Сокото Халифаты: Батыс Африкадағы 19 ғасырлық ислами мемлекет
Sokoto Caliphate
Сокото халифаты: Батыс Африкада 1804-1903 ж. құрылған ислами мемлекет. Осма́н дан Фо́дио негіздеген, хауса мемлекеттерін жеңіп, халық саны 10 млн-нан асып түскен империя.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африкадағы ислам мемлекеті (1804–1903)
19 ғасырдағы мемлекет
Islamic state in West Africa (1804–1903)
the 19th century state
Сокото халифаты (دولة الخلافة في بلاد السودان), сонымен қатар Сокото сұлтандығы деп белгілі, Батыс Африкадағы сүнни мұсылман халифаты болды. Ол 1804 жылы Фулани соғысында Хауса патшалықтарын жеңгеннен кейін, Фулани джихады кезінде Усман дан Фодио құрған. Халифаттың шекарасы қазіргі Камерун, Буркина-Фасо, Нигер және Нигерияның аумағына кіреді. 1837 жылға қарай Сокото мемлекетінің халқы шамамен 10 миллионнан астам адамды құрады, бұл Батыс Африкадағы ең көп халқы бар империяға айналды. Ол 1903 жылы британдықтар, француздар және немістер аймақты жаулап алып, оны жаңадан құрылған Солтүстік Нигерия протекторатына, Сенегамбияға және Нигер мен Камерунға қосып алғанда таратылды. Халифат Хауса патшасы Юнфаның 1802 жылы Усман дан Фодионы өлтіруге талпынуынан кейін құрылды. Қудалаудан қашу үшін Усман мен оның жақтастары 1804 жылдың ақпанында Гудуға қарай көшті. Усманның жақтастары Усманға «Адалдардың Әмірі» (Әмір әл-Мүминін) ретінде адалдық серт берді. 1808 жылға қарай Сокото халифаты Хауса жерін және бірнеше көршілес мемлекеттерді бақылауына алды. Алтыншы халифа Ахмаду Руфаи тұсында мемлекет Батыс Африканың кең аумағын қамтып, ең үлкен шегіне жетті. 1903 жылы он екінші және соңғы халифа Аттахиру британдық күштерінің қолынан қаза тауып, халифаттың соңы болды. Көптеген тәуелсіз Хауса патшалықтарының құрылымында дамыған халифат өзінің гүлденген кезеңінде 30-нан астам әмірлікті және 10-20 миллионнан астам халқы бар құрлықтағы ең ірі тәуелсіз мемлекетке біріктірді. Тарихшы Джон Илиффтің сөзіне сүйенсек, Сокото Сахарадан төменгі Африканың ең дамыған мемлекеті болды. Халифат – Сокото сұлтаны Әмір әл-Мүминіннің билігін мойындаған әмірліктердің еркін конфедерациясы еді. Фулани соғысы кезінде 1 миллионнан 2,5 миллионға дейін мұсылман емес құлдар тұтқынға алынған. Усман дан Фодионың джихады Судан саваннасының және Сахель аймағының басқа бөліктерінде, қазіргі Нигерияның шекарасынан тыс жерлерде джихадтар тізбегін бастауға себеп болды, бұл қазіргі Сенегал, Мали, Кот-д'Ивуар, Чад, Орталық Африка Республикасы және Судан аймақтарында ислам мемлекеттерінің құрылуына әкелді.
The Sokoto Caliphate (دولة الخلافة في بلاد السودان), also known as the Sultanate of Sokoto, was a Sunni Muslim caliphate in West Africa. It was founded by Usman dan Fodio in 1804 during the Fulani jihads after defeating the Hausa Kingdoms in the Fulani War. The boundaries of the caliphate are part of present day Cameroon, Burkina Faso, Niger, and Nigeria. By 1837, the Sokoto state had a population of around 10 20 plus million people, becoming the most populous empire in West Africa. It was dissolved when the British, French and Germans conquered the area in 1903 and annexed it into the newly established Northern Nigeria Protectorate, Senegambia and Niger and Kamerun respectively. The caliphate emerged after the Hausa King Yunfa attempted to assassinate Usman dan Fodio in 1802. In order to escape persecution, Usman and his followers migrated towards Gudu in February 1804. Usman's followers pledged allegiance to Usman as the Commander of the Faithful (Amīr al Muʾminīn). By 1808, the Sokoto Caliphate had gained control over Hausaland and several surrounding states. Under the sixth caliph Ahmadu Rufai, the state reached its maximum extent, covering a large swath of West Africa. In 1903, the twelfth and last caliph Attahiru was assassinated by British forces, marking the end of the caliphate. Developed in the context of multiple independent Hausa Kingdoms, at its peak, the caliphate linked over 30 different emirates and 10–20+ million people in the largest independent polity in the continent at the time. According to historian John Iliffe, Sokoto was the most developed state of pre modern Subsaharan Africa. The caliphate was a loose confederation of emirates that recognized the suzerainty of the Amir al Mu'minin, the Sultan of Sokoto. An estimated 1 to 2.5 million non Muslim slaves were captured during the Fulani War. Usman dan Fodio's jihad provided the inspiration for a series of related jihads in other parts of the Sudanian Savanna and the Sahel far beyond the borders of what is now Nigeria that led to the foundation of Islamic states in the regions that are now in modern day Senegal, Mali, Ivory Coast, Chad, the Central African Republic, and Sudan.
