Кіріспе

Қытайдағы саяси тұтқындар үшін мәжбүрлі еңбек. Лаогай, лаодун гайзао (劳动改造) дегеннің қысқартылған түрі, яғни еңбек арқылы түзету, Қытай Халық Республикасында (ҚХР) қылмыстық-атқару жүйесі болып табылады. Лаогай, лаоцзяодан – еңбек арқылы қайта тәрбиелеуден өзгеше, ол қылмыскер емес, бірақ ұсақ құқық бұзушылықтар жасаған адамдарға қатысты әкімшілік тәртіптік шаралар жүйесі еді және "құқық бұзушыларды заңды азаматтарға айналдыруды" мақсат еткен. Лаоцзяода ұсталған адамдар лаогайдың жалпы түрме жүйесінен бөлек мекемелерде ұсталды. Алайда, екі жүйе де мәжбүрлі еңбекке негізделген. Кейбір авторлар лаогайды құлдыққа теңеседі. Кейбір тарихшылардың бағалауынша, бұл жүйе ондаған миллион адамның өмірін қиған.

Мао дәуірі

1950 және 1960 жылдары ұйымдастырылған фабрикаларға ұқсас қытай түрмелерінде үкіметке өтте сыншыл немесе «контрреволюционерлер» деп есептелген көптеген адамдар болды. Дегенмен, саяси немесе діни себептермен тұтқындалған көптеген адамдар 1970-ші жылдардың соңында Дэн Сяопин реформаларының басталуымен (реформа және ашылу ретінде белгілі) босатылды. 21-ші ғасырда сыншылар қытай түрмелері шетелге сатуға арналған өнімдер шығарады, ал табыс Қытай үкіметіне түседі деп мәлімдеді. Өнімдердің ішінде жасыл шайдан бастап, өнеркәсіптік қозғалтқыштарға және шахталардан қазылған көмірге дейін әртүрлі тауарлар бар. Қытай мектептерінде оқытатын Джеймс Д. Сеймур мен Ричард Андерсонның сөзіне сүйенсек, лаогай лагерьлерінде жасалған өнімдер Қытайдың экспорттық өнімінің және жалпы ішкі өнімінің маргіналды бөлігін құрайды. Олар түрме еңбегін өндіріс үшін пайдаланудың өзі адам құқықтарын бұзу емес екенін, және қытай түрмелеріндегі тұтқындардың көпшілігі Батыста қылмыс деп есептелетін қылмыстар үшін жазасын өтеп жатыр деп санайды. Батыстың лаогайға сын-қарысы мәжбүрлі еңбекпен жасалған өнімдерді экспорттаумен ғана шектелмейді, сонымен қатар саяси немесе діни бұзушылықтар үшін ұсталғандарға қатысты талаптарға да негізделген, мысалы, тіркелмеген қытай үй шіркеулерінің басшылары. Лаогай түрмедегі жағдайдың нашарлығы үшін кеңінен сынға ұшырағанымен, Сеймур мен Андерсон хабарлардың жоғары бағаланғанын айтады, «ең нашар жағдайда да лаогай, кейбір адамдардың айтуынша, «Советтік ГУЛАГтың қытай эквиваленті» емес» дейді.

Нарықтық реформалар дәуірі

Нарықтық реформалардың енгізілуінен кейінгі құрылымдық өзгерістер жергілікті өкіметтердің салық түсімдерін азайтты, соның салдарынан жергілікті өкіметтерге басқа көздерден кіріс табуға қысым артты. Сонымен қатар, тұтқындар көбінесе тиімді жұмыс күші бола алмайды. Қытайдағы түрме еңбегімен өндірілген өнімдердің сапасы төмен және ашық нарықта бос еңбекпен жұмыс істейтін адамдардың өнімдерімен бәсекелесе алмайды. 1994 жылы лаогай лагерьлері "түрмелер" деп қайта аталды. Дегенмен, қытайлық қылмыстық заңда жұмыс істей алатын тұтқындардың "білім алып, еңбек арқылы түзелуі" тиіс екендігі күйінде қалып отыр. Еуропа мен АҚШ-қа экспортталатын тұтыну тауарларын өндіретін, кең ауқымды мәжбүрлі еңбек лагерлерінің бар екендігі құпия сақталды. 2012 жылдың 7 мамырында Al Jazeera English телеарнасы Қытайдың түрме жүйесі туралы ақпарат жариялағаннан кейін Қытайдан қуылды.

