Батыс Африкалық Хауса-Фулани халқының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Батыс Африка этносы Хауса-фулани – хауса және фулани тайпаларының араласуынан пайда болған халық. Олар негізінен Нигерияның солтүстік аймағында қоныстанған, көпшілігі хауса немесе фула тілінің бір түрін немесе екеуін де ана тілі ретінде қолданады. Кейбір фуланилер өздерін семиттік тайпалардан тараған деп есептесе, хаусалар Батыс Африканың түпкілікті халқы. Бұл Батыс Судан аймағындағы "хаусаизация" процестері мәдени және генетикалық сипатқа ие болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Хауса-фулани этносының қалыптасуы 14 ғасырдың басында фулани халқының Хауса жеріне көшіп келуімен және олардың хауса қоғамына мәдени ассимиляциясының тікелей нәтижесі болды. 19 ғасырдың басында шейх Усман дан Фодио хауса патшалықтарына қарсы сәтті джихад ұйымдастырып, орталықтандырылған фулани империясын (ағылшын тілінде Сокото халифаты деп аталады) құрды. Джихадтан кейін Дэн Фодио көшіп келген фуланилер мен бағындырылған хауса мемлекеттерінің, сондай-ақ жергілікті халықтың, яғни басқа хауса тайпаларының аралас некелерін ынталандырды. Сонымен қатар, Фута Тородан шыққан жобава, дамбазава және сулубава фулани рулары аймаққа көшіп келіп, жергілікті қалалық, негізінен хауса элитасымен араласып, хауса-фулани халқының тілдік, мәдени және этникалық араласуына зор үлес қосты. Осы ассимиляцияның нәтижесінде хауса-фулани халқы Даура, Замфара, Кано, Кацина, Зазау және Сокото аймақтарының негізгі және басым бөлігін құрайды. Хауса-фуланилер негізінен хауса тілінің диалектілер жиынтығын құрайтын, өзара түсіністік деңгейдегі аймақтық түрлерін қолданады. Хауса тілінде Африкада 100-150 миллионнан астам адам сөйлейді, бұл оны ең көп таралған жергілікті африка тілі және әлемдегі 11-ші орынға қояды. Транссахара саудасынан бері хауса тілі Нигердегі Сахара шөлінің тереңдігіндегі Агадезден Солтүстік Нигерияға дейін лингва франка ретінде қолданылып келеді және көптеген сөздерін араб тілінен алған. Ғасырлар бойы ол тілдің ғылыми дәстүрінің негізі болған аджами жазу жүйесін пайдаланған. Британдықтар Сокото халифатын басып алғаннан кейін бұл жазу жүйесі Боко әліпбиінің латын әрпіне негіделген орфографиясымен алмастырылды.

West African ethnic group

Hausa–Fulani are people of mixed Hausa and Fulani origin. They are primarily found in the Northern region of Nigeria, most of whom speak a variant of Hausa or Fula or both as their first language. While some Fulani claim Semitic origins, Hausas are indigenous to West Africa. This suggests that the processes of "Hausaization" in the western Sudan region was probably both cultural and genetic. The Hausa–Fulani identity came into being as a direct result of the migration of Fulani people to Hausaland around the 14th century and their cultural assimilation into the Hausa society. At the beginning of the 19th century, Sheikh Usman dan Fodio led a successful jihad against the Hausa Kingdoms founding a centralized Fulani Empire (anglicized as the Sokoto Caliphate). After the jihad, Dan Fodio encouraged intermarriage between the immigrant Fulani and the conquered Hausa states and locals mainly other Hausa people; in addition, Jobawa, Dambazawa and Sullubawa Fulani clans originating in Futa Tooro migrated to the region and intermarried with the local urban mainly Hausa elite, and were a major factor in the linguistic, cultural and ethnic mixing of the Hausa–Fulani people. As result of this assimilation, Hausa–Fulani form the core and vast majority of the populations of Daura, Zamfara, Kano, Katsina, Zazzau, and Sokoto. Hausa–Fulanis primarily speak variants of Hausa which form a dialect continuum of more or less mutually intelligible regional varieties. Hausa is spoken by over 100 to 150 million people across Africa, making it the most spoken Indigenous African language and the 11th most spoken language in the world. Since the Trans Saharan trade, Hausa is used as a lingua franca spanning from Agadez deep in the Sahara Desert of Niger to Northern Nigeria, and has many loanwords from Arabic. For centuries, it utilized an Ajami script which served as the basis of the language scholarly tradition. The script was replaced with the Latin orthography of the Boko alphabets, after the British conquered the Sokoto Caliphate.

