Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әли Дан Цамия, Яджи I немесе Әли Яджи Дан Цамия – қазіргі Солтүстік Нигериядағы Кано мемлекетінің патшасы және кейіннен бірінші сұлтаны. Яджи I 1359 жылдан 1385 жылға дейін билік етті. Мемлекет тарихындағы көрнекті тұлға Яджи, ғасырлар бойы дау-жанжалдардан кейін, Кано мен оның қарастырылған елдерін бекіту үшін діни революцияны пайдаланды. Ол сонымен қатар Раноның Каноға қосылуына да жауапты болды. Каноның алғашқы патшасы Багауда 999 жылы келгеннен бері, жаңадан құрылған аристократия мен Каноның жергілікті діншіл халқы арасында шиеленіс болды. Барлық келесі Кано патшалары діншіл халықпен қақтығысқа түсті, бірақ оларды бағындыра алмады. 1350 жылы Яджи, Малиден келген Сонинке Вангара ғалымдарының көмегімен, Хауса діншілдік Цумбубура культінен бас тартып, Каноны сұлтандық деп жариялады. Ол Сантоло шайқасында діншіл культтың кейіннен болған көтерілісін күшпен басып, Судандық Африкадағы алғашқы исламдық жихадты бастады. Ол Кварарафаны және Кано төңірегіндегі көптеген Хауса мемлекеттерін жаулап алып, Билад ас-Судан аймағында Каноның үстемдігіне негіз салды. 1385 жылы ол Кано империясының негізін қалап қайтыс болды.
Ali Dan Tsamiya known as Yaji I or Ali Yaji Dan Tsamiya was a king and later the first Sultan of Kano, a state in what is now Northern Nigeria. Yaji I ruled from 1359 to 1385 CE. A prominent figure in the state's history, Yaji used a religious revolution to finally solidify his family's grasp on Kano and its sub kingdoms after centuries of strife. He was also responsible for the absorption of Rano into Kano. Since the arrival of the first king of Kano, Bagauda in 999, there had been tension between the newly established aristocracy and the indigenous pagans of Kano. All subsequent Kano Kings engaged in feuds with the pagan population but were unable to gain mastery over them. In 1350, Yaji aided by Soninke Wangara scholars from Mali, relinquished the Hausa Animist Cult of Tsumbubura, and proclaimed Kano a Sultanate. He violently crushed a subsequent rebellion by the animist cult at the Battle of Santolo, waging in the processes the first Islamic Jihad in Sudanic Africa. He conquered the Kwararafa and the numerous Hausa kingdoms around Kano laying the seeds for Kanoan dominance in the Bilad as Sudan. He died in 1385 having laid the seeds for an eventual Kanoan Empire.
Ерте өмір
Әли Яджи Каноның бақытсыз 9-шы патшасы Цамия мен оның әйелі Маганаркудың ұлы болып дүниеге келді. Бала кезіндегі шаршаңқы мінезінен оған "Яджи" деген есім қойылды, ол бүгінде хауса тағамдарын дәмдетуге қолданылатын дәмдеуіш қоспасы ретінде танымал.
Ali Yaji was born to the unfortunate 9th King of Kano, Tsamiya and his consort Maganarku. His bad temper as a child earned him the epithet "Yaji", which is known today as a Hausa spice mix.
Каноның патшасы
1343 жылы ол Қаноның 11-ші патшасы болды, оның алдындағы тағының иесі – оның әйелі Осман Замнагава болған, ол әкесін тақтан түсіріп, өлтірген. Яджи бірден Замна-Габа, Рано және Буну жерлерін жаулап алуға кірісіп, Бунуда екі жыл патшалық құрды, содан кейін Курға бет бұрып, онда қалды. Хроникада Яджи Рано патшасын Замна-Габадан қуғандығы айтылады, бұл Қаноның Рано Хауса мемлекетіне бағындыруын көрсетеді.
He became the 11th king of Kano in 1343, succeeding his uncle, Usman Zamnagawa who deposed and murdered his father. Yaji immediately engaged in multiple conquests in Zamna Gaba, Rano and Bunu, reigning at Bunu for two years before proceeding to Kur where he decided to remain. The Chronicle mentions that Yaji expelled the King of Rano from Zamna Gaba, presumably signaling Kano's suzerainty of the Hausa State of Rano.
