Кіріспе

Өсімдік түрі

Cordyline fruticosa – Asparagaceae тұқымдасына жататын мәңгі жасыл гүлді өсімдік. Бұл өсімдік Тыныш мұхиты аралдарының, Жаңа Зеландияның, Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарының және Папуа-Жаңа Гвинеяның австронезиялық және папуас халықтарының дәстүрлі анимистік діндерінде маңызды мәдени рөл атқарады. Сондай-ақ, ол тағамдық, дәстүрлі медициналық мақсаттарда және әртүрлі түсті жапырақтары үшін сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Оны «ти өсімдігі», «пальма лилиясы», «капуста пальмасы» сияқты көптеген жалпы атаулармен таниды.

Сипаттама

Бұл - пальма тәрізді өсімдік, биіктігіне дейін өседі, жіңішке сабағының ұшында жағылған, спираль тәрізді жиналған, кең созылған жапырақтары бар және көз тартатын жаңқа тәрізді жапырақтарымен ерекшеленеді. Жапырақтары қызылдан жасылға дейін түрлі түстерде болады.

Филиппинде оны Proto Austronesian тілінен шыққан *kilala, "білу" деген сөзден туындаған атаулармен де таниды, себебі оны болжау ритуалдарында қолданады. Осы қолданысқа байланысты туыс сөздердің ішінде тагалог тіліндегі sagilala; висаян және бикол тілдеріндегі kilála немесе kilaa бар, бірақ Орталық Висаяда бұл өсімдік ти ас деп аталады. Океанияда австронезиялықтар оны таратып, Гавай, Жаңа Зеландия (Кермадек аралдары да бар) және ең алыс Пасха аралына дейін жеткізген. Шығыс Полинезияда тидің ерекше маңызды түрі – үлкен жасыл жапырақты сорт, олар кеңейген, жеуге жарамды тамырсабақтары үшін өсіріледі. Оңтүстік-Шығыс Азия мен Жақын Океаниядағы ти популяцияларынан айырмашылығы, бұл сорт шығыс Полинезияның алыс аралдарында дерлік толығымен тұқымсыз. Оны тек сабақтардан немесе тамырсабақтардан кесіп алған сабақтар арқылы көбейтуге болады. Бұл қасақана жасалған жасанды селекцияның нәтижесі болуы мүмкін, себебі олар азық ретінде пайдалануға ыңғайлы, үлкен және азырақ талшықты тамырсабақтарды береді. Ол 1771 жылы Еуропаға үй өсімдігі ретінде әкелінді.

