to the policy, families who violated the law created a burden on society. Therefore, social maintenance fees were to be used for the operation of the government. The 2019 documentary One Child Nation portrayed the experiences of enforcement, primarily focusing on rural China. Enforcement of the one child policy was more uneven in rural China. For instance, in Guangdong, the fee was between three and six annual incomes for incomes below the district's per capita income, plus one to two times the annual income exceeding the average. Families were required to pay the fine. The one child policy was a tool for China to not only address overpopulation, but to also address poverty alleviation and increase social mobility by consolidating the combined inherited wealth of the two previous generations into the investment and success of one child instead of having these resources spread thinly across multiple children. This theoretically allowed for a "demographic dividend" to be realized, increasing economic growth and increasing gross national income per capita. If the family was not able to pay the "social child raising fee", then their child would not be able to obtain a hukou, a legal registration document that was required in order to marry, attend state funded schools, or to receive health care. Many who were unable to pay the fee never attempted to obtain their hukou for fear that the government would force extra fees upon them. Although some provinces had declared that payment of the "social child raising fee" was not required to obtain a hukou, most provinces still required families to pay retroactive fines after registration.

Ұрыққа қарсы және стерилизация

1970 жылдан бері жатыр ішіндегі спираль (ЖІС) ең көп тараған және қолданылатын контрацепция түрлерінің бірі болып келді. Ол стерилизацияға басты балама болды. ЖІС ресми түрде бала туу жасындағы әйелдерге жүктілікті болдырмау үшін, яғни қалаған уақытта тумаған баланың алдын алу мақсатында орнатылды. 1980 жылдары әйелдер бірінші баланы туғаннан кейін ЖІС орнатуға немесе күйеуі вазектомия жасатуға тиіс болды. 1980 мен 2014 жылдар аралығында 324 миллион қытай әйеліне ЖІС салынды, ал 108 миллионы стерилизацияланды. Заң бойынша, ЖІС бірінші бала туғаннан кейін төрт ай өткен соң орнатылды. Ол тек қоғамның бала туу квотасына қатысты заңдары мен саясатына сәйкес жүктілікке рұқсат алған жағдайда ғана медициналық түрде алынып тасталды. Дегенмен, кейбір акушерлер пациенттерінен құрылғыны заңсыз алып тастады. Бұл ЖІС-ті тексеруге және оның орнында қалғанын қамтамасыз етуге әкелді. ЖІС-ті толыққанды алып тастау әйел менопаузаға жеткен кезде заңды түрде жүзеге асырылады. 2016 жылы шектеулерді жеңілдету және бір бала саясатын жою мақсатында Қытай үкіметі енді ЖІС-ті алып тастау құнын өтеуге көшті. ЖІС-ке қарағанда ең көп қолданылатын балама – стерилизация. Қытайдағы контрацепцияның басты түрі ретінде стерилизацияға түтік байлау және вазектомия кіреді. 1970 жылдардың басында ел бойынша кең ауқымды стерилизация науқандары өтті. Қалалық және ауылдық жерлердегі бала тууды жоспарлау және отбасылық жоспарлау қызметтері әрбір қауымдастықта орналасты. Бірнеше жылдан кейін шектеулер күшейгендіктен, әйел екі бала туса, заң бойынша стерилизациядан өтуге тиіс болды. Кейбір жағдайларда оның орнына күйеуі стерилизацияланды. Басқа жағдайларда артық балаларды стерилизациялау орын алды. Стерилизация науқанының алғашқы жылдары аборт отбасылық жоспарлау тарапынан ынталандырылған бала тууды бақылау әдісі болды. Әйелдер жүктілікті тоқтату ниетімен токсиндерді ауызға алуға немесе дұрыс емес жолмен жақпаға (душ) қолдануға тырысты. Дозаны арттыру ана мен ұрықтың өліміне әкелуі мүмкін.

Since the 1970s, the intrauterine device (IUD) has been one of the most widely promoted and practiced forms of contraception. It was the primary alternative to sterilization. As directed, the IUD was medically implanted into women in their child bearing years to prevent pregnancies, thus out of order births. In the 1980s, women either had to receive an IUD after giving birth to their first child, or the husband would have to undergo a vasectomy. Between 1980 and 2014, 324 million Chinese women received IUDs and 108 million were sterilized. By law, the IUD was placed four months after the delivery of the first child. It was only medically removed after permission to conceive is granted by the community based upon various laws and policies on childbirth quotas. Despite this, some midwives illegally removed the device from their patients. This led to IUD inspections, ensuring that the IUD remained in place. Permanent legal removal of IUDs happens once a woman reaches menopause. In 2016 as means of loosening restrictions and abolishing the one child policy, the Chinese government now covers the price of IUD removals. The most widely used alternative to IUDs has been sterilization. As the leading form of contraception in China, sterilization has included both tubal ligation and vasectomy. Starting in the early 1970s, massive sterilization campaigns swept across the country. Urban and rural birth planning and family planning services situated themselves in every community. As the restrictions tightened a few years later, if a woman gave birth to two children, legally she had to be sterilized. Alternatively, in some cases her husband could be sterilized in her place. In other cases, sterilization of surplus children occurred. In the early years of the sterilization campaigns, abortion was a method of birth control highly encouraged by family planning. Women would ingest the toxins orally or by means of douching with the hopes of inducing abortion. An overdose could lead to death of the mother and fetus.

