Хасанлу төбесі: ежелгі қаланың археологиялық орталығы
Teppe Hasanlu
Тәпе Хасанлу – Иранның Батыс Әзербайжан провинциясындағы ежелгі қала орны. 9 ғ. б.з.б. шабуылдан тоқтап, жақсы сақталған қазбалар, қаңқалар табылды. Маннейлермен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теппе Хасанлу немесе Хасанлу Тепе (تپه حسنلو) – Иранның солтүстік-батысында (Батыс Әзірбайжан провинциясында), Урмия көлінен оңтүстікке қарай жақын жерде орналасқан ежелгі қаланың археологиялық ескерткіші. Б.з.д. 9-ғасырдың соңында болған қирау қаланың бір қабатын сол кездегі күйінде сақтап қалды, бұл зерттеушілерге шабуылдың құрбандары мен қарсыластарының өте жақсы сақталған ғимараттарын, заттарын және қаңқа қалдықтарын зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл орын Манайлықтармен байланысты болған болуы мүмкін. Хасанлу Тепе – Гадар өзені аңғарындағы ең ірі ескерткіш және Солдуз деп аталатын кішкентай жазықтың үстінде орналасқан. Ескерткіш 25 метр биіктіктегі орталық "цитадель" төбесінен тұрады, онда мықты бекіністер мен тас төселген көшелер бар. Оны айналасындағы жазықтан 8 метр биіктікте орналасқан кішкентай сыртқы қала қоршап тұр. Бұл ескерткіш бұрын әлдеқайда үлкен болған, бірақ жергілікті шаруашылық және құрылыс жұмыстары салдарынан көлемі кішірейді. Қазіргі кезде оның ауданы шамамен 600 метрді, ал цитадельдің диаметрі шамамен 200 метрді құрайды. 2018 жылдың маусым айынан бастап Мәдени мұра, қолөнер және туризм ұйымы осы археологиялық ескерткішті ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуді ұсынып келеді.
Teppe Hasanlu or Hasanlu Tepe (تپه حسنلو) is an archeological site of an ancient city located in northwest Iran (in the province of West Azerbaijan), a short distance south of Lake Urmia. The nature of its destruction at the end of the 9th century BC essentially froze one layer of the city in time, providing researchers with extremely well preserved buildings, artifacts, and skeletal remains from the victims and enemy combatants of the attack. The site was likely associated with the Mannaeans. Hasanlu Tepe is the largest site in the Gadar River valley and dominates the small plain known as Solduz. The site consists of a 25 m high central "citadel" mound, with massive fortifications and paved streets, surrounded by a low outer town, 8 m above the surrounding plain. The entire site, once much larger but reduced in size by local agricultural and building activities, now measures about 600 m across, with the citadel having a diameter of about 200 m. Since June 2018, the Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization has pushed for the entire archeological site to be declared a UNESCO World Heritage Site.
Атауы мен этимологиясы
Бұл жердің аты жақын орналасқан Хасанлу ауылының атымен байланысты. Тепе (تپه, сондай-ақ теппе, таппе т.б. деп латын әріптерімен жазылады) – парсы тіліндегі "төбе" немесе "қамыс қырғын" деген мағына беретін сөз, ол ежелгі түркі тілінен алынған "төпү" сөзінен тараған.
The site is named after the nearby village of Hasanlū (حسنلو). Tepe (تپه, also Romanized teppe, tappeh, etc.) is the Persian word for tell or hill, borrowed from Old Turkic töpü .