Өмірбаян
17-18 ғасырларда аймақтағы ең ірі держава Борну империясы болды. Алайда, революциялар мен жаңа державалардың пайда болуы Борну империясының күшін әлсіретті және 1759 жылға қарай оның билеушілері Бильма оазис қалашығын бақылаудан шығарды, сондай-ақ Транс-Сахара саудасына қол жеткізу мүмкіндігінен айырылды. Империяның қарастырылған қалалары біртіндеп тәуелсіздікке ие болды, нәтижесінде 1780 жылға қарай аймақта тәуелсіз мемлекеттердің саяси құрамы қалыптасты. Бұл мемлекеттер бір-бірімен үнемі соғысқа түсіп, әсіресе құл шабуылдарымен айналысты. Олар үздірмелі соғыстың шығындарын жабу үшін өз азаматтарынан жоғары салықтар жинады. Нигер өзені мен Чад көлі арасындағы аймақты фулани, хауса және аумаққа көшіп келген басқа этностық топтар, мысалы туарегтер көптеп мекендеді.
The major power in the region in the 17th and 18th centuries had been the Bornu Empire. However, revolutions and the rise of new powers decreased the power of the Bornu empire and by 1759 its rulers had lost control over the oasis town of Bilma and access to the Trans Saharan trade. Vassal cities of the empire gradually became autonomous, and the result by 1780 was a political array of independent states in the region. These kingdoms engaged in regular warfare against each other, especially in conducting slave raids. In order to pay for the constant warfare, they imposed high taxes on their citizens. The region between the Niger River and Lake Chad was largely populated with the Fulani, the Hausa, and other ethnic groups that had immigrated to the area such as the Tuareg.
Сокото халифатының кеңейуі
1808 жылдан 1830 жылдардың ортасына дейін Сокото мемлекеті кеңейіп, батыстағы жазықтарды және Йоруба жерінің маңызды бөліктерін біртіндеп қосып алды. Ол Африкадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды, қазіргі Буркина-Фасодан Камерунға дейін, сондай-ақ Солтүстік Нигерияның көп бөлігі мен Оңтүстік Нигерді қамтыды. Өркендігінде Сокото мемлекеті саяси құрылымына 30-нан астам әмірліктерді біріктірді. Мемлекеттің өсуінің көп бөлігі екінші сұлтан Мұхаммед Беллоның біріктіру саясатының аясында рибаттардың кең ауқымды жүйесін құру арқылы жүзеге асты. Рибаттар қамалмен қоршалған қалалар, мектептер, базарлар және басқа да ғимараттармен бірге көптеген жаңа қалалардың негізін қалады. Бұл жаңа қалаларды дамыту, көшпелі фулани халқын қоныстандыру және экономика үшін маңызды плантациялардың өсуін қолдау арқылы кеңеюде шешуші роль атқарды. Сокото халифатының кеңеюі жергілікті халыққа маңызды әсер етті. Көп жағдайда, жаулап алынған халықтар халифатқа ассимиляцияланды, ислам дінін қабылдады және халифаттың саяси және әлеуметтік құрылымының бір бөлігіне айналды. Басқа жағдайларда, қауымдар халифаттың билігіне қарсы тұрды, бұл кейде жылдар бойы сақталатын қақтығыстар мен шиеленістерге әкелді. Ең маңызды әсері – жергілікті халық арасында исламның таралуы болды. Сокото халифаты ислам дініне берілгендігімен ерекшеленді және жаулап алған аумақтардағы халықты исламға көшіруге белсенді түрде тырысты. Нәтижесінде ислам аймақтағы басым дінге айналды, бұл жергілікті мәдениетке, құқықтық жүйеге және әлеуметтік нормаларға терең әсер етті. Ислам заңдарының (Шария) енгізілуі мүлік құқығы, неке және қылмыстық сот төрелігі сияқты салаларда өзгерістерге әкелді. Барлық жергілікті халық халифаттың билігін қабылдаған жоқ, қарсылықтың мысалдары болды. Кейбір қауымдар халифаттың исламды күштеп енгізу әрекеттеріне қарамастан, дәстүрлі діндерін және салтын сақтап қалды. Халифат билігіне қарсы қарулы көтерілістер де болды, олардың кейбіреулері жергілікті тәуелсіздікке қол жеткізуде сәтті болды. Сокото халифатының кеңеюі үш кезеңді процесс ретінде қарастырылуы мүмкін. Алғашқы кезеңде, 1804 жылдан 1808 жылға дейін, Гобирде және көршілес Хауса мемлекеттерінде биліктің консолидациясы жүрді. Осы билеушілерге қарсы сәтті әскери науқандар оған айтарлықтай қолдау әкелді және алдағы кеңеюдің негізін қалады. Әмір ислам заңдарын орындауға және сұлтанға салық төлеуге міндетті болды. Нупе патшалығын жаулап алу аймаққа маңызды әсер етті. Ислам басым дінге айналды және жергілікті нупе тілінде жазу үшін араб әліпбиі енгізілді. Сокото халифаты аймақта жаңа сауда жолдары мен нарықтарды да құрды, бұл экономикалық өзгерістерге әкелді.