Насихаттау

Ұлттық отбасылық жоспарлау комитеті 1973 жылы алғаш рет қабылданған және 1979 жылға дейін қолданыста болған «кейінірек, ұзағырақ және аз» (Wan Xi Shao) ұранын жасады. Бұл ұлттық идея кейінірек некеге тұруды және аз балалы болуды ынталандырды. Алайда, бұл саясат балалардың санын азайту идеясын жүзеге асыруға тиімді болмады, себебі бұл әлемнің басқа аймақтарында бұрын-соңды көрілмеген жаңа тұжырым болды. Оның енгізілуі кезінде туындаған түрлі мәселелер бірте-бірте шешілді және әйелдерді өз денелеріне шектеулі бақылауға алуға бағытталды. «Wan Xi Shao» ұраны 1970-ші жылдары Қытайдың халық санының жылдам өсуіне жауап ретінде пайда болды, бұл елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына үлкен кедергі ретінде қарастырылды. Бұл ұран үш негізгі қағиданы қамтиды: кейінірек үйлену (wan, 晚), жүктіліктің арасын ұзарта түсу (xi, 稀) және аз балалы болу (shao, 少), және Қытайдың міндетті тууды жоспарлау кампаниясының символы болды. Қытай үкіметі халық санының өсуін азайтуды мақсат етіп, тууды бақылау және отбасылық жоспарлау бойынша ұсынымдар берді. Үкімет балалардың саны азайса және туу аралығы ұзартылса, отбасылар әр балаға көбірек ресурстар жұмсай алатынына, нәтижесінде балалардың денсаулығы мен білімі жақсаратынына сенді. Бұл саясат ата-аналарға әр баланың денсаулығы мен біліміне жұмсау үшін көбірек уақыт пен ресурстар беру арқылы жүзеге асырылатын болды, себебі олардың күтімінде аз бала болар еді. Кейін «кейінірек, ұзағырақ, аз» кампаниясы бір бала саясатымен алмастырылды. Ресми статистика көрсеткендей, 1970-ші жылдары, бала тууды шектеу кампаниясы басталғаннан кейін, аборттар, спиральдар мен стерилизация сияқты тууды бақылау операцияларының саны күрт өсті. Тууды бақылау операцияларының осылайша күрт өскені, бір бала саясаты енгізілгенге дейін де ауылдық және қалалық аймақтарда балаларды жоспарлауға қатысты қатаң тәртіп қолданылып келгенін көрсетеді. Алайда, 1970-ші жылдары Қытай үкіметі «Wan Xi Shao» саясаты халық санының өсуін жеткілікті түрде азайта алмайтынына алаңдады. Олар халықтың саны тым тез өседі деп ойлады, сондықтан 1979 жылы барлық отбасыларға бір бала саясаты енгізілді. Үкімет қолданған көптеген тактикалар Қытайдың орташа азаматының күнделікті өмірінде көрініс тапты. Қытай үкіметі өз халқын қатаң саясатты орындауға тікелей мәжбүрлей алмағандықтан, жеке адамдарды осы жауапкершілікті өз мойнына алуға ынталандыру және ынталандыру үшін стратегиялар әзірледі. Бір әдіс – отбасылық байланыстарға баса назар аудару және әр отбасында бір бала болуы ата-аналар мен балалары арасындағы эмоционалдық байланысты арттырады, сондай-ақ отбасы мүшелері аз балаға барлық көңіл бөледі. Халықты азайту туралы хабар шұғыл және дереу назар қажет еткенімен, үкімет үшін жүктілікті және жаңа жүктілікті тоқтату маңыздырақ болды. Отбасын жоспарлау комиссиясы күнделікті заттарға суреттер мен кескіндер орналастырып, үгіт-насихат таратты. Бір балалы болудың пайдасын жарнамалау үшін жарнамалар тақталарға, сүт қораптарына, азық-түлік өнімдеріне және басқа да көптеген тұрмыстық бұйымдарға орналастырылды. Пропаганда бір бала саясаты кезеңінде көптеген формаларды қабылдады және көптеген жас топтарын қамтыды. Бұл кезеңде дүниеге келген балалар өмірінің көп бөлігін қоғамның жаңа талаптарымен танысып өтті. Білім беру бағдарламалары да бір бала саясатын қолдауға шақырылды. Көптеген жасөспірімдер «Ренку Цзяю» (1981) кітабын оқыды, ол отбасын жоспарлау мен ұлттың тұрақтылығын қамтамасыз ететін тууды бақылау шараларының маңыздылығын атап өтті. Жас ұрпақтар бір бала саясаты жалғасқан сайын, көптеген үгіт-насихаттың негізгі мақсатты аудиториясына айналды, себебі олар халықтың көп бөлігін құрады және саясат енгізілмесе, өсуге ықпал ететін еді. Бір бала саясаты үгіт-насихат плакаттарын кеңінен қолданды. Плакаттардың мақсаты – саясатты насихаттау, оны орындауға шақыру және аз балалы болудың пайдасын көрсету. Көптеген плакаттар білім беру сипатында болды, олар репродукцияға, жыныстық қатынасқа және жүктілікке назар аударды. Оларды денсаулық сақтау министрліктері мен жергілікті халықты әлеуметтік қорғау орталықтары сияқты түрлі мемлекеттік органдар дайындады. Бір балалы отбасылар тек бір балаға ие болуы керек деген ойды жеткізу үшін, бір бала саясаты дәстүрлі визуалды элементтерді «нианхуа» (Жаңа жылдық суреттер) қолданды, бұл халық арасында танымал болды. Дәстүрлі түрде, бұл суреттер жаңа жылға қатысты жақсы тілектерді білдіру үшін визуалды символдарды қолданады. Суреттерде балалар көбінесе қызғылт, жуас еңчектерімен бейнеленген, бұл отбасылық репродукцияның табысы мен болашаққа деген үміт символы ретінде қарастырылады. Слогандарсыз, бұл суреттер де Жаңа жылмен байланыстытырылған сәттілік пен өркендеуді бір бала саясатымен байланыстыруға тиімді болды. Дәстүрлі элементтер, мысалы, дені сау, шаттанған сәбилер адамдарға ұнады, саясатты орындау сәттілік, жақсы ықпал және дені сау балаларға әкеледі деген сенімді тудырды. Бір бала саясаты дамыған сайын, саясат ұлттық дамумен және байлықпен байланыстырылды. Бұл модернизация және реформа саясатының табысына тікелей байланысты деп есептелді. Үкімет бір бала саясатын күнделікті насихаттау арқылы халыққа осы ұлттық мақтанышпен орындау олардың міндеті екеніне көндіре алды. Бұл саясаттың идеясы мен бастапқы қадамдары қоғамға енгізілгеннен кейін, ол жергілікті саясатты орындаушылармен реттелді, содан кейін қоғамның ұлттық тұрақтылықты сақтау үшін жақсылыққа бағытталған ішкі міндетіне айналды. Көптеген жағдайларда, денсаулық сақтау орталықтары жүктіліктің тәуекелдерін азайту туралы идеяны тарату арқылы, түрлі контрацепция түрлерін тегін тарату арқылы ынталандырды, бұл қорғалған жыныстық қатынасты қорғалмаған жыныстық қатынастан гөрі жиірек кездестірді. Комиссия жүргізген сауалнамаға сәйкес, осы саясаттың салдарынан, әлеуетті жұбайлардың жартысы ғана екінші балаға ие болуды қалайды, көбінесе екінші баланың өмірлік құнына байланысты. 2013 жылдың қараша айында, Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) 18-ші Орталық комитетінің үшінші пленарлық отырысынан кейін, Қытай бір бала саясатын жеңілдету туралы шешім қабылдады. Жаңа саясат бойынша, егер бір ғана ата-анасы ғана бала болса, отбасы екі балаға ие бола алатын болды. Бұл негізінен қалалық жұбайларға қатысты, себебі ауылдық жұбайлар арасында жалғыз балалар өте сирек кездесетін, себебі ауылдық жұбайларға қатысты саясатқа ұзақ мерзімді ерекшеліктер болды. Өркендеген провинциялардың бірі – Чжэцзян 2014 жылдың қаңтарында бұл «жеңілдетілген саясатты» енгізуге алғашқы аймақ болды, ал 2014 жылдың шілдесіне дейін 31 провинцияның 29-ы оны енгізді, бұл күтілген 2 миллионнан кем. 2014 жылдың мамырына дейін 271 000 өтініштің 241 000-ы мақұлданды. Қытайдың Ұлттық денсаулық сақтау және отбасылық жоспарлау комиссиясының шенеуніктері бұл нәтиже күтілгенін айтты және «екінші бала саясаты» жақсы бастамамен жалғаса беретінін мәлімдеді.

The National Family Planning committee developed the slogan Wan Xi Shao ('later, longer, and fewer'), which was first enacted in 1973 and was in effect until 1979. This national idea encouraged later marriages and having fewer children. However, this policy was not effective at enforcing the developing ideal of having fewer children since it was such a new concept that had never been seen in other regions of the world. The various problems that arose during its introduction were slowly addressed and it became progressively more targeted to corner women into limited control over their own bodies. The Wan Xi Shao slogan emerged during the 1970s as a response to China's rapid population growth, which was viewed as a major obstacle to the country's economic and social development. This slogan encapsulated three key principles: marrying later (wan, 晚), spacing pregnancies farther apart (xi, 稀), and having fewer children (shao, 少) and was emblematic of China's national campaign of mandatory birth planning. The Chinese government aimed to reduce population growth by promoting guidelines for birth control and family planning. The government believed that having fewer children and spacing births more adequately would allow families to allocate more resources per child, resulting in better health and education outcomes for children. The policy aimed to achieve this by allowing parents more time and resources to invest in each child's health and education, as they would have fewer children to care for. The "later, longer, fewer" campaign was later replaced by the one child policy. Official statistics show that birth control operations, including abortions, IUD insertions, and sterilizations, increased sharply during the 1970s in association with the campaign to enforce birth limits. These drastic increases in birth control operations suggest that highly coercive birth planning enforcement was already prevalent in both rural and urban areas, preceding the launch of the one child policy. However, during the 1970s, the Chinese government was still concerned that the Wan Xi Shao policy would not reduce the growing population sufficiently. They felt the population would grow too fast to be supported, and a one child policy for all families was introduced in 1979. Many of the tactics used by the government were reflected in the day to day life of the average Chinese citizen. Since the Chinese government could not outright force its inhabitants to follow strict policy orders, the government developed strategies to encourage and promote individuals to take on this responsibility themselves. A common technique was placing an emphasis on family bonds and how having one child per family would increase emotional ties in parent offspring relationships as well as extended family giving all their attention to fewer children. While the message of population reduction was urgent and required immediate attention, it was more important for the government to stop conception and new pregnancies. The Family Planning Commission spread propaganda by placing pictures and images on everyday items. Aside from signs and posters on billboards, advertisements were placed on postage stamps, milk cartons, food products and many other household items to promote the benefits of having one child. Propaganda took many forms throughout the one child policy era and was able to target a wide range of age demographics. Children born in this time period spent most of their lives being exposed to the new expectations placed on them by society. Educational programs were also encouraged to promote one child policy expectations. Many young teenagers were required to read Renkou Jiayu (1981), which emphasized the importance of family planning and birth control measures that would ensure the stability of the nation. Younger generations became the main target audience for much of the propaganda as the one child policy continued, since they made up a large portion of the population that would contribute to continued growth if no policy was put in place. The one child campaign extensively used propaganda posters. The aim of the posters was to promote the policy, encourage compliance, and emphasize the benefits of having fewer children. Many of the posters were educational in nature, paying attention to reproduction, sexuality, and conception. They were produced by various government departments, ranging from ministries of health to local population policy centers. To convey the idea that couples should only have one child, the one child campaign utilized traditional visual elements from nianhua (New Year prints) that were popular among the people. Traditionally, these prints employ visual symbols to convey good wishes for the coming new year. In the prints, young children often have been portrayed with pink, chubby cheeks to symbolize the success of family reproduction and a hopeful future. Even without slogans, these pictures were effective in establishing a link between luck and prosperity associated with the New Year and the one child policy. Traditional elements like chubby, healthy looking babies resonated with people – making them believe that compliance with the policy would yield luck, good fortune, and healthy offspring. As the one child campaign progressed, the policy was linked to national development and wealth. It was considered directly linked to the success of the policy of modernization and reform. By promoting the one child policy on a daily basis, the government was able to convince the people that it was their duty to fulfill this nationalistic pride. Once the idea and initial steps of this policy were introduced into society, it was regulated by local policy enforcers until finally becoming an internal obligation the community accepted for the greater good of maintaining a nation. In many cases, health centers encouraged the idea of reducing the risks of pregnancy by distributing various forms of contraceptives at no cost, which made protected sex more common than unprotected sex. A survey by the commission found that only about half of eligible couples wish to have two children, mostly because of the cost of living impact of a second child. In November 2013, following the Third Plenum of the 18th Central Committee of the Chinese Communist Party (CCP), China announced the decision to relax the one child policy. Under the new policy, families could have two children if one parent, rather than both parents, was an only child. This mainly applied to urban couples, since there were very few rural, only children due to long standing exceptions to the policy for rural couples. Zhejiang, one of the most affluent provinces, became the first area to implement this "relaxed policy" in January 2014, and 29 out of the 31 provinces had implemented it by July 2014, less than half the expected number of 2 million per year. By May 2014, 241,000 out of 271,000 applications had been approved. Officials of China's National Health and Family Planning Commission claimed that this outcome was expected, and that the "second child policy" would continue progressing with a good start.

