Кіріспе

1981 жылы Аласдейр МакИнтайрдың «Ар-намыс жоғалғаннан кейін: Моральдық теорияны зерттеу» атты кітабы – шотланд философы Аласдейр МакИнтайрдың моральдық философия саласындағы еңбегі. МакИнтайр қазіргі заманғы моральдық әңгімелердің жай-күйін мұңды түрде бағалайды, оларды рационалды емес деп санайды және тіпті олардың иррационалды екенін мойындамайтынын айтады. Ол бұрынғы моральдық әңгімелердің жағдайы жақсырақ болғанын, әсіресе Аристотельдің моральдық философиясын үлгі ретінде ерекше атап көрсетеді. «Ар-намыс жоғалғаннан кейін» кітабы – қазіргі кезде қайта жанданып келе жатқан ізгілік этикасының маңызды еңбектерінің бірі. Кітап алғаш рет 1981 жылы жарық көрді және содан бері екі рет қайта басылды, онда түпнұсқа мәтінге өзгеріс енгізілмеді, тек толықтырулар жасалды. 1984 жылы жарық көрген екінші басылымға бірінші басылымға сын айтқандарға жауап беретін қосымша жазылды; ал 2007 жылы жарық көрген үшінші басылымда «Шеңбердің ширегінен кейін ізгілік» деген жаңа кіріспе бөлім бар.