Археология
Саудагерлердің лицензиялық коммерциялық қазу жұмыстарынан кейін, бұл жерді алғаш рет 1936 жылы Аурел Штайн қазып шығарды. 1947 және 1949 жылдары Иран археологиялық қызметі қазба жұмыстарын жүргізді, бірақ нәтижелер жарияланбаған сияқты. Хасанлу орнынан 1956-1974 жылдар аралығында 10 маусым бойы Пенсильвания университетінің және Метрополитен мұражайының Университет мұражайы тобы қазба жұмыстарын жүргізді. Жобаны Роберт Х. Дайсон кіші басқарды және ол бүгінгі таңда Таяу Шығыс археологтарының бірнеше ұрпағы үшін маңызды оқу ортасы деп есептеледі. Бастапқыда Үшнү Солдуз аңғарындағы қазба жұмыстары аймақтағы қабаттасқан қоныс деңгейлерін зерттеуге, неолит дәуірінен бастап 334 ж.б.д. Александр Ұлының Персияны жаулап алуына дейінгі аймақтық мәдени тарихты қайта құруға бағытталған. Барлық қорытындылар тек аймақтың материалдық дәлелдеріне негізделуі керек еді, көрші аймақтардың тілдік немесе әдеби мәліметтеріне тәуелді болмайтын. 1958 жылы Хасанлудағы әйгілі "Алтын тостағанның" күтпеген табылуы жобаның назарын осы орнындағы Темір дәуірі деңгейлеріне аударды, бірақ жобаның жалпы мақсатына сәйкес болу үшін аймақтағы басқа да бірнеше орны қазылды. Сол кезде күміс кесе де табылған. Бұл қазбалар Динка Тепе, Далма Тепе, Хаджи Фируз Тепе, Аграб Тепе, Писдели және Сех Гирдан орнында жүргізілді. Хасанлу жарияланымдары жобасы 2007 жылы қазба жұмыстары туралы ресми монографиялық есептерді дайындау үшін басталды. Қазіргі уақытта екі қазба есебі және бірнеше арнайы зерттеулер томы аяқталды.
After some licensed commercial digging by dealers, the site was first dug by Aurel Stein in 1936. Excavations were conducted by the Iranian Archaeological Service in 1947 and 1949 though it appears nothing was published. The site of Hasanlu was then excavated in 10 seasons between 1956 and 1974 by a team from the University Museum, University of Pennsylvania and the Metropolitan Museum. The project was directed by Robert H. Dyson Jr. and is considered today to have been an important training ground for a generation of highly successful Near Eastern archaeologists. Originally, excavations in the Ushnu Solduz Valley were intended to explore a series of stratified occupation levels in the area with the objective of reconstructing a regional cultural history from Neolithic times until Alexander the Great's conquest of Persia beginning in 334 BC, such that any conclusions would rely solely on material evidence from the region itself, independent of linguistic or literary evidence from adjoining regions. The unexpected discovery of the famous "Gold Bowl" at Hasanlu in 1958 led to the project shifting its focus to the Iron Age levels at this site, although several other sites in the region were also excavated in order to stay in line with the project's broader objective. A silver cup was found at the same time. These other excavations were conducted at Dinkha Tepe, Dalma Tepe, Hajji Firuz Tepe, Agrab Tepe, Pisdeli, and Seh Girdan. The Hasanlu Publications Project was initiated in 2007 to produce the official monograph length final reports on the excavation. Currently two Excavation Reports and several Special Studies volumes have been completed.
Дальма-Тепе
Далма тепе – Далма мәдениетінің типтік орны саналатын Далма ауылының жанында, Хасанлу тепеден оңтүстік-батысқа қарай шамамен 5 км жерде орналасқан кішкентай төбешік. Оның диаметрі шамамен 50 метрді құрайды. 1958–1961 жылдары Чарльз Берни және Т. Куйлер Янг-младший оны үш маусым бойы, жалпы бір айдан кем уақыт ішінде қазды. Қазба жұмыстары барысында қолмен жасалған, шаңмен араласқан қыштан жасалған көптеген ыдыстар табылды. "Далма суретті ыдыстары" қызыл түс фонға үлкен үшбұрыштармен безенілген. Осыған ұқсас керамика Сэх Габи және Годин-Тепеде де табылған, олар Х дәуірге жатқызылады. Кул-Тепе Джолфа – осы кезеңмен байланысты тағы бір орны. Ол Урмия көлінің солтүстігінде орналасқан.
Dalma Tepe is a small mound located about 5 km southwest of Ḥasanlū Tepe, near the modern village of Dalma, which is a type site of Dalma culture. It is approximately 50 m in diameter. It was excavated by Charles Burney and T. Cuyler Young Jr., in 1958–1961 in three seasons totally less than one month. Large quantities of handmade, chaff tempered pottery were found. 'Dalma painted ware' is decorated with large patterns of triangles in deep shades on red. Similar pottery has been found at Seh Gābī and Godin Tepe, attributed to Period X. Kul Tepe Jolfa is another related site from the same period. It is located north of Lake Urmia.