Жою

2015 жылдың қазан айында Қытайдың Синьхуа ақпарат агенттігі үкімет бір бала саясатын жоюды жоспарлап отырғанын жариялады, енді барлық отбасыларға екі бала тууға рұқсат беріледі. Бұл туралы ҚКП-нің "халықтың теңгерімді дамуын жақсарту" үшін шығарған коммюникесінде айтылды, бұл елдегі әйелдер мен ерлер арақатынасының бұзылуына және халықтың қартаюына байланысты еді. Жаңа заң 2015 жылдың 27 желтоқсанында Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетінде қабылданғаннан кейін 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Бұрынғы Wall Street Journal тілшісі Мей Фонг бұл шешімнің себебін былай түйіндеді: "Қытайдың қазір осылай істеуіне себеп – еркектердің көптігі, қарттардың көптігі және жастардың аздығы. Бір бала саясаты салдарынан елде үлкен демографиялық дағдарыс орын алды. Егер адамдар көбірек бала тумайтын болса, қартайған халықты қамтамасыз ету үшін жұмыс күші жетпейді". Фонгтың сөзінше, Қытайда бес жұмыс істейтін адамға бір зейнеткер шақ келеді, ал зейнеткерлердің үлкен санына қолдау көрсету қажет, бұл болашақ өсімді тежейді. Қытай азаматтарының өмір сүру ұзақтығы артып, туу көрсеткіші төмендегендіктен, халық құрамының теңгерімсіздігі күшейе түседі деп күтілуде. Біріккен Ұлттар Ұйымының болжамы бойынша, "2030 жылға қарай Қытай 67 миллион жұмыс жасындағы адамды жоғалтады, сонымен бірге қарт адамдардың саны екі есеге артады. Бұл экономика мен мемлекеттік ресурстарға зор қысым түсіруі мүмкін". Қытайдың тууды шектеу саясатын сынаған көптеген адамдар оның жойылуын қолдады, бірақ Amnesty International екі бала саясатына көшу мәжбүрлі стерилизацияны, мәжбүрлі абортты және туу рұқсаттарына мемлекеттік бақылауды тоқтатпайтынын мәлімдеді. Басқалар бұл шешімнің Қытайдағы авторитарлық басқарудың жеңілдеуінің белгісі емес екенін айтты. CNN тілшісі: "Бұл партияның жеке бостандықтарды бұрынғыдан да көп құрметтеуінің белгісі емес. Бұл партияның жағдайға қарай саясатын бейімдеуі ғана. [ ] Жаңа саясат, бір жұпқа екі балаға дейін шектеуді көтеру, мемлекеттің рөлін сақтайды". CBC News телеарнасының талдауында бір бала саясатын жоюдың айтарлықтай пайдасы болуы күмәнді екені айтылды: "Бір бала саясатын жою үлкен бала туу толқынына әкелмейді, себебі тіпті саясат күшіне енбеген кезде де туу көрсеткіші төмендеп барады деп есептеледі. Бұрынғы жеңілдетулер күткендей нәтиже бермеді, ал Қытайдың жас буыны кішкентай отбасыларды қалайды". CNN тілшісі Қытайдың жаңа өркендеуі де туу көрсеткішінің төмендеуіне себеп болғанын қосты. 2021 жылдың 31 мамырында Қытай үкіметі шектеулерді одан әрі жеңілдетіп, әйелдерге үш бала тууға рұқсат берді. Бұл өзгеріс негізінен туу көрсеткішінің төмендеуіне және халық санының өсуіне байланысты болды. Қытай үкіметі халық санын арттыруға тырысса да, кейбір сарапшылар бұл жеткілікті емес деп ойлады. Көптеген әйелдер мен жұбайлар бір баланың жеткілікті екенін және одан көп бала туудың қажеті жоқ екенін қабылдады, сондықтан үкіметтен шектеуді мүлдем алып тастауды талап етті. Осы пікірдің арқасында халық санының төмендеуі жалғасуы мүмкін, бұл алдағы онжылдықтарда Қытай үшін ауыр салдарға әкелуі мүмкін. 2021 жылдың 26 шілдесінде барлық шектеулер алынып тасталды, осылайша қытайлық жұбайларға кез келген балаға ие болуға мүмкіндік берілді. 2022 жылы Қытайдағы туу көрсеткіші 9,56 миллионға дейін төмендеді, бұл 1940 жылдардың соңынан бері 10 миллионнан төмен болған алғашқы көрсеткіш (China Daily деректері бойынша).

In October 2015, the Chinese news agency Xinhua announced the government's plans to abolish the one child policy, now allowing all families to have two children, citing a communiqué issued by the CCP "to improve the balanced development of population"an apparent reference to the country's female to male sex ratioand to deal with an aging population. The new law took effect on 1 January 2016 after it was passed in the Standing Committee of the National People's Congress on 27 December 2015. The rationale for the abolition was summarized by former Wall Street Journal reporter Mei Fong: "The reason China is doing this right now is because they have too many men, too many old people, and too few young people. They have this huge crushing demographic crisis as a result of the one child policy. And if people don't start having more children, they're going to have a vastly diminished workforce to support a huge aging population." China's ratio is about five working adults to one retiree; the huge retiree community must be supported, and that will dampen future growth, according to Fong. Since the citizens of China are living longer and having fewer children, the growth of the population imbalance is expected to continue. A United Nations projection forecast that "China will lose 67million working age people by 2030, while simultaneously doubling the number of elderly. That could put immense pressure on the economy and government resources." Although many critics of China's reproductive restrictions approved of the policy's abolition, Amnesty International said that the move to the two child policy would not end forced sterilizations, forced abortions, or government control over birth permits. Others had also stated that the abolition was not a sign of the relaxation of authoritarian control in China. A reporter for CNN said, "It was not a sign that the party will suddenly start respecting personal freedoms more than it has in the past. No, this is a case of the party adjusting policy to conditions. [ ] The new policy, raising the limit to two children per couple, preserves the state's role." The abolition having a significant benefit was uncertain, as a CBC News analysis indicated: "Repealing the one child policy may not spur a huge baby boom, however, in part because fertility rates are believed to be declining even without the policy's enforcement. Previous easings of the one child policy have spurred fewer births than expected, and many people among China's younger generations see smaller family sizes as ideal." The CNN reporter added that China's new prosperity was also a factor in the declining

On 31 May 2021, China's government relaxed restrictions even more, allowing women up to three children. This change was brought about mainly due to the declining birth rate and population growth. Although the Chinese government was trying to spark new growth in the population, some experts did not think it would be enough. Many called for the government to remove the limit altogether, though most women and couples already had adopted the idea that one child is enough and to have more is not in their best interest. Because of this new belief, the population would be likely to keep declining, which could have tragic repercussions for China in the coming decades. All restrictions were lifted on 26 July 2021, thus allowing Chinese couples to have any number of children. In 2022, the number of births in China hit another record low of 9.56 million births, the first time the number had dipped below 10 million since the late 1940s according to China Daily.