Қорытынды

Макинтайр "Адамгершілік" жеті негізгі тұжырымды ұсынады деп санайды. Ол ғылыми фантастика романының алғышартындай болатын аллегориямен басталады: "Лейбовицке арналған жыр" – барлық ғылымдардың жылдам және толыққанды жойылған әлемі. Макинтайр ғылым апаттан аман қалған ғылыми білімнің қалдықтарынан қайта құрастырылғанда қандай болар екенін сұрайды. Ол жаңа ғылымдар, ескілеріне ұқсас болғанымен, шын мәнінде нақты ғылыми мазмұнынан айырылатынын, себебі негізгі болжамдар мен көзқарастар болмайтынын мәлімдейді. "Менің алға жылжытқым келетін гипотеза, – деп жалғастырады ол, – біз өмір сүретін нақты әлемде мораль тілі мен мен сипаттаған қиял әлеміндегі жаратылыстану ғылымының тілі сияқты ауыр тәртіпсіздік күйінде" екендігі. Атап айтқанда, Макинтайр бұл гипотезаны Ағарту дәуірінен пайда болған моральдық құрылымдар бастапқыда философиялық тұрғыдан құлайтыны туралы түсінікті алға жылжыту үшін қолданады, өйткені олар жоғарыда аталған моральдың үйлеспейтін тілімен құрылған. Макинтайр бұл сәтсіздік Сорен Кьеркегор, Карл Маркс, Иммануил Кант және Дэвид Юм сияқты маңызды Ағартушылық және Ағартушылықтан кейінгі моральдық философтардың жұмысын қамтиды деп мәлімдейді. Бұл философтар "өздерінің ерекше тарихи негізінен туындайтын белгілі бір ортақ ерекшеліктеріне байланысты сәтсіздікке ұшырайды". Бұл – Ағартушылықтың аристотелизмнен, әсіресе аристотельдік телеологиядан бас тартуы. Ежелгі және ортағасырлық этика, деп дәлелдейді Макинтайр, адам өмірінің дұрыс мақсаты немесе сипаты бар деген телеологиялық идеяға толыққанды сүйенді және адамдар дайындықсыз осы табиғи мақсатына жете алмайды. Ренессанс ғылымы Аристотельдің телеологиялық физикасын дұрыс емес және қажетсіз есеп ретінде қабылдамады, бұл Ренессанс философиясын этика саласында ұқсас қабылдамауға итермеледі. Бірақ телеологиядан айырылған этика білімнің негізгі мазмұнынан айырылды және тек, негізінен, бірнеше анықтамалары бар және контекстсіз сөз тізімі ретінде қалды. Мұндай толық емес моральдық түсінік негізінде Ағартушылық философтар мен олардың ізбасарлары бастапқыда құлауға бейім болды. Макинтайр бұл мәселені өзінің моральдық және этикалық дәстүрінде ұқсас тұрақсыздыққа тап болған халықтың мысалымен көрсетеді: Оңтүстік Тынық мұхитының полинезиялық халқы және олардың табулары. Патша Камехамеха II қоғамды жаңғырту үшін халықтың табуларын жойды және аз қарсылыққа тап болды. Полинезиялықтар ұзақ уақыттан бері келе жатқан мәдени дәстүрлерін тастап кетуде еш қиындық көрмеді және Макинтайр бұған себеп, өйткені арал тұрғындары үшін бір кездері мағыналы болған табулар ғасырлар бойы олардың рухани және дидактикалық мақсаттарынан айырылып, ерікті тыйымдар жиынтығына айналды. Макинтайрдың пікірінше, Камехамеха II-нің оларды оңай және қарсылықсыз жоюы олардың тұспа-тұс еместігін көрсетеді. Оның пікірінше, осыған ұқсас тұрақсыздық Ағартушылық кезеңнен бері этикалық жобаны қиындатады. Макинтайрдың Ағартушылықтың құлауына тағы бір себеп ретінде келтіргені – ол моральдық еркіндікті жеке тұлғаға жүктегендігі. Оның айтуынша, бұл моральды бір адамның пікірінен артық емес етеді, сондықтан философия түсініксіз субъективті ережелер мен қағидалардың форумына айналды. Ағартушылық жобасының сәтсіздігі, телеологиялық құрылымды тастаудан, моральдық эмотивизмнің жеткіліксіздігімен көрінеді, бұл Макинтайр қазіргі заманғы моральдың жағдайын дәл көрсетеді деп санайды. Макинтайр жоғарыдағы полинезиялық аллегорияға сілтеме жасап, Фридрих Ницшені "Еуропа дәстүрінің патшасы Камехамеха II" деп атап сын айтады. Макинтайр былай түсіндіреді: "Ницшелік адам, Übermensch, [осы] адам, ол асып түседі, өзінің жақсылығын әлеуметтік әлемде еш жерде таба алмайды, бірақ тек өзінде өзінің жаңа заңы мен өзінің жаңа дастарханы туралы айтады". Ол Ницшенің адамзатты теңсіз және элиталық тұрғыдан қарастыратынымен келіспегенмен, Ницшенің Ағартушылық моральды сынға алуының ақиқаттығын соңғысының эмотивизмге дегенерациясын түсіндіру ретінде мойындайды және Камехамеха II сияқты Ницше өз заманының моральдық императивтерін олардың жойылуын талап етуде еріксіз және тұтастығы жоқ деп таныды. XIX ғасырдағы Макинтайрға ең ұзақ және терең әсер еткен сыншы – Ницше емес, Маркс. Шын мәнінде, "Адамгершілік" Макинтайрдың марксизмнің моральдық әлсіздігін түзетуді жоспарлаған кітабынан бастау алады. Оның капитализмді, оның либералдық идеологиясымен және бюрократиялық мемлекетімен (соның ішінде "Адамгершілікте" ол СССР-дың мемлекеттік капитализмін айыптағанмен) айқайы дәстүрлі марксистік терминдерде білдірілмейді. Оның орнына, ол әдеттегі әлеуметтік "практикалардың" және "практикаларға ішкі жақсылықтардың" қорғаны ретінде жазылған. Бұлардың ізденуі өмірімізге наративтік құрылым мен түсініктілік беруге көмектеседі, бірақ бұл жақсылықтар "институциялардың" жемқорлығына қарсы қорғалуы керек, олар ақша, билік және мәртебе сияқты "сыртқы жақсылықтарды" іздейді (14–15 тараулар). Макинтайр Ницшенің философиясына балама табуға тырысады және соңында тек классикалық аристотельдік ой-санақ Батыс адамзатын құтқаруға үміт бере алады деп қорытындылайды. Ницше Аристотельдік этика мен саясатты "биліктің құмарлығының жеңілген кейіптеріне" жасаған шабуылына қосатын сияқты болғанымен, Макинтайр Аристотельдік және Ағартушылықтан кейінгі философияның құрылымы мен болжамдары арасындағы маңызды айырмашылықтарға байланысты мұны істеуге болмайтынын мәлімдейді. Оларға мыналар кіреді:
Аристотельдің адамның қалай болса солай екенін және бұл оның қалай болу керек екенінен ерекшеленетіні туралы болжамы. Ағартушылықтың орнына телеологияны ешқандай метафизикалық құрылым ұсынбайды. Аристотельдің ережелердің мінез-құлыққа негізделгені туралы талабы, олар телестің түсінігінен туындайды. Ағартушылық бұл оны кері қайтарды және мінез-құлықты субъективті (бірақ әмбебап деп есептелетін) қағидалардың түсінігіне негіздеді. Аристотельдің мінез-құлық пен моральдың қоғамның негізгі бөліктері екенін, себебі телестің түсінігі әлеуметтік болуы керек және жеке тұлғалық емес. Ағартушылықта, алайда, қоғамдардың моральдық билігінен айырылып, жеке тұлға моральдық сұрақтардың түйінді түсіндірушісіне айналды. Макинтайр Ницшенің Гомерлік Грецияның аристократиялық этикасына оралуына Аристотельдің этикаға қатысты телеологиялық көзқарасымен қарсы тұрады. Ницшенің Ағартушылық моральдық теориясына жасаған сыны телеологиялық этикаға қарсы жұмыс істемейді. Макинтайр үшін "Ницше Ағартушылық жекелегінің өтіріктерін, оған қатты қарсы тұратын жекелегінің өтіріктерімен ауыстырады". Ницшенің Übermensch, Ағартушылықтың өтіріктеріне оның шешімі, Ағартушылықтың эпистемологиялық жобасының сәтсіздігін және субъективті, бірақ әмбебап моральды іздеуін көрсетеді. Ницше қоғамның дәстүр мен моральды қалыптастыру мен түсінудегі рөлін ескермейді және "Ницшенің ұлы адамы ортақ стандарттарға, мінез-құлыққа немесе жақсылықтарға сілтеме жасау арқылы байланысқа түсе алмайды; ол өзінің жалғыз моральдық билігі және басқалармен қарым-қатынасы осы билікті жүзеге асыру болады – бұл Ницшелік ұлықтықты құрайтын моральдық солипсизмге өзіндік айыптау болады". "Адамгершілік" "Ницше немесе Аристотель?" деген сұрақпен аяқталады, бірақ Макинтайр кітаптың диагноз қойған мәселелерге ең жақсы шешімді көрсететін Аристотель емес, Ницше екенін көрсететін жеткілікті негіз бермейтінін мойындайды. Бұл негіздер Макинтайрдың кейінгі жұмыстарында, онда ол аристотелизмнің философиялық дәстүрін күрделі қайта қарастырады. Алайда, соңында Макинтайр бізге Годо күтпейтінімізді айтады...