Тарих
Қазбашылар бастапқыда табылған материалдардың сипатына сәйкес, қазба алаңының пайдаланылу тарихын он кезеңге бөлді: ең ежелгісі, X қабаты, неолит дәуіріне дейін жетеді, одан кейін ерте темір дәуіріне дейін (шамамен 1250–330 ж.б.д.) үзіліссіз пайдаланылған, содан кейін қоныстану тоқтады да, кейіннен қайта жанданды; қоныс Иранның ортағасырлық кезеңінде (Хасанлу кезеңі I) толығымен аяқталады.
The excavators originally divided the site’s occupation history into ten periods based on the nature of material finds in the different strata: the oldest, Level X, stretches back to the Neolithic period, after which there was fairly continuous occupation until the early Iron Age (ca 1250–330 BC), followed by a hiatus before subsequent reoccupation; occupation finally ends in Iran’s medieval period (Hasanlu period I).
Орта қола дәуірі (VI деңгей)
Орта қола III кезеңінен немесе Хасанлу VIa-дан (б.з.д. 1600–1450 жылдары) бастап материалдық мәдениетте маңызды өзгерістер болады. Бұл өзгеріс Динха Тепе орнында ең жақсы расталады, бірақ Хасанлуда да кездеседі. Ең айқын өзгеріс – ескі керамика стильдерінен, әсіресе боялған Хабур керамикасынан жылдам бас тарту, сондай-ақ жиі жылтыратылған немесе күйдірілген монохромды боялмаған керамика өндірісінің маңыздылығының артуы. Бұл керамика Монохромды күйдірілген керамика деп белгілі, немесе бұрын "Сұр керамика" деп аталған; алайда, бұл керамика түрлі-түрлі түстерде кездеседі, сондықтан бұл атау шартты.
Starting in the Middle Bronze III period or Hasanlu VIa (1600–1450 BC), there are important changes in material culture. This is best attested at the site of Dinkha Tepe, but is also present at Hasanlu. The most obvious change is the rapid abandonment of old styles of pottery, especially painted Khabur Ware, and the increased importance in producing monochrome unpainted pottery that is frequently polished or burnished. This ware is known as Monochrome Burnished Ware or, formerly, "Grey Ware"; however the ware occurs in a wide range of colors and thus is something of a misnomer.
Қола дәуірінің соңғы кезеңдері (V деңгей)
Кейінгі қола дәуірінде немесе V Хасанлу кезеңінде, біртекті күйдірілген керамика Оңтүстік Урмия көлі алабындағы Ушну және Солдуз аңғарларының керамика жиынтықтарында басымдыққа ие болды. Кейбір ғалымдар қыш ыдыстардың формаларындағы өзгерістерді Ассириямен мәдени байланысқа байланыстырады, бұл Орта Ассирия патшалығының кеңею кезеңі болған кезде, Адад-Нирари I (1295–1264 ж.б.д.), Шалманесер I (1263–1234 ж.б.д.) және Тукульти-Нинурта I (1233–1197 ж.б.д.) сияқты патшалар Оңтүстікке қарай Загрос тауларына жорықтар ұйымдастырған уақыт еді. Осы кезеңде Хасанлудың Жоғары және Төменгі төбелерінде қоныстану болды, ал Динка Тепе және Хасанлуда қабірлер қазылды.
In the Late Bronze Age or Hasanlu Period V, Monochrome Burnished Ware came to dominate the ceramic assemblages of the Ushnu and Solduz valleys of the southern Lake Urmia Basin. Some scholars link changes in pottery forms to cultural contact with Assyria, this being a period of expansion for the Middle Assyrian kingdom, when such kings as Adad nirari I (1295–1264 BC), Shalmaneser I (1263–1234 BC), and Tukulti Ninurta I (1233–1197 BC) were conducting campaigns into the Zagros mountains to the south. During this time, there was occupation on the High Mound and Low Mound of Hasanlu, and graves have been excavated at Dinkha Tepe and Hasanlu.