Ұрықтық деңгейін төмендету

Қытайдағы жалпы туу көрсеткіші 1979 жылы бір әйелге 2,8 бала туғанда (бұл 1970 жылдардың басында бір әйелге 5 баладан астам туғаннан кейін болған күрт төмендеу) 1990 жылдардың ортасына қарай 1,5 балаға дейін төмендеді. Кейбір ғалымдар бұл төмендеу бір балаға шектеулер болмаған Таиланд, сондай-ақ Үндістанның Керала және Тамил Наду штаттары сияқты басқа да елдерде байқалған төмендеуге ұқсас екенін айтады. Бұл пікір Қытайдың туу деңгейінің осы деңгейге дейін қандай болғанын түсіндіруге бағытталған. 2017 жылы "Экономикалық перспективалар" журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, "бір бала саясаты бала туудың төмендеуін бірнеше жылға жылдамдатты, бірақ ұзақ мерзімді перспективада экономикалық даму Қытайдың төмен туу деңгейіне жетуіне және оны сақтауға көбірек әсер етті". Дегенмен, соңғы зерттеу көрсеткендей, Қытайдың 1990 жылдардың ортасына қарай туу көрсеткішінің өте төмен деңгейге түсуі сол кездегі әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне қарағанда әлдеқайда күшті болды. Тіпті, экономиканың жылдам дамуын ескергеннен кейін де, Қытайдың тууды шектеу шаралары 1970 мен 2015 жылдар аралығында 500 миллионнан астам баланың тууына кедергі келтірді, оның бір балаға шектеулерден туындаған бөлігі 400 миллионға жуық болуы мүмкін. Тууды шектеу шараларының басқа да күтпеген салдары болды, мысалы, 40 миллион қыз баланың жетіспеуі. Бұл кемшілік, негізінен, жынысқа қарай аборт жасауға және ауылдық ата-аналар бірінші балалары ұл болған жағдайда бала тууды тоқтатуды талап ететін 1,5 балалық ережеге байланысты болды. Сонымен қатар, Қытай халқының қартаюы да үдеді.

Туған кездегі жыныстық қатынастың теңсіздігі

Қытайдың материктегі жаңа туған нәрестелердің жыныстық қатынасы (еркек және әйел нәрестелер арасындағы) 117:100-ге жетті және 2000 мен 2013 жылдар аралығында тұрақталды, бұл негізгі көрсеткіштен шамамен 10% жоғары, ал ол 103:100 мен 107:100 аралығында. 1981 жылы ол табиғи көрсеткіштің шегінде 108:100 болса, 1990 жылы 111:100-ге дейін өсті. Ұлттық халық және отбасылық жоспарлау комиссиясының мәліметі бойынша, 2020 жылы әйелдерге қарағанда ерлер саны 30 миллионға артық болады, бұл әлеуметтік тұрақсыздыққа және жар іздеу үшін эмиграцияға алып келуі мүмкін. Дегенмен, жыныстық теңсіздік үшін айтылған 30 миллиондық көрсеткіш асыра бағаланған болуы мүмкін, себебі туу туралы статистика кейінірек тіркеулер мен жасырылған туулардың нәтижесінде бұрмаланған: мысалы, зерттеушілер өмірдің кейінгі кезеңдеріндегі әйелдерге қатысты санақ статистикасы туу көрсеткіштерімен сәйкес келмейтінін анықтады. Бірінші бала туғаннан кейін жыныстық қатынастағы айырмашылық күрт өсті, ал 1980 мен 1999 жылдар аралығындағы 20 жыл ішінде көрсеткіштер табиғи көрсеткіштер шегінде тұрақты болды. Осылайша, көптеген жұбайлар бірінші баланың ұл не қыз екеніне қарамастан, оның нәтижесін қабылдаған сияқты. Егер бірінші бала қыз болса және олар екінші бала тудыруға мүмкіндік алса, онда жұбайлар екінші баланың ұл болуын қамтамасыз ету үшін ерекше шаралар қолдануы мүмкін. Егер жұбайлардың екі немесе одан көп ұлы болса, жоғары реттік туулардағы жыныстық қатынас әйелдерге қарай бұрылды. Бұл демографиялық деректер отбасылар ұл балаларды жоғары бағалағанын, бірақ қыз балаға немесе балалардың жыныстық теңгеріміне қатысты екінші деңгейлі норма жиі ойналатындығын көрсетеді. 1990 жылғы санаққа негізделген зерттеуде 100 қызға 65 немесе 70 ұл баладан келетіні анықталды. Тағы бір зерттеуде Синьцзян провинциясындағы хань және хань емес ұлттар арасында ұқсас үлгі табылды: екі немесе одан көп ұлы бар отбасыларда жоғары реттік тууларда қыздарға басымдық берілді. Бұл тенденцияны кейінірек Коул мен Банистер де атап өтті, олар жұбайлар ұлдардың қажетті санын қанағаттандырғаннан кейін "тоқтату әрекетіне" көшетінін, яғни бала тудыруды тоқтатуы мүмкін екенін айтты. Ұзақ мерзімді теңсіздік жыныстық қатынастың айқын бұрмалануына әкелді. 2015 жылы Канаданың телерадиокорпорациясы хабарлағандай, Қытайда табиғи түрде күтілгеннен 32-36 миллионға артық еркектер бар, бұл әлеуметтік проблемаларға алып келді. "Балаларды қыздарға қарағанда еркек балаларды артық көретін дәстүрлі көзқарасқа байланысты, Қытайдың бұрмаланған жыныстық қатынасының себебі ретінде бір бала саясаты жиі айтылады. [ ] Тіпті үкімет те бұл мәселені мойындайды және ондаған миллион жас жігіттерге келін табу мүмкін болмай, әйелдерді ұрлап, жыныстық саудаға, қылмыстың басқа түрлеріне немесе әлеуметтік тәртіпсіздікке түсуі мүмкін екендігі туралы алаңдаушылық білдіреді". Ұл балаларды қыз балаларға қарағанда артық көретін салдарынан жыныстық айырмашылықтар айқын болғанда, саясатты жүзеге асырушылар қыз балалардың пайдасына назар аударды. Қытайдың ауылдық, оқшау аймақтарында үкімет қыз балалы отбасыларға білім алуға көбірек мүмкіндіктер мен басқа да ресурстар, мысалы, жұмыс орындары ұсынып, қыз баланың отбасы үшін де оң әсер ететінін түсіндіруге тырысты. 2016 жылдың желтоқсан айында Канзас университетінің зерттеушілері Қытайдағы жыныстық теңсіздіктің аборт пен нәресте өлтіруден гөрі, әкімшілік есеп берудің төмендігі мен әйелдерді тіркеудің кешігуімен байланысты екенін хабарлады. Зерттеудің қорытындысы бойынша, 1982 жылдан бері 10-15 миллионға жуық әйелдер туған кезде дұрыс тіркелмеген. Зерттеуде бір бала саясаты кезіндегі жас топтарының жыныстық қатынасы бір бала саясаты жоқ кезеңде туғандарға ұқсас екені анықталды. Сондай-ақ, зерттеуде әртүрлі жас топтарында кешіккен тіркеуге байланысты әйелдердің едәуір саны он жастан кейін пайда болатыны анықталды. Төмен есеп берудің себебі қыздар туғанда жазадан қашуға тырысатын отбасылар мен жергілікті биліктің орталық үкіметтен орындалмағандықтарын жасыруына байланысты. Бұл қытайлық жаңа туған нәрестелердің жыныстық теңсіздігі бұрынғы талдауларда едәуір асыра бағаланғанын көрсетеді.