Канода исламның пайда болуы
Канода ислам дінінің элементтері болғанмен, Яджи билігі тұсында ислам патшалықтағы басты дінге айналды. Кано жылнамасына сәйкес, Абдулрахман Зайте бастаған Малиден келген қырық Вангара ғалымы патшаны ислам дініне толыққанды түрде өткізді, содан кейін Яджи өзін сұлтан деп жариялады. Жылнамаларда басқа ғалымдардың есімдері де тізілген: Якубу, Мандавали, Фамори, Билкасирн, Канажи, Дукере, Шеше, Кебе, Муртуку, Лиман Джибжин Яллабу, Саркин Паваның әкесі, Гурдумлиус, Аута, Лауал, Лиман Мадата. Яджи Зайтты қади (алқали) етіп тағайындады, Лауальды муэдзин, ал Гурдамусты лиман (имам) етті. Сондай-ақ, ол барлық малдың Дабиха шарттары бойынша сойылуын қадағалауды Аутаға тапсырды. Яджи Каноның барлық қалаларындағы халқына күніне бес уақыт намаз оқуды бұйырды, олар да оған бағынды. Ол сондай-ақ Қағбаға қарап тұрған мешітті Кано қасиетті ағашының астында салды. Бірақ Саркин Газарзава бұл жаңа әдеттерге қарсы болды және әр намаздан кейін мешіттін қадір-қасиетін төмендетті. Осы себепті Дәнбұғы атты адам мешітті күзету үшін жасақ басқарды. Бірақ мүшріктер тынбады, Дәнбұғы мен оның адамдарын өз жағына тартып алуға тырысты және кейбіреулерін сөзге көндіре алды. Шеше мен Фамори мешіттің қадір-қасиетін төмендетуді тоқтатудың жалғыз жолы – дұға екенін шешіп, мұсылмандарды жинады. Кано жылнамасына сәйкес, мүшріктердің басшысы осыдан кейін бірден соқыр болып қалды, ал мешіттің қадір-қасиетін төмендетуге қатысқан оның ізбасарлары да соқыр болды. Яджи содан кейін мүшріктердің басшысын мазақтап: «Соқырлардың арасында серік бол!» деді.
Though there were elements of the islamic religion in kano, It was during Yaji's reign that Islam became the prominent faith in the kingdom. According to the Kano Chronicles, about forty Soninke Wangara scholars from Mali, led by Abdulrahman Zaite fully converted the King to the Islamic faith after which Yaji proclaimed himself a Sultan. The chronicles listed names of some of the other scholars as Yakubu, Mandawali, Famori, Bilkasirn, Kanaji, Dukere, Sheshe, Kebe, Murtuku, Liman Jibjin Yallabu, the father of Sarkin Pawa, Gurdumlius, Auta, Laual, Liman Madata. Yaji made Zaite Alkali (Qadi), Laual Muezzin, and Gurdamus his Liman (Imam). Auta was also charged with ensuring all animals were slaughtered according to Dhabihah. Yaji then commanded his subjects in all the towns of Kano to observe the five daily salahs to which they obliged. He also built a mosque facing the Kaaba underneath the Kano Sacred Tree. The Sarkin Gazarzawa was however against these new practices and would desecrate their mosque after every prayer. Because of this, a man called Danbugi was put in charge of a militia to guard the mosque. The pagans however would not relent and tried to entice Danbugi and his men away and were able to succeed in luring some of them. Sheshe and Famori decided that the only way to stop the desecration was through prayer and gathered the Muslims for that purpose. According to the Kano Chronicle, the leader of the pagans was struck blind shortly afterwards and soon after all his acolytes involved in befouling the mosque. Yaji was then said to have taunted the leader of the pagans , " Be thou Sarki among the blind".
Жеке өмір
Яджидің Аунакадан Қанаджеджи деген ұлы болған. Қанаджеджи Каноның 13-ші билеушісі атанды. Яджи мен Саки Мұхаммед Бугаяның әкесі мен анасы бір болған, бұл сол дәуірде Кано билеушілері үшін сирек кездесетін жағдай еді, себебі олардың көп әйел алуы жиі болып жатқан.
Yaji had a son Kanajeji with Aunaka. Kanajeji became the 13th ruler of Kano. Yaji shared the same father and mother with Sarki Muhammad Bugaya which was unusual or Kanoan rulers in that era due to excess polygamy.
Мұра
Яджи I Кано тарихындағы ең ұлы билеушілер мен батырлардың бірі саналады. Ол Каноның тұңғыш сұлтаны ретінде және аймақтағы алғашқы исламдық жиһадты бастағаны үшін танымал. Яджидің іс-әрекеттері шешуші рөл атқарды, себебі олар Хауса мемлекеттері мен Судан Африкасында Каноның үстемдікке ие болуына жол ашты.
Yaji I is considered to be one of the greatest rulers and warriors in Kano's history. He is remembered as the first Sultan of Kano and for waging the first Islamic jihad in region. Yaji's actions were pivotal as they cleared the path for Kano's eventual supremacy among the Hausa states and in Sudanic Africa.