Қабылдау

Сыншы Джордж Сциаллабба «Ар-намыстан кейін» еңбегін заманауилықты күшті сынға алғандығын айтты, бірақ Макинтайрдың заманауи жағдайдағы ізгі өмірдің қалай болу керектігін сипаттағанда, дәлелдің соңында «сәтсіздікке ұшыраған» деп мәлімдеді. Атап айтқанда, Сциаллабба Макинтайрдың адам үшін жақсы өмір – адам үшін жақсы өмірді пайымдаудан тұрады деген пікіріне келіспеді; Сциаллабба мұны жеткіліксіз және көңіл көншітпейтін деп тапты. Сциаллабба сондай-ақ, ол Макинтайрдың қоғамдық өмірге қатысуды заманауилықтың қауіп-қатерлеріне қарсы ең тиімді қорғаныс деп есептегенін бағалағанымен, бұл талапты Сциаллабба заманауилық пен философиялық ізденістің маңызды жетістігі деп санайтын сыншылдық рухта қоғамдық өмірді қалай үйлестіруге болатыны туралы ешқандай талқылаусыз қорғамағанын айтты. «Саяси теория» журналындағы шолуында Уильям Э. Коннолли Макинтайр Ницшені «жеңілуге тиіс қарсылас» ретінде қарастырады, бірақ «Ницшенің дауысы анық естілмейді» деді. Коннолли Макинтайрдың ізгілік туралы қорғанысы Ницшенің сын-пікірін ескермейтінін айтты; сонымен қатар, Макинтайр бізді биологияға тәуелді етуді қалағандай, биологияға сүйенбеген телос тұжырымын құра алмады. Мұндай теория біздің денелі екендігімізді ескермейді. «Философия» журналында Энтони Эллис Макинтайрдың оң философиялық жобасы толыққанды түсіндірілмегенін, ол «көңілді қызықты болғанымен, түсініксіз» және кітапта жеткілікті орын берілмегенін айтты. Эллис сондай-ақ «Ар-намыстан кейін» еңбегіндегі Ролс пен Нозик туралы талқылаудың «беткей және сенімді» екенін атап өтті. «Метафизиканы шолу» журналында Христос Евангелиу былай деді: «Егер оқырман осы кітаптан Аристотель дәстүрінің қайта жаңғыруы этикалық және рационалды тұрғыдан қазіргі заманның хаостық және тәртіпсіз әлемін қалыптастыру үшін қалай жұмыс істейтінін нақты білуді күткен болса, олар өз үміттеріне толыққанды жетпегенін сезінуі мүмкін».