Темір дәуірі (IV - III деңгейлер)
Шамамен 1250 ж.б.д., Хәсәнлудегі және Динкхадағы қазбалардағы материалдық мәдениетте өзгерістер болды. Бұл Темір I дәуірінің басталуын көрсетеді, бұрын ол Хәсәнлу V дәуірімен байланыстырылған, бірақ қазір Хәсәнлу IVc дәуірімен теңестіріледі. Осы кезең Темір I деп аталғанымен, осы кезеңде темірдің қолданылуы дерлік жоқ – Хәсәнлуден екі темір сақина ғана белгілі. Алдыңғы зерттеулерде, Хәсәнлу IVc дәуірінен бұрын, аймаққа темірді пайдаланатын халықтың келуіне байланысты материалдық мәдениетте күрт өзгеріс болғаны туралы айтылған. Алайда, Майкл Дантидің кейінгі зерттеулері осы мәселені түсіндіруге тырысты және қазіргі уақытта бұл теориялар қабылданбайды. Хәсәнлудың Жоғарғы төбесі осы кезеңде нығайтылған, ал ішкі қақпа, үлкен тұрғын үйлер және, мүмкін, ғибадатхана осы цитадельде орналасқан. Төменгі төбе де пайдаланылған, мұның ең жақсы дәлелі 1957 және 1959 жылдары қазба жұмыстары кезінде табылған «Шеберхана үйі» деп аталатын үйден алынған. Бұл құрылым өзінің атын металл өңдеудің, негізінен мыс/қола заттарды құюдың дәлелдері табылғандықтан алған. Хәсәнлу IVc/Темір I дәуірінің соңында Хәсәнлу өрттен қирады. Бұл қираудың дәлелі Жоғарғы және Төменгі төбелерде табылды. Радиокөміртектік талдау бойынша, бұл жойылу шамамен 800 ж.б.д. кезеңіне сәйкес келеді және Темір II дәуірінің басталуын білдіреді. Қирау кең ауқымды болғанымен, елді мекеннің тұрғындары цитадельді және Төменгі қаланың ғимараттарын жылдам қайта салған, күйген құрылыстардың саз кірпіш қабырғаларын тас іргетастарына дейін кесіп, жаңа кірпіш қабырғалар тұрғызған. Темір II елді мекенінің ғимараттары Темір I дәуірінің үлгілеріне негізделген, бірақ олардың орналасуы мен әшекейлері де ірі және күрделірек болды. Мұның басты мысалы – цитадельдің монументальді бағаналы залдары. Осы кезеңде Ассирия тауарларының немесе олардың көшірмелерінің, жергілікті өндіріс заттарымен қатар көптеп кездесуі Ассириямен мәдени байланыстың жалғасқанын көрсетеді; темір алғаш рет Хансанлуда көп мөлшерде осы кезде пайда болды, Ассирия Кіші Азиядағы металл саудасын бақылауға алған кезде. Неоассирия империясы 9 ғасырда жаңа күш пен ықпал кезеңін бастағанда, Ван көлінің маңында орналасқан Уарту патшалығының болуы алғаш рет Неоассирия жылнамаларында және осымен байланысты әдебиетте расталды. Біз осы патшалық туралы естіген кезде ол толыққанды дамыған мемлекет болып табылады – оның 2 мыңжылдықтағы пайда болуының мән-жайлары белгісіз. Осы кезеңде Уартудың кеңеюі Урмия көлінің оңтүстігіндегі аймақты өзінің ықпалына алды, бірақ Хәсәнлудан табылған материалдық деректер қала тәуелсіз болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, Хансанлу апатты түрде қирады.