Қазіргі заман

2003 жылы "лаогай" сөзі Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне енді. 2005 жылы ол неміс тіліндегі "Дюден" сөздігіне, ал 2006 жылы француз және итальян тілдеріндегі сөздіктерге қосылды. Гарри Ву "Троблмейкер" және "Лаогай" атты кітаптар жазды, онда ол 19(? )0-жылдардан 1990-жылдарға дейінгі жүйені сипаттайды. Ву 1960 жылдан 1979 жылға дейін 19 жыл бойы осы лагерьлерде тұтқын ретінде отырды, себебі ол жас студент кезінде үкіметті сынаған болатын. Лагерьде ашаршылықтан көз жұмуға айналғаннан кейін, ол 1985 жылы АҚШ-қа қонақ ғалым ретінде көшіп кетті. 1992 жылы Ву Вашингтонда орналасқан "Лаогай зерттеу қоры" атты адам құқықтарын қорғайтын коммерциялық емес ұйымды құрды. 2008 жылы Ву Вашингтонда "Лаогай мұражайын" ашты, оны Қытайдағы адам құқықтары мәселесін тікелей қарастыратын АҚШ-тағы алғашқы мұражай деп атады. 2008 жылы "Лаогай зерттеу қоры" Қытайда шамамен 1045 "лаогай" мекемесі жұмыс істеп тұрғанын және онда шамамен 500 000-нан 2 миллионға дейін тұтқын бар екенін бағалады.

Киім-кешек

Лаоцзяодан (еңбек арқылы қайта тәрбиелеу) айырмашылығы, Лаогай қылмыскерлеріне киім беріледі. Жергілікті жағдайға және экономикалық мүмкіндіктерге байланысты киімнің сапасы айтарлықтай өзгеріп отырады. Кейбір тұтқындарға қара немесе сұр түсті киім берілсе, ал кейбіреулеріне қара қызыл немесе көк түсті киім беріледі. Сонымен қатар, киімнің қалыңдығы да орналасқан жеріне қарай әртүрлі болады. Әдетте, формаға «фан» және «лао гэй» деген қытай иероглифтері басылады, олар тиісінше «қылмыскер» және «еңбек арқылы реформалау» деген мағынаны білдіреді. Тұтқындарға резеңке немесе пластиктен жасалған бір жұп аяқ киім де беріледі. Бұл минималды жиынтық тұтқындардың қажеттіліктерін толық қамтамасыз етпейді, сондықтан олар іш киім, шұлық, бас киім және күрткелерді айлық 2,5–3 юань (2009 жылдың 11 сәуіріндегі курс бойынша 0,37–0,44 АҚШ доллары) табысымен сатып алуға мәжбүр. Бейжіңге жақын жердегі бір лагерьде айына бір адамға 13,5–22,5 кг азық-түлік бөлінеді. Бұл шамамен орташа көрсеткіш. Тамақ негізінен сорго мен жүгеріден тұрады, олар ұнға айналдырылып, нан немесе қамыр жасалады. Бейжің лагерінің тұтқындары айына 3 унция тамақ майы да алады. Әр екі апта сайын тұтқындарға «шошқа сорпасы және ақ ұннан жасалған бауырсақтан» арнайы тағам беріледі. Жаңа жыл, Ұлттық күн және Көктем фестивалі сияқты маңызды қытай мерекелері ет пельмендерімен тойланады, бұл әдетте ет жемейтін диетадағы ерекшелік. Лагерьдегі тамақтану, әсіресе ҚХР (Қытай Халық Республикасы) құрылған алғашқы жылдары, 1950 жылдардың басы мен 1960 жылдар аралығында үлкен мәселе болды. Қытай Коммунистік партиясы билікке келгенге дейін аштық тұтқындарды бақылау үшін сирек қолданылды. Дулан округінің тұтқындары 400 мыңнан астам ағаш отырғызған.

Танымал мәдениетте

Nickelodeon анимациялық телехикаясы "Аватар: Соңғы ауа илеушісі" сериясында Лаогай көлі – Дэй Ли деп аталатын барлау қызметі мен құпия полицияның наразылық білдірушілердің және өздерінің кейбір азаматтық агенттерінің санасын өзгерту орталығы орналасқан көл.