The sex ratio of a newborn infant (between male and female births) in mainland China reached 117:100, and stabilized between 2000 and 2013, about 10% higher than the baseline, which ranges between 103:100 and 107:100. It had risen from 108:100 in 1981—at the boundary of the natural baseline—to 111:100 in 1990. According to a report by the National Population and Family Planning Commission, there would be 30million more men than women in 2020, potentially leading to social instability, and courtship motivated emigration. The estimate of 30 million cited for the sex disparity, however, may have been very exaggerated, as birth statistics have been skewed by late registrations and unreported births: for instance, researchers have found that census statistics for women in later stages of life do not match the birth statistics. The disparity in the gender ratio at birth increased dramatically after the first birth, for which the ratios remained steadily within the natural baseline over the 20 year interval between 1980 and 1999. Thus, a large majority of couples appeared to accept the outcome of the first pregnancy, whether it was a boy or a girl. If the first child was a girl, and they were able to have a second child, then a couple may have taken extraordinary steps to assure that the second child was a boy. If a couple already had two or more boys, the sex ratio of higher parity births swung decidedly in a feminine direction. This demographic evidence indicates that while families highly valued having male offspring, a secondary norm of having a girl or having some balance in the sexes of children often came into play. reported a study based on the 1990 census in which they found sex ratios of just 65 or 70 boys per 100 girls for births in families that already had two or more boys. A study by found a similar pattern among both Han and non Han nationalities in Xinjiang Province: a strong preference for girls in high parity births in families that had already borne two or more boys. This tendency to favour girls in high parity births to couples who had already borne sons was later also noted by Coale and Banister, who suggested as well that once a couple had achieved its goal for the number of males, it was also much more likely to engage in "stopping behavior", i. e., to stop having more children. The long term disparity led to a significant gender imbalance or skewing of the sex ratio. As reported by the Canadian Broadcasting Corporation in 2015, China had between 32million and 36million more males than would be expected naturally, and this led to social problems. "Because of a traditional preference for baby boys over girls, the one child policy is often cited as the cause of China's skewed sex ratio [ ] Even the government acknowledges the problem and has expressed concern about the tens of millions of young men who won't be able to find brides and may turn to kidnapping women, sex trafficking, other forms of crime or social unrest." As the gender gap became more prominent due to the preference of male children over female offspring, policy enforcers shifted their attention to promoting the benefits that came with having daughters. In rural, isolated regions of China, the government provided families with a daughter more access to education and other resources such as job opportunities to parents in order to encourage the idea that having a daughter also has a positive impact on the family. In December 2016, researchers at the University of Kansas reported that the sex disparity in China was likely exaggerated due to administrative under reporting and delayed registration of females, rather than abortion and infanticide. The finding concluded that as many as 10 to 15 million missing women had not been properly registered at birth since 1982. The study found that the sex ratios of age groups during the one child policy were similar to those born in the period without the single child policy. The study also found significant amounts of females appear after the age of ten due to late registration across different age groups. The reason for under reporting was attributed to families trying to avoid penalties when girls are born and local government concealing the lack of enforcement from the central government. This implied that the sex disparity of the Chinese newborns was likely exaggerated significantly in previous analyses.

Білім

Бір бала саясаты Қытайда жоғары білім алу деңгейінің жылдам өсуіне ықпал етті. Бір бала саясатына дейін жоғары білім алғандардың шамамен 30 пайызы әйелдер болса, 1990-1992 жылдар аралығында жоғары білім алған студенттердің 50 пайызы әйелдерді құрады. Әйелдердің білімге қатысу деңгейінің артуы еркек туыстардың болмауымен байланысты болуы мүмкін. Осының салдарынан отбасылар жалғыз қыздарына көбірек инвестиция жасады. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, бір бала саясатының арқасында қыздар орташа есеппен білім беруде көбірек жылдар оқыды. "Рұқсатсыз" туған немесе ұл балаға ниеттенген, бірақ қыз баласы болған ата-аналар үшін баласын асырату – бір бала саясаты шектеулерінен туындаған жазалардан қашудың бір жолы болды. Көптеген жетімдер үйлерінде қыз балалардың саны арта түсті, себебі отбасылар ұл бала тудыру үшін оларды тастап кетті. Сонымен қатар, көптеген отбасылар заңсыз туған балаларын үкімет жазаламауы үшін жасырып ұстады. Алайда, 1991 жылы жарияланған орталық қаулы бұл мүмкіндікті жоюға тырысты, "рұқсатсыз" баласы бар барлық отбасыларға, соның ішінде асырап алған балалары бар отбасыларға да айыппұл салынды. Асырап алудың бұл мүмкіндігін жабу нәтижесінде шамамен екі миллион қытай баласы тасталып кетті, олардың көпшілігі қыздар еді.

2005 жылдан кейін халықаралық асырап алу көрсеткіштері төмендеді, себебі туыс деңгейі төмендеп, қытайлық ата-аналардың асырап алуға деген сұранысы артты. 2015 жылдың 30 қазанында National Public Radio радиосына берген сұхбатында National Center on Adoption and Permanency орталығының президенті және бас директоры Адам Пертман былай деді: "Бұрынғы жылдардағы нәресте қыздар енді қол жетімді емес, шамамен бес-жеті жылдан бері. Қытай қыздарды ел ішінде ұстауға тырысып жатыр. Соның салдарынан бүгін бұрын қол жетімді болған жас қыздардың орнына үлкен балалар, ерекше қажеттіліктері бар балалар және туысқандық байланыстағы балалар қарастырылуда. Бұл өте, өте басқаша".

Ұлтаралық асырап алу

1992 жылдың сәуірінде Қытай шетелдіктерге жетім балаларды асырап алуға мүмкіндік беретін заңдарды қабылдады, бірақ әрбір жетім үйдің халықаралық асырап алуға ұсына алатын балаларының саны Қытай Асырап алу істері орталығымен шектелді. Сол жылы АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, 206 бала АҚШ-қа асырап алынды. Одан бері сау және нәсілді қыз балаларға деген сұраныс артты және халықаралық асырап алулар қарқынды дамыды. Осы жоғары сұранысқа байланысты Қытай шетелдік асырап алуға қосымша шектеулер енгізе бастады, оларға үміткердің жасы, отбасылық жағдайы, психикалық және физикалық денсаулығы, табысы, отбасы мүшелерінің саны және білімі туралы талаптар кірді. 2016 жылғы зерттеуде бір жылдық табысқа салынатын айыптың артуы 1000 туған балаға шаққанда шамамен 0,07 егіздің өсуімен байланысты екендігі анықталды, яғни 1970 жылдан бері егіздер санының кемінде үштен бір бөлігін бір бала саясатымен түсіндіруге болады.