Тарихи көзқарас

Ортағасырлық араб деректемелерінде бұл аймақ Судан немесе Билад әл-Судан (بلاد السودان) деп аталады. Бұл атау, мүмкін, "Негроланд" терминінің пайда болуына себеп болған, оны еуропалықтар 19 ғасырға дейін Гвинея аймағының солтүстігіндегі жақсы зерттелмеген ішкі аймақты атау үшін қолданды: Батыс Африкадағы Құл жағалауы, Алтын жағалауы, Астық жағалауы. Халықтың бір бөлігі Солтүстік Африканың араб-мұсылман мәдениетімен байланысты болғандықтан, олар сауда жасауды бастады және араб тілінде сөйлейтіндер оларды "әл-Судан" ("Қаралар") деп атады, себебі олар мұсылман әлемінің бір бөлігі саналды. Ортағасырлық араб және мұсылман тарихшылары мен географтарының еңбектерінде Канем-Борну империясы аймақтың ислам азаматтығының маңызды орталығы ретінде көрсетілген. Ортағасырлық Хауса мемлекеттері Борну империясымен сауда байланыстарын орнатқан, ол транс-Сахара құл саудасының ірі африкалық транзиттік орталығы ретінде өркендеген. Хауса билеушілері Борну империясымен соғыстың алдын алу үшін судандықтарды салық ретінде берген болуы мүмкін. Судан 7 ғасырдан бастап исламның таралуымен біртіндеп өзгерді, осы кезде әйгілі діни тіл – араб тілі Борну арқылы Суданға жеткізілді. Осыған дейін, көшпелі фулани тайпасы негізінен Суданның солтүстігіндегі жартылай шөлді Сахель аймағында мал өсітіп, судандықтармен сауда жасаудан және араласудан аулақ болды. Фуланизация 16 ғасырдың басында Борнудан көшіп келген Дамбазава бай сауда кланының қоныс аударуымен ауылдық жерлерде одан әрі күшейді. Сокото халифаты Усман дан Фодио (1754–1817) басшылығымен джихадтан кейін нығайды, оны кеңес Әмір әл-Мүминин немесе Сенімділердің басшысы деп жариялады. Оның және оның ұрпақтарының билігімен империя араб тілі ресми тіл ретінде тез өсті және әр бағытта әскерлерді жіберді. Бұл алып құрлықтағы империя шығысты Батыс Суданмен байланыстырды. Ислам мемлекеті ретінде билік құдайға адалдық пен білімге негізделген, сондықтан сұлтан жаулап алынған аймақтарда билікті орнату және ислам азаматтығын дамыту үшін әмірлерді жіберді, әкімшілік құрылымдар мен билеуші элита құру үшін біріктірді. Бұл қоныстану нәтижесінде Хауса халқының ірі Хауса қалаларында (Хауса Бакваи) – Даура, Хадейджа, Кано, Кацина, Заззау, Рано және Гобирде – фулани мәдениетіне біртіндеп ассимиляциялануына әкелді, бұл 20 ғасырда британдықтардың мектептер мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы Хауса тілі мен мәдениетін кеңінен оқытуына және насихаттауына себеп болды.

Medieval Arabic sources refers to the area as Sudan or as Bilad Al Sudan (; بلاد السودان). This designation may have given rise to the term Negroland which was used by Europeans until the 19th century to refer to the inner poorly explored area north of the region of Guinea: consisting of the Slave Coast, Gold Coast, Grain Coast in West Africa. Since the populations were partially affiliated with the Arab Muslim culture of North Africa, they started to trade and be referred to by the Arabic speakers as Al Sudan (meaning "The Blacks") as they were considered an extended part of the Muslim world. There are early historical references by medieval Arab and Muslim historians and geographers which to refer to the Kanem Bornu Empire as the region's major centre for Islamic civilization. It is likely that the medieval Hausa Kingdoms formed trading ties with the Bornu Empire, which became increasingly wealthy as the main African transshipment centre for the trans Saharan slave trade. Hausa rulers also likely provided Sudanic peoples as a tributary to the Bornu Empire in order to avert war with the Empire. The Sudan was gradually fulanised with the spread of Islam from the 7th century AD, when the liturgical language Arabic was first brought to the Sudan via Bornu. Until this point, the Fulani, a nomadic ethnic group primarily traversed the semi desert Sahelian region, north of the Sudan, with cattle and avoided trade and intermingling with the Sudanic peoples. Fulanisation was at least partly strengthened in the rural areas in the early 16th century with the emigration of the settled Dambazawa wealthy trading clan from Bornu. The Sokoto Caliphate emerged strong after the jihad under the leadership of Usman dan Fodio (1754–1817), whom a council proclaimed as the Amir al Mu'minin or Commander of the Faithful. The empire with Arabic as its official language grew rapidly under his rule and that of his descendants, who sent out armies in every direction. The vast landlocked empire connected the East with the West Sudan region. As an Islamic state, authority is derived from piety and scholarship, thus the Sultan sent out emirs to establish suzerainty over the conquered territories and promote Islamic civilization, consolidating in order to establish administrative structures and a ruling elite. This settlement eventually gave rise to the gradual cultural assimilation of the Fulani culture by the Hausa people in major Hausa cities (or Hausa Bakwai) of: Daura, Hadeija, Kano, Katsina, Zazzau, Rano, and Gobir, leading to the mass education and promotion of Hausa language and culture through schools and later mass media, during the 20th century by the British.