Діни

Оның көптеген қолданыстары бар, бірақ ол австронезиялықтардың ежелгі діни сенімдерімен байланысты ең маңызды өсімдіктердің бірі ретінде ерекше көзге түседі. Ол түрлі австронезиялық (сондай-ақ Папуа) мәдениеттерінде мистикалық немесе рухани күшке ие деп кеңінен есептеледі. Австронезияның көптеген этностары арасында ол қасиетті саналады. Ортақ ерекшеліктері – жанды ұстай алады деген сенім, сондықтан олар "жан жоғалту" ауруларын емдеуде және зұлым рухтардан қорғауда, сондай-ақ діни киімдер мен әшекейлерде және шекара белгілері ретінде қолданылады. Қызыл және жасыл түрлері де мәдениет пен діннің екіұштылық аспектілерін көрсетеді және түрлі рәсімдерде қолданылады. Қызыл ти өсімдіктері қанды, соғысты және тірілер мен өлгендер арасындағы байланысты бейнелейді, ал жасыл ти өсімдіктері бейбітшілік пен емді білдіреді. Оның ритуалдық қолданылуы Оңтүстік-Шығыс Азияда индуизм, буддизм, ислам және христиан діндерінің енуімен көбінесе жасырылды, бірақ ол әлі де кейбір аймақтарда сақталған немесе жаңа діндердің рәсімдеріне бейімделген. Палауан халқының арасында өлгендердің зұлым рухтарға айналуын болдырмау үшін оларды жерлеу орындарына отырғызады. Индонезияда қызыл ти филиппинше сияқты қолданылады. Даяк, сунда, каян, кения, берауан, ибан және монгондоу халықтарында қызыл ти зұлым рухтардан қорғану және шекара белгілері ретінде қолданылады. Олар сондай-ақ емдеу және жерлеу сияқты рәсімдерде қолданылады және көбінесе қасиетті тоғайлар мен киелі орындардың маңына отырғызылады. Даяктар да тиден табиғи жасыл бояу алады. Ментавай халқының емдік рәсімдері кезінде өмір беретін рухты әндер мен сыйлықтармен ти сабақтарына шақырып, содан кейін науқаспен келістіреді. Сасак халқы арасында жасыл ти жапырақтары белиан шамандары арқылы рухтарға арналған құрбандықтардың бір бөлігі ретінде қолданылады. Бали және Каро халқының арасында ти өсімдіктері қасиетті тоғайлардың ішінде ауылдық немесе отбасылық киелі орындардың жанына отырғызылады. Торага халқының арасында қызыл ти өсімдіктері ырым-жырымдарда және ырым-жырымдық заттарды безендіруде қолданылады. Олар материалдық және рухани әлемдерде де кездеседі деп есептеледі (австронезиялық анимизмде кең таралған сенім). Олар рухтар әлемінде рухтардың қанаттары мен құйрықтары ретінде өмір сүреді. Материалдық әлемде олар рухтардың назарын аудару үшін пайдаланылатын нұсқаулар ретінде өте пайдалы. Қызыл жапырақтар қанның, яғни өмір мен күш-қуаттың символы болып табылады. Нгаджу халқының арасында ти өсімдіктері ата-бабаларының қасиетті тоғайларының символы болды. Олар жоғары құдайларға арналған ырым-жырымдарда да маңызды рөл атқарды. Олар "Өлілер ағашы" деген әйелді бейнелейтін фикус түрлеріне қарсы, еркектік "Өмір ағашы" символы ретінде қарастырылды. Тсембага маринг халқы арасында олар "қызыл рухтарды" (жарыста қаза тапқан ер адамдардың рухтарын) мекендейді деп есептеледі. Жер иелігі үшін өте ырымдық (бірақ өлімге әкелетін) соғыстың алдында оларды түбімен жұлып алып, рухтарға шошқалар құрбандыққа шалынады. Соғыс аяқталғаннан кейін оларды жаңа жер шекараларына қайта отырғызады, нәтижесіне байланысты. Бұл еркектер өз жандарын өсімдіктерге салтанатты түрде орналастырады. Ритуалдық соғыс Папуа-Жаңа Гвинея үкіметімен тоқтатылды, бірақ рәсімдердің кей бөліктері әлі де сақталған. Анакве халқының арасында қызыл ти олардың жаратылыс мифінің бір бөлігі болып табылады, ол алғашқы кісі өлтіру орнынан пайда болды деп есептеледі. Менди және Сулка халқы арасында олар дене бояуы ретінде қолданылатын бояуларға айналады, ал олардың жапырақтары дене әшекейлері мен тазарту рәсімдері үшін қолданылады. Никгини халқының арасында жапырақтары сәттілік әкелетін сиқырлы қабілетке ие және оларды болжам жасауға және діни нысандарды безендіруге пайдаланады. Капауку халқының арасында ти өсімдіктері сиқырлы өсімдіктер ретінде қарастырылады және олардың өздері рухани жандар деп есептеледі. Басқа рухтардың бақылауында болатын басқа сиқырлы өсімдіктерден айырмашылығы, ти өсімдіктерінің өз рухтары бар және басқа рухани жаратылыстарға бұйрық беруге жеткілікті күшті. Қызыл өсімдіктер ақ сиқырлы рәсімдерде, ал жасыл өсімдіктер қара сиқырлы рәсімдерде қолданылады. Олар сондай-ақ қорғаныш және қорғау рәсімдерінде жиі қолданылады. Бактаман халқының арасында қызыл өсімдіктер ба...