At around 1250 BC, there are some changes in the material culture at Hasanlu and in the graves excavated at Dinkha. This marks the beginning of the Iron I period, formerly identified with Hasanlu Period V but now the equivalent of Hasanlu IVc. While this period is designated the Iron I, there is virtually no iron in use during this period — two iron finger rings are known from Hasanlu. In previous scholarship, it was believed that there was an abrupt change in material culture due to the arrival of iron using population to the area before the Hasanlu IVc period. But subsequent research by Michael Danti tried to clarify these matters, and currently these theories are no longer accepted. The High Mound of Hasanlu was almost certainly fortified during this period, and an internal gateway, large residential structures, and possibly a temple were located in this citadel. The Low Mound was also occupied, the best evidence of this coming from a house excavated in 1957 and 1959 dubbed the "Artisan's House". This structure derives its name from the fact that evidence for metalworking, primarily the casting of copper/bronze objects, was found there. At the end of Hasanlu IVc/Iron I, Hasanlu was destroyed by a fire. Evidence of this destruction was discovered on the High and Low Mound. This destruction dates to around 800 BC, based on radiocarbon dating, and it marks the beginning of the Iron II period. While the destruction was extensive, the settlement's occupants seem to have rebuilt the citadel and the buildings of the Lower Town rapidly, cutting down the mudbrick walls of the burned structures to their stone footings and erecting new brick walls. The buildings of the Iron II settlement were based on their Iron I precursors, but were also larger and more elaborate in their layout and ornamentation. The primary example of this being the monumental columned halls of the citadel. The continued presence in significant quantities of Assyrian goods or copies, alongside objects of local manufacture, attest to continued cultural contact with Assyria at this time; iron first appears in bulk at Hansanlu at around the same time Assyria seized control of the metal trade in Asia Minor. While the Neo Assyrian Empire was beginning a period of renewed power and influence in the 9th century, it is also at this time that the existence of the kingdom of Urartu, centered around Lake Van, is first attested in the Neo Assyrian annals and related literature. By the time we hear about it, it is already a fully developed state – the circumstances attending its rise in the 2nd millennium are obscure. Urartu’s expansion during this period brought the area south of Lake Urmia under its influence, although material finds at Hasanlu suggest that the city may have remained independent. Nevertheless, Hansanlu was catastrophically destroyed,
Біз Темір II/Хәсәнлу IVb туралы көп білеміз, өйткені шамамен 800 ж.б.д. шамасында болған зор шабуыл мен өртеу кезінде 285-тен астам адам өлтірілген жерден табылды. Кейбір құрбандар мүжіліске ұшырады, ал басқа денелердің таралуы мен алған жарақаттары жаппай өлім жазасына тартылғанын көрсетеді. Елді мекеннің күйген қалдықтарының арасында қазбашылар мыңдаған заттарды өз орнында тапты. Хәсәнлу IVb – жақын Шығыстың ерте Темір дәуіріндегі нағыз Помпей. Кейбіреулер Месопотамия мен Солтүстік Сириямен тығыз байланысы бар Хәсәнлудың Темір II мәдениеті елді мекеннің шет ел билігінің бақылауына түскенін немесе жаңа қоныстанушылардың келуін сезінгенін немесе саяси жүйесінде ішкі өзгерістер енгізгенін көрсетеді деп болжайды.
We know a great deal about Iron II/Hasanlu IVb because of the violent sacking and burning at around 800 BC, probably by the Urartians. Over 285 human victims were found where they had been slain. Some victims were mutilated and distributions of other bodies and the wounds they received suggest mass executions. Amid the burned remains of the settlement the excavators found thousands of objects in situ. Hasanlu IVb is a veritable Pompeii of the early Iron Age Near East. Some have suggested that the Iron II culture of Hasanlu, which has close ties to Mesopotamia and northern Syria, indicates the settlement came under the control of a foreign power, or experienced an influx of new occupants, or perhaps made internal changes to its political system.
Темір дәуірінен кейінгі кезең (II және I деңгейлер)
II деңгейде б.з.д. IV ғасырдағы үй табылды. I деңгейде біздің заманымыздың 14-ші ғасырындағы исламдық елді мекені анықталды.
In Level II was found a house of the 4th Century BC. An Islamic settlement of the 14th century AD was discovered in Level I.
Этно-тілдік қатынас
Қола және темір дәуірлеріндегі осы ескерткішпен байланысты адамдардың генетикасын зерттегеннен кейін, Иосиф Лазаридис және авторлар тобы (2022) Хасанлу тұрғындары армян тілімен туыс тілде сөйлеген, немесе тіпті үнді-еуропалық емес тілде сөйлеген болуы мүмкін деген қорытындыға келді.
After examining the genetics of individuals associated with the site during the Bronze and Iron Ages, Iosif Lazaridis et al. (2022) concluded the inhabitants of Hasanlu may have spoken a language related to Armenian, or perhaps a non Indo European language.