From 1808 until the mid 1830s, the Sokoto state expanded, gradually annexing the plains to the west and key parts of Yorubaland. It became one of the largest states in Africa, stretching from modern day Burkina Faso to Cameroon and including most of northern Nigeria and southern Niger. At its height, the Sokoto state included over 30 different emirates under its political structure. Much of the growth of the state occurred through the establishment of an extensive system of ribats as part of the consolidation policy of Muhammed Bello, the second Sultan. Ribats were established, founding a number of new cities with walled fortresses, schools, markets, and other buildings. These proved crucial in expansion through developing new cities, settling the pastoral Fulani people, and supporting the growth of plantations which were vital to the economy. The expansion of the Sokoto Caliphate had significant impacts on local populations. In many cases, conquered peoples were assimilated into the Caliphate, adopting Islam and becoming part of the Caliphate's political and social structures. In other cases, communities resisted the Caliphate's rule, leading to conflicts and tensions that sometimes persisted for years. The most significant impact was the spread of Islam among the local populations. The Sokoto Caliphate was intensely Islamic, and it actively sought to convert the peoples of the territories it conquered. As a result, Islam became the dominant religion in the region, with profound implications for local cultures, legal systems, and social norms. The imposition of Islamic law (Sharia) brought about changes in areas such as property rights, marriage, and criminal justice. Not all local populations accepted the Caliphate's rule, and there were instances of resistance. Some communities maintained their traditional religions and practices despite the Caliphate's efforts to enforce Islam. There were also armed rebellions against the Caliphate's rule, some of which were successful in achieving local autonomy. The expansion of the Sokoto Caliphate can be understood as a three stage process. Initially, from 1804 to 1808, the consolidation of power occurred in Gobir and the neighboring Hausa states. The successful military campaigns against these rulers won him considerable support, establishing the foundation for the forthcoming expansion. The emir was expected to enforce Islamic law and pay tribute to the Sultan. The conquest of the Nupe Kingdom had significant impacts on the region. Islam became the dominant religion, and the Arabic script was introduced for writing the local Nupe language. The Sokoto Caliphate also established new trade routes and markets in the region, leading to economic changes.
Ойо империясына
Ойо империясы қазіргі Нигерияның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, және 18 ғасырда Батыс Африкадағы ең қуатты мемлекеттердің бірі болды. Алайда, 19 ғасырдың басында Ойо империясы ішкі қақтығыстар, тәксіздік таластары және сыртқы жаулардың қысымы салдарынан құлдырауға ұшырады. Ал Сокото халифаты, керісінше, күшейіп келе жатты. Сокото халифатының Ойо империясымен басты қатысы Илорин арқылы болды, ол Ойо империясының солтүстік йоруба тәуелді мемлекеті еді. Сокото халифатының қолдауымен Илорин Ойо империясына қарсы бірнеше шабуылдар жасады. Бұл шабуылдар, ішкі қақтығыстармен бірігіп, 19 ғасырдың ортасына қарай Ойо империясының толық құлдырауына алып келді.