Әйелдердің өмір сүру сапасы

Жалғыз балалы қыздардың санының артуы гендерлік әлеуметтік нормалардың біртіндеп өзгеруіне әкелді, соның ішінде әйелдер мен ерлер арасындағы теңсіздіктің азаюы. Осы саясатты ұстанған аналар 24 жастан асқан жағдайда ұзақ демалысқа шығу мүмкіндігіне ие болды. Үкімет жұбайларды отбасылық жоспарлауды кейінірек бастауға ынталандырды. Осы әйелдердің көпшілігі жұмыс істегендіктен, кейінірек бала тууға деген ынталандыру – бір бала күткен кезде жалақысы төленетін демалыс беру болды. Бірақ, егер олар екінші балаға жүкті болса, олардың жеңілдіктерінен айырылып, алғашқы бала туған кездегідей ресурстар берілмейтін еді. Осы кезеңде әйелдерге қатысты тағы бір өзгеріс – жаңа саясатқа қарсы шыққан жағдайда оларға қатаң жаза тағайындалатын болды. Мысалы, Шанхай сияқты қалаларда әйелдер ерлермен бірдей жазаға тартылса, революцияға дейін оларға көбінесе жеңіл жазалар берілетін. Әйелдердің бір бала саясатын қабылдауы олардың осы саясатқа деген көзқарасын қалыптастырды, және екеуі де зерттеушілер тарапынан жан-жақты зерттелді. Бұл зерттеулер түрлі пікірлерді көрсетті. Кейбір әйелдер бұл саясатты пайдалы деп есептеді, әсіресе балаларына жақсы білім беру және жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін ұсыну тұрғысынан, ал басқалары гендерлік дискриминация, психологиялық стресс және әлеуметтік стигма сияқты маңызды жағымсыз әсерлерге ұшырады. Greenhalgh және авторлардың (2005) жүргізген зерттеуі көрсеткендей, Қытайдағы көптеген қалалық әйелдер бір бала саясатын оңды бағалады, себебі ол оларға репродуктивті денсаулықтарын және мансаптық жолдарын жақсырақ бақылауға мүмкіндік берді. Бұл әйелдер жалғыз балаларына берілген білім беру және экономикалық мүмкіндіктерді де бағалады, олардың кедейліктен шығуға және әлеуметтік жағдайын жақсартуға көмектесетініне сенді. Алайда, сол зерттеуде әйелдердің бір бала саясатына деген көзқарасы олардың әлеуметтік және экономикалық жағдайына байланысты екені анықталды. Мысалы, саясатты бұзудың айыппұл төлеуге шамасы келмейтін әйелдер, сондай-ақ, отбасыларынан ұл бала тууға қысым көретін әйелдер көбінесе жағымсыз пікір қалыптастырды. Сонымен қатар, екінші бала туған әйелдер айыппұл төлеуге, жұмысынан босатуға және басқа да жазаларға ұшырады, бұл олардың экономикалық және әлеуметтік жағдайына елеулі салдарлар әкелуі мүмкін. Бұл әйелдер бір бала саясатының салдарынан жасалған мәжбүрлі аборттар мен стерилизациялардан қорқып, зорлық-зомбылыққа ұшырағандай сезінді. Мұндай оқиғалар олардың психикалық денсаулығына және әл-ауқатына ұзақ мерзімді әсер етуі мүмкін. Қытайдың халықты жоспарлауға бағытталған саясаты әйелдерге жақсы денсаулық сақтау көрсетуге және жүктілікке байланысты өлім мен жарақат алу тәуекелдерін азайтуға көмектескені хабарланды. Әйелдер мен балалар ауруханаларда артықшылықпен емделуге құқылы болды. Отбасылық жоспарлау орталықтарында әйелдер тегін контрацепция және жүктілікке дайындық курстарынан өтті, бұл саясаттың сәттілігіне екі жағынан да үлкен үлес қосты. Біріншіден, қытайлық орташа отбасылар балаларға жұмсайтын уақыт пен қаржы азайды, нәтижесінде инвестицияға көбірек қаражат болды. Екіншіден, қытайлық ересектер қартайғанда күтімге балаларына сенбеуіне байланысты, болашаққа ақша жинауға ынталандырылды.

The increase in the number of only child girls resulted in gradual changes in social norms regarding gender, including a decrease in the inequalities between women and men. Mothers who complied with the policy were able to have longer maternity leave periods as long as they were older than 24. The government encouraged couples to start family planning at an older age. Since many of these women were employed, the incentive to have later births was to provide paid leave as long as they followed the expectation of having one child. However, if they happened to have a second pregnancy they were stripped of their privileges and were not given the same resources compared to their first birth. During this time period, another shift in attitude towards women was the harsh punishment they would receive if they acted against the newly established policy. In areas such as Shanghai, women faced similar punishments as men, while before the Revolution they tended to have more lenient penalties. Women's experiences of the one child policy shaped their perceptions of it, both of which have been studied extensively by researchers. These studies have revealed a variety of perspectives. While some women viewed the policy as beneficial, particularly in terms of providing better educational and employment opportunities for their children, others experienced significant negative effects, including gender based discrimination, psychological distress, and social stigma as a byproduct of the policy. One study by Greenhalgh et al. (2005) found that many urban women in China perceived the one child policy as positive, as it allowed them to have greater control over their reproductive health and career trajectories. These women also valued the educational and economic opportunities afforded to their single child, which were seen as providing a pathway out of poverty and towards upward mobility. However, the same study also found that women's perceptions of the one child policy were heavily influenced by their social and economic circumstances. For example, women who were unable to afford the fines associated with violating the policy were more likely to form negative perceptions, as were women who faced pressure from their families to have a male child. In addition, women who violated the policy by having a second child were subject to fines, job loss, and other penalties, which could have significant economic and social consequences. These women reported feeling violated and traumatized by the forced abortions and sterilizations that occurred as a byproduct of the one child policy. Such experiences could have long lasting effects on their mental health and wellbeing. It is reported that the focus of China on population planning has helped to provide better healthcare for women and a reduction in the risks of death and injury associated with pregnancy. Women and children were eligible for preferential hospital treatment. At family planning offices, women received free contraception and prenatal classes that contributed to the policy's success in two respects. First, the average Chinese household has expended fewer resources, both in terms of time and money, on children, giving many more money to invest. Second, since Chinese adults would no longer rely on children to care for them in their old age, there has been an impetus to save money for the future.

"Төрт-екі-бір" мәселесі

Заң бойынша жалғыз балалардың бірінші буыны өздері ата-ана болуға жасқа толғанда, бір ересек бала екі ата-анасы мен төрт әже-шешесінің күтімін қарауға міндетті болды. Бұл мәселе "4-2-1 проблемасы" деп аталады, ол егде жастағы ұрпақты зейнетақы төлемдеріне немесе қайырымдылыққа тәуелді ету мүмкіндігін арттырады. Жеке жинақтары, зейнетақысы немесе мемлекеттік әлеуметтік жәрдемі болмаса, көптеген қарт адамдар көмек үшін тек шағын отбасыларына немесе көршілеріне ғана сенеуге мәжбүр болар еді. Егер жалғыз бала ересек туыстарына күтім жасай алмаса, ең үлкен буын ресурстар мен қажеттіліктердің жетіспеушілігіне тап болар еді. Осы мәселеге жауап ретінде 2007 жылға қарай елдегі Хэнань провинциясынан басқа барлық провинциялар екі ата-анасы да жалғыз бала болған жағдайларда отбасыларға екі бала тууға рұқсат беретін жаңа саясатты қабылдады; Хэнань 2011 жылы осы саясатқа қосылды.

Қарттарға қамқорлыққа әсері

Қытайдың бір бала саясаты Қытай қоғамының көптеген аспектілеріне, соның ішінде егдеулерге күтім көрсетуге елеулі әсер етті. "Қытайдағы гендер және егдеулерге күтім: балалық парыз бен құрылымдық шектеулердің ықпалы" атты еңбегінде Чжан мен Монтгомери авторлары дәстүрлі отбасылық қолдау желілерінің күрт нашарлауы социалистік кезеңде жұмыс ұйымдары құрылғаннан бастау алғанын айтады. Бұл ұжымдар өз жұмыскерлеріне денсаулық сақтау және тұрғын үймен қамтамасыз етуді мақсат еткен. 1980 және 1990 жылдардағы экономикалық реформалардың нәтижесінде көптеген жұмыс ұйымдары таратылды, көптеген егде жастағы жұмыскерлерді бұрынғы әлеуметтік қолдаусыз қалдырды. Осылайша, ондаған миллион зейнеткер енді күтім үшін тек бір баласына ғана сене алады. Бұл "кері пирамида" құрылымына әкелді, онда екі егде ата-ана жалғыз баласы жоқ екі ересек баладан (әрқайсысы жалғыз бала) тұратын бір отбасыға тәуелді болуға мәжбүр, ал олар өз кезегінде отбасының келесі буынға сүйенуі керек жалғыз бала тудырды. Қытайдағы бір бала саясаты балалық парыз бен егдеулерге күтім көрсетуге маңызды әсер етті. Балалық парыз – бұл ата-анаға және үлкендерге құрмет көрсетуді, бағынуды және оларға қамқорлық жасауды қарайтын конфуцийлік дәстүрлі құндылық. Алайда, бір бала саясаты егде ата-аналарға күтім жасауға болатын адамдардың санын азайтты және егдеулерге күтім көрсетуге қатысты көзқарастардың өзгеруіне әкелді. Бір зерттеу көрсеткендей, бір бала саясаты Қытайда балалық парыздың төмендеуіне әкелді, себебі азаматтардың саны кеміп, егде ата-аналарын күтуге жауапкершілік артып отыр. Зерттеу сондай-ақ бір бала саясаты егдеулерге күтім көрсету жауапкершілігін отбасыдан мемлекетке ауыстырғанын көрсетті.

