Кіріспе

Чад көлі маңындағы империя, Африка, 700–1380 ж.ж.

Қанем-Борну империясы қазіргі Нигерия, Нигер, Камерун, Ливия және Чад аумақтарында болған. Араб географтары оны 8-ші ғасырдан бастап Қанем империясы деп атаған, ал ол 1900 жылға дейін Борнудың тәуелсіз мемлекеті (Борну империясы) ретінде сақталды. Қанем империясы (шамамен 700–1380 ж.ж.) қазіргі Чад, Нигерия және Ливия елдерінің жерінде орналасқан. Ең гүлденген кезеңінде ол Чадтың көп бөлігін ғана емес, сонымен қатар Ливияның оңтүстігін (Феззан), Нигердің шығысын, солтүстік-шығыс Нигерияны және Камерунның солтүстік бөлігін қамтыған. Борну империясы (1380-ші жылдар – 1893 ж.) қазіргі Нигерияның солтүстік-шығысындағы мемлекет болды, уақыт өте келе Қанемнен де ірі болып, бүгінде Чад, Нигер және Камерунның құрамына кіретін аймақтарды қосты. Империяның ерте тарихы негізінен 1851 жылы неміс саяхатшысы Генрих Барт тапқан Патшалық жылнамасы, немесе Гиргам арқылы белгілі. Империяның қалдық мұрагерлік режимдері – Борно әмірлігі мен Диква әмірлігі 1900 жыл шамасында құрылды және бүгінге дейін Нигериядағы дәстүрлі мемлекеттер ретінде сақталып келеді.

Канемнің пайда болуы туралы теориялар

Канем Триполи мен Чад көлі аймағы арасындағы Сахара арқылы өтетін сауда жолының оңтүстік ұшында орналасқан. Қалалық элитасынан бөлек, оған Теда-Даза тілдері тобында сөйлейтін көшпелі халықтардың конфедерациясы да кірді, олар Тубу халқы деп белгілі. 8-ғасырда Вахб ибн Мунаббих этникалық атаудың алғашқы қолданылуы ретінде Теда-Тубу тобын сипаттау үшін Загхава терминін пайдаланды. Әл-Хорезми де 9-ғасырда, ал Ибн әл-Надим 10-ғасырдағы «Ал-Фихрист» еңбегінде Загхаваларды атап өтті. Канем атауы теда және канури тілдерінде «оңтүстік» деген мағына беретін «анем» сөзінен шыққан, демек, бұл географиялық термин. Бірінші мыңжылдықта Сахараның құрғауына байланысты канембу тілін сөйлейтін адамдар оңтүстікке, Канемге қоныс аударды. Бұл топ Канури халқының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Канури дәстүрлерінде Загхава әулеті Магуми деп аталатын көшпелілер тобын басқарғандығы айтылады. Сахараның құрғауы нәтижесінде екі топ қалыптасты: Теда-Даза тілінде сөйлейтіндер Чад көлінің солтүстік-шығысында, ал Чад тілдерінде сөйлейтіндер Борну және Хауса жерінде көлдің батысында қоныстанды. Екі топ арасындағы соғыс 16-ғасырдың соңына дейін жалғасты.

Диффузионисттік теориялар

Бір ғалым, Диерк Ланге, диффузионисттік идеологияға негізделген тағы бір теория ұсынды. Бұл теория ғылыми қауым тарапынан сынға алынды, себебі оны нақты және айқын дәлелдермен қолдауға болмайды. Ланге Канем-Борнудың құрылуын шамамен 600 ж.б.к. Чад көлінің солтүстік-шығысына қарай құлаған Жаңа Ассирия империясынан кеткен адамдармен байланыстырады. Ол сондай-ақ, Птолемей II ғасырдың ортасында есімдерін атаған Агисимба мемлекеті Канем империясына дейінгі мемлекет болған деп санайды.

Дугуа немесе Дугуа әулеті (700???)

Климаттың өзгеруі Канем-Борну империясының ерте пайда болуын қамтамасыз етті, себебі Сахараның кеңеюіне байланысты шөлдеу Чад көлі маңындағы бірнеше аймақтарда тұру мүмкін болмай қалды, соның салдарынан сол аймақтың көшпелі халықтары империя орналасқан жерлерге көшіп келді. Канем Кавардағы Билма арқылы Триполимен транссахаралық сауда жолымен байланысқан. Оңтүстіктен құлдар осы жол арқылы тасымалданды. Канури дәстүрінде Сайф ибн Дхи Язанның 9 ғасыр шамасында көшпелілерге қатысты құдайдан берілген патшалық арқылы династиялық билік орнатқаны айтылады.

Мұхаммед әл-Канеми

Феззаннан шыққан, канури және шууа арабтарының тегін жалғаған Мұхаммед әл-Амин әл-Канеми, Фуланилердің Борнуға басып кіруіне қарсы тұрды. Әл-Канеми – мұсылман ғалымы, ол негізінен шууа арабтары мен канембулардан тұратын одақ құрды. 1814 жылы ол Кукавада (қазіргі Нигерия) астана салды. Кукавада астанасын құрғаннан кейін, Әл-Канеми Борнуда көптеген жақтастарын жинап, Борну қоғамында «Шеху» атағын алды және Майлардың билігін, олар номиналды монархтарға айналғанда, тез арада ығыстырды. 1846 жылы соңғы Май, Уаддай империясымен бірігіп, азамат соғысын тудырды, нәтижесінде соңғы Май Ибрагим қаза тапты. Осы кезде Канемидің ұлы Омар Шеху болды, осылайша әлем тарихындағы ең ұзақ династиялық биліктердің бірі аяқталды. Оған дейін, батыстағы Хауса жері Сокото халифалығына, ал шығыс және солтүстік Удай империясына қарады.