The Oyo Empire, located in present day southwestern Nigeria, was one of the most powerful kingdoms in West Africa during the 18th century. However, by the early 19th century, the Oyo Empire was in decline due to internal conflicts, succession disputes, and pressures from external enemies. The Sokoto Caliphate, on the other hand, was on the rise. The Sokoto Caliphate's main involvement with the Oyo Empire was through Ilorin, a northern Yoruba vassal state of the Oyo Empire. The Ilorin, backed by the Sokoto Caliphate, launched a series of attacks against the Oyo Empire. These attacks, combined with internal conflicts, led to the final collapse of the Oyo Empire by the mid 19th century.
Хаусалендтің басқа бөліктеріне
Қазіргі Нигердің бір бөлігі, әсіресе Нигериямен шекаралас аймақтар Сокото халифатының басып алуына түсті. Мысалы, Бірнин Конни қаласы осы аймақтағы Халифаттың маңызды орталығы болды. Сокото халифаты өзінің ықпалын қазіргі Бениннің солтүстік облыстарына дейін жеткізді, ол батыстан Нигериямен шектеседі. Осы аймақтарға жасалған кеңею процесі Нигериядағы кеңеюге ұқсас болды. Халифат жергілікті билеушілерге қарсы әскери науқандар жүргізіп, көбінесе ішкі жанжалдар мен дау-дамайларды пайдаланды. Аймақты басып алғаннан кейін Халифат әдетте әмірлік құрып, Сокото сұлтанының өкілі ретінде басқару үшін әмір тағайындайтын. Жаңа билеушілер ислам заңдарын сақтауға және сұлтанға салық төлеуге міндетті болды.
Parts of present day Niger, particularly the regions bordering Nigeria, were conquered by the Sokoto Caliphate. The town of Birnin Konni, for instance, was a significant center of the Caliphate in this region. The Sokoto Caliphate extended its influence into the northern areas of present day Benin, which borders Nigeria to the west. The process of expansion into these regions was similar to that within Nigeria. The Caliphate launched military campaigns against local rulers, often exploiting internal conflicts and divisions. Upon conquering an area, the Caliphate would typically establish an emirate, appointing an emir to govern on behalf of the Sultan of Sokoto. The new rulers were expected to enforce Islamic law and pay tribute to the Sultan.
Канем-Борну империясына
Фулани джихадистерінің соңғы ірі кеңеюі 1846 жылы Сайфава әулетінің құлауына қатысуымен болды. Сокото халифаты Борну империясын билеген әулетті тікелей құлатпады, бірақ 19 ғасырдағы джихадистік қозғалыстар оған әсер етті. Империя ішкі жанжалдардың, сондай-ақ сыртқы қауіптердің салдарынан әлсіреп қалды, оның ішінде Сокото халифатының кеңеюі және басқа джихадистік топтардың енуі де болды. Усман дан Фодионың туы астындағы Фулани джихадистері 1808 жылы Май Дунама IX Лефиами басқарған Борноны жаулап алуға тырысты. Олар біршама сәттілікке жетті. Олар Борноның астанасы Ынғазаргамуды өртеп, Борно Майының басты әскерін жеңді.
The last major expansion of the Fulani jihadists was their part in the fall of the Sayfawa dynasty in 1846. The Sokoto Caliphate did not directly overthrow the dynasty that ruled the Bornu Empire, but the jihadist movements of the 19th century certainly had an impact on it. The empire was weakened by internal conflicts, as well as by external threats, including the expansion of the Sokoto Caliphate and the encroachment of other jihadist groups. The Fulani jihadists, under Usman dan Fodio's banner tried to conquer Borno, who was governed by Mai Dunama IX Lefiami, in 1808. They partly succeeded. They burnt the capital, Ngazargamu and defeated the main army of the Mai of Borno.