Тіркелмеген балалар

Heihaizi немесе "қара бала" – бір бала саясаты шеңберінде тумаған немесе жалпы Қытайдың ұлттық үй шаруашылық тіркеу жүйесінде тіркелмеген балаларды білдіретін термин. Отбасы тізімінен шығарылу олардың "хуку" – "американдық әлеуметтік қамсыздандыру картасына ұқсас" жеке куәлігінің болмауымен байланысты. Осы себепті олар заңды түрде мойындалмайды, соның салдарынан білім беру және денсаулық сақтау сияқты көптеген мемлекеттік қызметтерге қол жеткізе алмайды және заңмен қорғалмайды.

Әлеуметтік проблемалар мен "кіші император" құбылысы

Әсіресе қалаларда бір бала саясатының бірден-бір салдары отбасылық қарым-қатынастардың өзгеруі болды. Дәстүр бойынша, әжелер мен аталар Қытайда отбасының орталық тұлғасы болып келді: оларды барлық отбасы мүшелері құрмет тұтты және отбасының күнделікті өміріндегі шешімдерді олар қабылдады. Фэн бір бала саясатының енгізілуі және оның нәтижесінде бір балалы отбасылардың көбеюі көп буынды отбасылардың азаюына және отбасыдағы аға буынның беделінің әлсіреуіне әкелді деп санайды. Қытайда бір бала саясаты "кішкентай император" деген ұғыммен байланысты, ол ата-аналардың барлық назарын тек бір ғана баласына шолуын сипаттайды. Бұл термин ата-аналардың артық қамқорлығының салдарынан жалғыз балалардың "қамшылыққа салынуы" мүмкін екенін көрсете білді және кең таралды. Зерттеу көрсеткендей, жалғыз балалар оқуда жақсы нәтижелер көрсетсе де, әлеуметтік дағдылары мен басқаларға деген сезімталдығы төмендеу болып табылады. Алайда, Чен мен Джин зерттеушілері осы "кішкентай император" құбылысының ықтимал оң жақтарын атап өтті. Олардың пікірінше, жалғыз балалар ата-аналарынан көбірек назар мен мүмкіндік алғандықтан, оқудағы үлгерімі жақсарып, өмірде сәттілікке жете алады. Остиндегі Техас университетінің педагогикалық психология және социология профессоры Тони Фальбо жалғыз балалар мен көп балалы отбасылардағы балалардың мінез-құлқы мен әлеуметтік қарым-қатынасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін анықтады, бірақ жалғыз балалар "ресурстардың бөлінуінің" болмауына байланысты интеллект және үлгерім бойынша жоғары көрсеткіштерге ие болды. 2007 жылдың наурыз айында Қытай Халық Саяси Кеңес Конференциясында 30 делегат "жастар арасындағы әлеуметтік мәселелер мен мінез-құлқының бұзылуына" байланысты бір бала саясатын жоюға шақырды. Бір мәлімдемеде: "Балалардың тек ата-аналарымен ойнауы және олардың қамқорлығында болуы денсаулыққа зиянды: отбасыдағы балалар санын екіге шектеу де дұрыс емес".

In urban areas especially, a byproduct of the one child policy has been changing family dynamics. Traditionally, grandparents had been the focal point of the family in China: they were adored by all family members, and were the ones who exercised decision making in the day to day life of the family. Feng suggests that the implementation of the one child policy and the resulting numbers of one child families have greatly reduced the multigenerational family form and has weakened the central position of elders in the family. In China, the one child policy has been associated with the term "little emperor," which describes the perceived effects of parents focusing their attention exclusively on their only child. The term gained popularity as a way to suggest that only children may become "spoiled brats" due to the excess attention they receive from their parents. The study also found that only children had higher levels of academic achievement, but lower levels of social competence and empathy. However, researchers Chen and Jin outline some of the arguably positive byproducts of this "little emperor" phenomenon. They suggest that, since only children receive more attention and resources from their parents, it can lead to improved academic performance and overall success in life. Toni Falbo, a professor of educational psychology and sociology at the University of Texas at Austin came to the conclusion that no measurable differences exist in terms of sociability and characterization between singleton children and multi sibling children except that single children scored higher on intelligence and achievement – due to a lack of "dilution of resources". Some 30 delegates called on the government in the Chinese People's Political Consultative Conference in March 2007 to abolish the one child rule, citing "social problems and personality disorders in young people". One statement read, "It is not healthy for children to play only with their parents and be spoiled by them: it is not right to limit the number to two children per family, either."

Туризмді туу

Қытайлық әйелдер екінші баласын шетелде тууы туралы хабарлар пайда болды, бұл практика "тудыру туризмі" деп белгілі. Көптеген әйелдер бір бала саясатынан босатылған Гонконгқа баруда. Гонконг паспорты Қытайдың материктік паспортынан қосымша артықшылықтар ұсынатынымен ерекшеленеді. Бірақ, соңғы уақыттарда Гонконг үкіметі мемлекеттік ауруханаларда шетелдік әйелдерге берілетін босану квотасын күрт қысқартты. Америка Құрама Штаттарында туған кез келген бала туған сәттен бастап АҚШ азаматтығын автоматты түрде алады, себебі АҚШ туған жері бойынша азаматтық береді. Қытайға ең жақын АҚШ орны – Солтүстік Мариана аралдарындағы Сайпан, Тынық мұхитының батысындағы АҚШ-тың тәуелді аймағы, ол әдетте қытай азаматтарына визасыз 14 күнге кіруге рұқсат береді. 2012 жылдан бастап Солтүстік Мариана аралдарында қытай азаматтарының тууы көбейді, себебі ондағы тудыру туризмі Гонконгқа қарағанда арзанға түсті. Бұл мүмкіндікті пайдаланатындар – салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы қытайлықтар, олар өз балаларының ересек болғанда АҚШ-та тұру мүмкіндігін қалайды.

Жыныстық ерекшелікпен жасалған аборт

Қытайдың ауылдық қоғамында ұл балаға басымдық берілуіне байланысты, жүктілік кезеңінде баланың жынысын анықтау және жынысты таңдаулы аборттар Қытайда заңсыз. Бұл көбінесе Қытайдағы жыныстар арақатынасының теңгерімсіздігінің басты себептерінің бірі саналады, себебі қыз балалардың өлімі жоғары болуы және қыз бала тууы туралы мәліметтердің жеткіліксіздігі осы жыныстық теңсіздікті толыққанды түсіндіре алмайды. Зерттеушілер Қытайдың ауылдық аймақтарындағы отбасыдағы алғашқы баланың жынысы ананың екінші балаға ультрадыбысқа түсуіне әсер ететінін анықтады. Бірінші баласы ұл болған әйелдердің 40% екінші жүктілік кезінде ультрадыбысқа түскен, ал бірінші баласы қыз болған әйелдердің арасында бұл көрсеткіш 70% құрады. Бұл әйелдердің ұл балаға ие болуға деген ниеттерін көрсетеді. Осыған жауап ретінде Қытай үкіметі 2005 жылы жынысты таңдаулы аборттарды заңсыз деп жариялады. Ауылдық жерлерде ұл балалар ата-аналарының қарттық шағындағы қамтамасыздығын сақтау үшін артықшылыққа ие болды, себебі қыздардың үйленуі және күйеулерінің отбасын күтіп бағулары күтілді. Ауылдық аймақтарда кең таралған «Янгер Фанг Лао» деген мақал бар, ол «қартайған шағыңда ұл тәрбиеле» деп аударылады. 1983 жылы Қытайда мәжбүрлі стерилизация және аборт науқаны басталғаннан кейін, Қытай қалаларының тұрғындары үкімет тарапынан қойылатын талаптармен келіспеді және бұл талаптар негізгі адам құқықтарын елемейтінін айтты. Бұл Қытай үкіметінің азаматтардың қолдауын алу мақсатында мәжбүрлі стерилизациядан бас тартуына әкелді.

Жинақтау мөлшерлемесі

Қытайдың бір бала саясаты қалалық үй шаруашылықтарының жоғары үнемдеу деңгейіне әсер еткен факторлардың бірі болды.