Басқа Фула Джихад мемлекеттеріне әсер етуі
19 ғасыр Батыс Африкада исламдық реформалар мен джихадтардың маңызды кезеңі болды, ал Сокото халифаты осы тұста құрылған көптеген күшті мемлекеттердің бірі ғана еді. Қазіргі Малидегі Массина және Тукулер империялары исламдық реформалар мен әскери кеңеюдің ұқсас процестері арқылы құрылған мемлекеттердің мысалы болды. Ақырында тарап кеткеніне қарамастан, бұл джихадшы мемлекеттер исламның таралуына және Батыс Африканың қалыптасуына зор үлес қосты. Олар исламның аймақтық таралуының шешуші кезеңі және аймақтың жергілікті саяси және әлеуметтік құрылымдарындағы тұрақсыз кезеңді білдірді. Көптеген джихад қозғалыстары исламдық емес амалдар жасады деген айыппен дәстүрлі билеушілерді құлатудан басталды. Бұл билеушілер көбінесе джихадқа жетекшілік еткен және йоруба патшалықтары сияқты әртүрлі қауымдастықтарда жаңа қағидалар негізінде үкімет құруға тырысқан көшбасшылармен алмастырылды. Джихадтар көбінесе әлеуметтік иерархияда өзгерістерге әкелді. Алайда, Берлин конференциясынан кейін британдықтар Оңтүстік Нигерияға кеңейді, ал 1901 жылы Сокото халифатына еніп, Камерунды немістер басып алды. Британдық генерал Фредерик Лугард оңтүстіктегі көптеген әмірлер мен орталық Сокото әкімшілігі арасындағы бәсекелестікті пайдаланып, астанаға қарай жорық жасағанда қорғанысқа мүмкіндік бермеді, ал немістер Адамауаны жаулап алды. Британдықтар Сокото қаласына жақындағанда, жаңа сұлтан Мұхаммед Аттахиру I Мұхаммед бин Анабуанимен бірге қаланың жедел қорғанысын ұйымдастырып, британдық әскерлерге қарсы күресті. Британдықтар жеңіске жетіп, Аттахиру I мен мыңдаған ізбасарларын Махди хижрасына жіберді. Мұсылман жақтастары мен шенеуніктер Хауса жерінен, Сегуден, Массинадан және Адамауадан Империяның шығыс шебіндегі Бурми әскери бекетіне көшті. Бұл жаппай көші-қонды Шеху Усман Дан Фудио бір ғасыр бұрын болжаған болатын. Бұрынғы халифат Ұлыбритания мен Германия арасында бөлісті. 1903 жылдың 13 наурызында Сокотоның ірі базар алаңында халифаттың соңғы визирі британдық билікке ресми мойынсұнды. Британдықтар Мұхаммед Аттахиру II-ні жаңа халифа етіп тағайындады. 1903 жылдың маусымында британдықтар Аттахиру I-нің қалған күштерін жеңіп, ол шайқаста қаза тапты; 1906 жылға қарай британдық билікке қарсы қарулы қарсылық тоқтатылды.
The 19th century was a period of significant Islamic reform and jihads in West Africa, and the Sokoto Caliphate was just one of several powerful states that emerged during this time. In present day Mali, the Massina Empire and the Toucouleur Empire were examples of states established through similar processes of Islamic reform and military expansion. Despite their eventual dissolution, these jihadist states played a significant role in the spread of Islam and shaping of West Africa. They marked a crucial phase in the regional spread of Islam and a turbulent period in the region's indigenous political and social structures. Many of the jihadist movements began with the overthrow of traditional rulers who were accused of un Islamic practices. These rulers were often replaced with leaders who had led the jihad and who sought to establish governance in diverse communities such as the Yoruba Kingdoms, based on their new rules. The jihads often led to shifts in the social hierarchy. However, following the Berlin Conference, the British had expanded into Southern Nigeria, and by 1901 had begun to move into the Sokoto Caliphate while simultaneous German efforts occurred in Cameroon. British General Frederick Lugard used rivalries between many of the emirs in the south and the central Sokoto administration to prevent any defense as he marched toward the capital, while the Germans conquered Adamawa. As the British approached the city of Sokoto, the new Sultan Muhammadu Attahiru I along with Muhammad bin Anabwani organized a quick defense of the city and fought the advancing British led forces. The British force quickly won, sending Attahiru I and thousands of followers on a Mahdist hijra. Muslim supporters and officials moved from Hausaland, Segu, Massina and Adamawa towards to Burmi, a military station on the far eastern border of the Empire. The mass migrations were foretold by Shehu Uthman Dan Fuduye a century before. The now shattered Caliphate was partitioned by Britain and Germany. On March 13, 1903, at the grand market square of Sokoto, the last Vizier of the Caliphate officially conceded to British Rule. The British appointed Muhammadu Attahiru II as the new Caliph. In June 1903, the British defeated the remaining forces of Attahiru I in an engagement where he was killed in action; by 1906, armed resistance to British rule had ended.
Әкімшілік құрылым
Сокото мемлекеті негізінен Сокото сұлтанына адалдық серт еткен көптеген тәуелсіз әмірліктердің айналасында құрылған. Әкімшілік бастапқыда Мұхаммед Мединеде болған кезіндегі үлгіні, сондай-ақ Әл-Мауардидің «Үкімет ережелері» кітабындағы теорияларын негізге алды. Басты әкімшілік бөлініс Сокото мен Гванду әмірліктері арасында болды. 1815 жылы Усман дан Фодио мемлекеттік басқару ісінен шеттеліп, Фулани соғысы барысында бағындырылған аймақты ағасы Абдуллахи дан Фодиомен бөлісті, ол батыста Гванду әмірлігін басқарды, ал ұлы Мұхаммед Белло Сокото сұлтандығын басқаруды өз міндетіне алды. Гванду әмірі Сокото сұлтандығына адал болып, сұлтаннан рухани нұсқаулар алды, бірақ әмір өзінің бақылауындағы әмірліктерді сұлтаннан тәуелсіз басқарды. 1836 жылы Гобир қала-мемлекетінде ірі көтеріліс болды, оны Мұхаммед Белло Гавакуке шайқасында басып тастады. Аймақ бойынша суфилық қауым мемлекеттік басқаруда маңызды рөл атқарды. Ең белгілісі – Қадирия тарикаттары, Сокотоның әрбір сұлтаны оның мүшесі болды, ол әртүрлі әмірліктерді сұлтан билігімен байланыстыратын топты құрады. Ғалымдар Бернхам мен Ласт бұл исламдық білім беру қауымдастығы Сокото мемлекетіндегі қалаларды байланыстыратын «жас бюрократияны» құрғанын айтады. Сокотодағы визират Аббасид халифатындағы осы лауазымның үлгісіне негізделген. Шейх Усман дан Фодионың «Баян уужаб әл-хижра» кітабы халифаттағы осы лауазымның қажеттілігін дәлелдейді: «Мемлекеттің бірінші тірегі – вилаядағы адал уәзир (визир), ол [хаким] ұйықтаса оны оятып, көре алмаса көзін ашады және ол абайсыздан істесе еске салады. Вилая мен оның халқы үшін ең үлкен апат – жақсы уәзирлер мен көмекшілерден айырылу. Уәзирдің міндеттерінің бірі – ол халыққа шынайы мейірімді және жақсылықты болуы керек». Визир ретінде Гидадоның үлкен өкілеттіктері болды. Ол Даура әмірі Ысқақты зейнеткерлікке шығарып, оның ұлы Зөбейр ибн Ысқақты тағайындады, бұл шешімді кейіннен Сұлтан Белло бекітті. 1886 жылы тағы бір саяхатшы Пол Стаудингер визирдің айтарлықтай «үй билігіне» («eine ziemliche Hausmacht») ие екенін, оның қасында жүз қарулы адам болғанын айтты. Оның бірнеше егістік жерлері мен ауылдары болды, бірақ олардың тұрғындары көбінесе шашырап, Сокотодан алыс тұрып, тек ірі жорықтарға қатысты. 1880-1890 жылдар аралығында шетелдік келушілер бұл лауазымды өте қуатты деп санады. Шотланд геологы және саяхатшысы Джозеф Томсон оны «сұлтанның өзінен де күшті» деп сипаттады, себебі «оның кеңесінен басқа ештеңе жасалмайды»; Уильям Уоллес «үлкен визир Фула империясын іс жүзінде басқарады» және «нағыз билікке ие, ал сұлтан формальды рәсімдермен шектелген» деп тапты. Бұл әсерлер шамадан тыс болғанымен, визирдің барлық мемлекеттік аппаратты бақылауында екендігі көрінеді. Визират ешқашан халифаның орнына таласпады. Визир – халифаның басты қолдаушысы, кеңесшісі және досы болды және осы лауазымда Сокотода исламдық дәстүрді қайта жандандыра алды.