Саясаттың тууды азайтуға әсері туралы мәлімдеме

Қытай үкіметі, Пекиндегі Ренмин университетінің социология және демография мектебінің директоры Чжай Чжэнвудың сөздеріне сүйене отырып, 2011 жылы бір бала саясатының нәтижесінде 400 миллион баланың тууына кедерес келтірілді деп есептейді, бірақ кейбір демографтар бұл санды күдікпен қарастырып, оны шамамен екі есе азайтуға болады десе, CNN осылай хабарлады. Чжай 400 миллиондық көрсеткіштің бір бала саясатына ғана қатысты емес екенін, сонымен қатар, бір онжылдық бұрын қолданылған алдыңғы саясаттардың алдын алған тууларды да қамтитынын нақтылады, сондай-ақ "көптеген әртүрлі сандар бар, бірақ бұл саясаттың көптеген бала туудың алдын алғаны туралы негізгі фактіні өзгерте алмайды" деді. АҚШ елшілігінің баяндамасына сәйкес, қытай ғалымдарының жариялаған зерттеулері мен олардың 1997 жылғы қазанда Пекинде өткен Халықаралық ғылыми демографиялық зерттеулер одағының конференциясындағы баяндамалары, нарыққа негізделген ынталандырулар немесе еріктілікті арттыру моральдық тұрғыдан жақсырақ емес, бірақ соңында тиімдірек болуы мүмкін екенін көрсетті. 1988 жылы Йель университетінің профессоры Т. Пол Шульцпен бірге Зенг И қытайлық демографияға нарыққа өтудің әсерін талқылады, олар 1980-жылдардың басында ауыл шаруашылығындағы келісімшарттық жауапкершілік жүйесін енгізу сол кезде отбасылық жоспарлау бақылауын әлсіреткенін айтты. Зенг халықтық коммуналардың "үлкен қазан" жүйесі адамдарды көп бала тудырудың шығындарынан қорғады деп мәлімдеді. 1980-жылдардың соңына қарай, келісімшарт жүйесімен байланысты экономикалық шығындар мен ынталандырулар фермерлердің қалаған балаларының санын азайта бастады. Шаньси провинциясының бір ауданында ұзақ мерзімді жүргізілген тәжірибе, отбасылық жоспарлау заңы күшін жойған жағдайда, отбасылар одан көп бала тумайтынын көрсетті.

Адам құқықтары бұзылуы

Бір балалы отбасы саясаты адамның өз отбасының мөлшерін анықтау құқығын бұзуы үшін сынға ұшырады. Адам құқықтары жөніндегі халықаралық конференцияның 1968 жылғы қаулысына сәйкес, "Ата-аналар өз балаларының санын және аралық уақытын еркін және жауапкершілікпен белгілеуге негізгі құқықтары бар". Ұлыбританиялық "The Daily Telegraph" газетінің хабарлауынша, Гуандун провинциясының Хуайцзи округінде бір жыл ішінде 20 000 аборт пен стерилизацияға квота белгіленген. Мақалада жергілікті шенеуніктердің шалқая ауылдарда аборт жасатқысы келген әйелдерді анықтау үшін портативті ультрадыбыс аппаратын сатып алуға қысым көрсеткені айтылған. Сондай-ақ, мақалада 8,5 айлық жүкті әйелдердің тұзды ерітіндіні инъекциялау арқылы түсік жасауға мәжбүр болғаны туралы хабарланған. 1993 жылы әлеуметтік ғалым және абортқа қарсы саяси белсенді Стивен В. Мошердің кітабында жүктіліктің тоғызыншы айында немесе босану кезінде әйелдердің балалары босану арнасында немесе босанғаннан кейін өлтірілгені туралы жазылған. Австралия телерадиокорпорациясының тілшісі Джон Тейлордың 2005 жылғы хабарламасына сәйкес, Қытай 2002 жылы әйелді аборт немесе стерилизация жасауға күш қолдануды заңсыз деп жариялады, бірақ бұл шараны тиімді іске асырмады. 2012 жылы Шаньси провинциясының Фэн Цзяньмей ауылының тұрғыны жергілікті шенеуніктердің екінші баласы болғандықтан айыппұл төлеуден бас тартқандықтан түсік жасауға мәжбүр болды. Қытай билігі кешірім сұрады, екі шенеунік жұмыстан босатылды, ал тағы бесеуіне санкция салынды. Бұрын Қытай халықты жоспарлау саясатының бөлігі ретінде евгениканы қолдаған, бірақ үкімет мұндай саясаттан бас тартты, бұл Қытайдың Мүгедектер құқықтары туралы конвенцияны ратификациялауымен дәлелденді, ол елді генетикалық тестілеу заңдарын маңызды түрде реформалауға міндеттейді. Соңғы зерттеулер Қытайда хабардар келісімнің мағынасына әсер ететін көптеген күрделі әлеуметтік қатынастарды түсінудің қажеттілігін де атап көрсетті. Сонымен қатар, 2003 жылы Қытай неке тіркеу ережелерін қайта қарады және жұбайлар некеге тұруға рұқсат алу үшін некеге тұру алдында физикалық немесе генетикалық тексеруден өтуге міндетті емес. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қорының (БҰҰҚ) Қытайдағы отбасылық жоспарлауды қолдауы, АҚШ-та бір бала саясатымен байланысты болғандықтан, Рейган әкімшілігі кезінде және Джордж Буш президенттігі кезінде АҚШ Конгресі БҰҰҚ-тан шығуға мәжбүр болды, адам құқықтарын бұзу және "отбасы құру" құқығының Адам құқықтарының жалпы декларациясының кіріспесінде қорғалғаны туралы мәлімдеді. Барак Обама 2009 жылы қызметке келгеннен кейін АҚШ үкіметі БҰҰҚ-қа қаржылық қолдауды қайта жаңартты, "кедейлікті азайту, әйелдер мен балалардың денсаулығын жақсарту, ЖИТС/ҚЖС-тің алдын алу және 154 елдегі әйелдерге отбасылық жоспарлау көмегін көрсету үшін бірлесіп жұмыс істеу" ниетімен.

The one child policy had been challenged for violating a human right to determine the size of one's own proper family. According to a 1968 proclamation of the International Conference on Human Rights, "Parents have a basic human right to determine freely and responsibly the number and the spacing of their children." According to the UK newspaper The Daily Telegraph, a quota of 20,000 abortions and sterilizations was set for Huaiji County, Guangdong in one year due to reported disregard of the one child policy. According to the article local officials were being pressured into purchasing portable ultrasound devices to identify abortion candidates in remote villages. The article also reported that women as far along as 8.5 months pregnant were forced to abort, usually by an injection of saline solution. A 1993 book by social scientist and anti abortion political activist Steven W. Mosher reported that women in their ninth month of pregnancy, or already in labour, were having their children killed whilst in the birth canal or immediately after birth. According to a 2005 news report by Australian Broadcasting Corporation correspondent John Taylor, China outlawed the use of physical force to make a woman submit to an abortion or sterilization in 2002 but ineffectively enforced the measure. In 2012, Feng Jianmei, a villager from Shaanxi province, was forced into an abortion by local officials after her family refused to pay the fine for having a second child. Chinese authorities later apologized and two officials were fired, while five others were sanctioned. In the past, China promoted eugenics as part of its population planning policies, but the government backed away from such policies, as evidenced by China's ratification of the Convention on the Rights of Persons with Disabilities, which compels the nation to significantly reform its genetic testing laws. Recent research has also emphasized the necessity of understanding a myriad of complex social relations that affect the meaning of informed consent in China. Furthermore, in 2003, China revised its marriage registration regulations and couples no longer have to submit to a premarital physical or genetic examination before being granted a marriage license. The United Nations Population Fund's (UNFPA) support for family planning in China, which had been associated in the United States with the one child policy, led the U. S. Congress to pull out of the UNFPA during the Reagan administration, and again under George W. Bush's presidency, citing human rights abuses and stating that the right to "found a family" was protected under the Preamble in the Universal Declaration of Human Rights. Barack Obama resumed U. S. government financial support for the UNFPA shortly after taking office in 2009, intending to "work collaboratively to reduce poverty, improve the health of women and children, prevent HIV/AIDS and provide family planning assistance to women in 154 countries".