The Sokoto state was largely organized around a number of largely independent emirates pledging allegiance to the sultan of Sokoto. The administration was initially built to follow those of Muhammad during his time in Medina, but also the theories of Al Mawardi in "The Ordinances of Government". The major administrative division was between Sokoto and the Gwandu Emirate. In 1815, Usman dan Fodio retired from the administrative business of the state and divided the area taken over during the Fulani War with his brother Abdullahi dan Fodio ruling in the west with the Gwandu Emirate and his son Muhammed Bello taking over administration of the Sokoto Sultanate. The Emir at Gwandu retained allegiance to the Sokoto Sultanate and spiritual guidance from the sultan, but the emir managed the separate emirates under his supervision independently from the sultan. A serious revolt occurred in 1836 in the city state of Gobir, which was crushed by Muhammed Bello at the Battle of Gawakuke. The Sufi community throughout the region proved crucial in the administration of the state. The Tariqa brotherhoods, most notably the Qadiriyya, to which every successive sultan of Sokoto was an adherent, provided a group linking the distinct emirates to the authority of the sultan. Scholars Burnham and Last claim that this Islamic scholarship community provided an "embryonic bureaucracy" which linked the cities throughout the Sokoto state. The vizierate in Sokoto was based on the Abbasid Caliphate version of the position. Shaikh Uthman dan Fodio's book, Bayan wujab al hijra, justifies the existence of the position in the caliphate:<blockquote>The first pillar [of a kingdom] is an upright wazir (vizier) over the wilaya who wakens [the king] if he sleeps and gives him sight if he cannot see and reminds him if he is heedless. The greatest catastrophe which could befall the wilaya and its subjects is to be deprived of good wazirs and helpers. One of the requirements of a wazir is that he should truly be benevolent and kind hearted towards the people. As Vizier, Gidado had considerable freedom of judgement. He retired the Emir of Daura, Ishaq, and appointed his son, Zubair bin Ishaq which was later approved by Sultan Bello. another explorer Paul Staudinger in 1886 says the Vizier had considerable 'house power' ('eine ziemliche Hausmacht'), having a hundred gunmen in his following. He had several estates and villages under him but their inhabitants are often scattered and distant from Sokoto only joining him for a major expedition. Foreign visitors between 1880 and 1890 often saw the position as all powerful. The Scottish geologist and explorer Joseph Thomson described him as being 'more powerful than the Sultan himself' since 'nothing is done except by his advice'; William Wallace found that 'the grand Vizier practically rules the Fulah Empire' and holds 'all the real power, the Sultans being completely hedged in by formalities'. Though these impressions are exaggerated, the Vizier did appear to have the whole civil service under his control. The vizierate never rivalled the Caliph's position. The Vizier was the chief supporter, adviser and friend to the Caliph, and in that position was able to reassert the Islamic tradition in Sokoto.
Әскери
Әскери, оған Әли Джедоның ұрпақтары бүгінге дейін сақтап келе жатқан Саркин Яки (соғыс қолбасшысы) басшылық етті, джихад кезінде тұрақты әскер және атты әскерге ұйымдастырылды. Тұрақты әскер Хауса және Фулани жауынгерлерінен құралды, олар соғыс өнерінде тәлім алған және Халифатты қорғауға, оның территориясын кеңейтуге жауапты болды. Атты әскер – әскери құрылымның маңызды бөлігі болды, себебі сол дәуірде жылқы басты көлік құралы еді. Территорияны кеңейту кезінде Халифат әскері жаулап алынған жерлерде әмірліктер құру стратегиясын қолданды. Бұл әмірліктерді сұлтан тағайындаған немесе Халифат билігіне бағынған жергілікті билеушілер – әмірлер басқарды. Бұл стратегия Халифаттың кең аумақтарын бақылауда ұстауға көмектесті. Сонымен қатар, Халифаттың әскери стратегиясында жергілікті билеушілермен одақтасу жүйесі де болды. Кей жағдайларда, осы билеушілерге Халифатқа адалдық серт беру және ислам дінін қабылдау шартымен лауазымдарын сақтап қалуға рұқсат етілді. Бұл стратегия Халифаттың жаулап алынған территорияларға бақылауын нығайтуға септіктес болды.
The military, which was commanded by the Sarkin Yaki (war commander) the title still held by the descendants of Ali Jedo, at the time of the jihad was organized into a standing army and a cavalry. The standing army was composed of Hausa and Fulani warriors who were trained in warfare and were responsible for the Caliphate's defense and the expansion of its territories. The cavalry was an essential part of the military, as horses were the primary mode of transportation during this period. During the expansion, the Caliphate's military utilized a strategy of establishing emirates in conquered territories. These emirates were governed by emirs, who were either appointed by the Sultan or were local rulers who had submitted to the Caliphate's authority. This strategy helped in maintaining control over the vast territories of the Caliphate. Additionally, the Caliphate's military strategy involved a system of alliances with local rulers. In some cases, these rulers were allowed to maintain their positions under the condition that they pledged allegiance to the Caliphate and adopted Islam. This strategy helped to solidify the Caliphate's control over conquered territories.
Экономика
Халифат орнағаннан кейін, бүкіл аймақта, әсіресе 1816–1817 жылдардағы көтерілістер толқынынан кейін, ондаған жылдар бойы экономикалық өсім байқалды. Джихад науқандары, шекаралық соғыстар мен құл шабуылдары нәтижесінде құлдардың саны күрт өсті. Оның коммерциялық гүлденуі исламдық дәстүрлерге, нарық интеграциясына, ішкі тыныштыққа және кең ауқымды экспорттық сауда желісіне негізделген.
After the establishment of the Caliphate, there were decades of economic growth throughout the region, particularly after a wave of revolts in 1816–1817. There was a huge expansion of slaves due to the jihad campaigns, frontier wars and slave raids. Its commercial prosperity was also based on Islamic traditions, market integration, internal peace and an extensive export trade network.
Мәдениет
Фулани билеуші тобы Хауса отбасыларымен некелік байланыстар жасады. Хауса тілі халифаттың әкімшілік тіліне және поэзияның басты құралына айналды. Боко Харам негізінен Борно штатында қызмет етеді, сондықтан Канури халқының ежелгі Канем-Борну империясының орталық бөлігі саналатын аталған штаттың тарихи контекстін мойындау өте маңызды. Шейх әл-Канеми басқарған Борну, Сокото джихадына қарсы тұрып, халифаттың идеологиясына белсенді түрде қарсылық көрсетті. Джихад кезінде Белло мен әл-Канеми арасында қызу пікірталастар мен хат алмасулар болды, олардың әртүрлі көзқарастарын көрсетеді. Сокото халифаты Борнуды толық бағындыруға толыққанды қол жеткізе алмаса да, Мұхаммед Юсуф құрған және кейін Шекау басқарған Боко Харамның да Канури қауымынан шыққандығын атап өткен жөн. Олардың идеологиясы Сокото халифатының орныққан ислам дәстүрін сынап, оны бұрыс және реформаға мұқтаж деп есептеді. Салафи ағымына негізделген, Малики заңдарын және Сокото халифатының суфилік ықпалын қабылдамай, олар өздері дұрыс деп санайтын көне тәжірибелерге қайта оралуға тырысты. Нигериядағы белгілі салафи ғалымдары Боко Харамды сынап, олардың басшыларының фиқһ (ислам құқығы) саласындағы жеткіліксіз біліміне, сондай-ақ салафи мәтіндерін дұрыс түсінбеуіне және қолдануына назар салды. Бұл Сокото джихадының басшыларының, Усман мен Абдуллахи сияқты, джихадтан бұрын-ақ құрметті ғалымдар болғандығынан өзгеше.
The Fulani ruling class engaged in marriage alliances with Hausa families. The Hausa language became the language of administration and main medium of poetry in the caliphate. Boko Haram operates primarily in Borno State, and it is indeed important to acknowledge the historical context of the state, which is the central fragment of the old Kanem Bornu empire of the Kanuri people. Bornu, led by Shaikh al Kanemi, had a history of resistance against the Sokoto jihad and actively opposed the encroachment and ideology of the caliphate. There were intense debates and correspondence between Bello and al Kanemi during the jihad, reflecting their differing perspectives. While the Sokoto Caliphate had limited success in fully subjugating Bornu, it is worth noting that Boko Haram, founded by Muhammad Yusuf and later led by Shekau, also emerged from the Kanuri community. Their ideology criticized the established Islamic tradition of the Sokoto Caliphate, considering it impure and in need of reform. They sought to return to what they perceived as more orthodox practices based on Salafi thought, rejecting the Maliki law and Sufi influences of the Sokoto Caliphate. Influential Salafi scholars in Nigeria critique Boko Haram, highlighting their leaders' lack of proper education in fiqh (Islamic jurisprudence) and their misinterpretation and misuse of Salafi texts. This is in contrast to the Sokoto jihad leaders who were renowned Maliki scholars, with Usman and Abdullahi already being respected scholars prior to the jihad.