Кіріспе
Кано қаласы (аджами: كَنُواْ) – Нигерияның солтүстігіндегі қала және Кано штатының астанасы. Лагостан кейін Нигериядағы екінші ірі қала, он миллионнан астам тұрғыны бар. Сахельдің оңтүстігіндегі саваннада орналасқан Кано мыңжылдықтар бойы сауда және адам қонысы болып келген, сонымен қатар транс-Сахара саудасының маңызды жолы болып табылады. 19-шы ғасырдан бері қала-мемлекеттің әмірлері ретінде билік еткен Дабо әулетінің дәстүрлі мемлекеті. Кано әмірлік кеңесі – Кано қаласы шегіндегі қазіргі дәстүрлі институт, ол Кано штаты үкіметінің билігінде. Қала жеті ортағасырлық Хауса патшалығының бірі. Қаланың негізгі тұрғындары – хауса халқы. Британдық отарлаудан бұрын көп ғасырлар бойы Кано арабтар, туарегтер, канурилер және фулалармен тығыз байланысты, көпұлтты қала болған және бүгінгі күнге дейін Хауса тілі аймақтағы 70 миллионнан астам адамның тілдік құралы ретінде қолданылады. Ислам 11-шы ғасырда немесе одан ертерек, негізінен транс-Сахара саудасы арқылы қалаға келді. Осының нәтижесінде Кано өркендеп, аймақтың және Солтүстік Нигерияның сауда орталығына айналды, және бүгінгі күнге дейін «сауда орталығы» ретінде танылады.
Kano (Ajami: كَنُواْ) is a city in northern Nigeria and the capital of Kano State. It is the second largest city in Nigeria after Lagos, with over ten million citizens living within Located in the Savanna, south of the Sahel, Kano is a major route of the trans Saharan trade, having been a trade and human settlement for millennia. It is the traditional state of the Dabo dynasty who have ruled as emirs over the city state since the 19th century. Kano Emirate Council is the current traditional institution inside the city boundaries of Kano, and under the authority of the Government of Kano State. The city is one of the seven medieval Hausa kingdoms. The principal inhabitants of the city are the Hausa people. Centuries before British colonization, Kano was strongly cosmopolitan with settled populations of Arab, Tuareg, Kanuri and Fula and remains so with the Hausa language spoken as a lingua franca by over 70 million speakers in the region. Islam arrived in the city in the 11th century or earlier primarily through the trans Saharan trade. As a result, Kano became wealthy and the commercial nerve centre of the region and Northern Nigeria, and is still associated as the "centre of commerce".
Этимология
Кано бастапқыда дөңгеден кейін "Дала" деп аталған және Борно деректерінде 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басына дейін осылай аталып келген.
Бағауда әулеті мен оның негізін қалау
VII ғасырда Канодағы Дала төбесі, темірмен жұмыс істейтін аңшылар мен жинаушылар қауымының (Нок мәдениеті) орны болған; бұл адамдар Хауса тайпасынан ба еді, әлде Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтін болды ма, әлі белгісіз. Кано жылнамасында Дала төбесінің жауынгер діни қызметкері Барбуше және әйел рух құдайы Цумбура есімдері аталады. Барбуше – қаланың алғашқы қоныстанушылары болған аңшылар руының (мапарута) ұрпағы (Элизабет Исикэй Барбуше туралы сипаттаманың Сао халқының сипаттамаларына ұқсас екенін айтады). Бұрын бұл аймақта кішкентай биліктер болған, бірақ Кано жылнамасына сәйкес, Бавоның ұлы және мифтік Баяджидданың немересі Багауда 999 жылы Каноның алғашқы патшасы болып, 1063 жылға дейін билік еткен. Оның немересі Гиджимасу (1095–1134), үшінші патша, Дала төбесінің түбінде қала қабырғаларын (бадала/гануа) салуды бастады. Оның ұлы, бесінші патша Цараки (1136–1194) билік еткен кезінде оларды аяқтады. Румфа қаланы реформалады, Сахельдік Гидан Румфаны (Эмир сарайы) кеңейтті және қаланың одан әрі исламдануына үлкен үлес қосты, көрнекті тұрғындарды дінге өтуге шақырып, көптеген белгілі ғалымдарды қалаға әкелді. Ол сондай-ақ қала қабырғаларын және Құрми базарын салған. Кано жылнамасы Румфаға жалпы он екі "жаңалық" жатқызады. Кано жылнамасына сәйкес, отыз жетінші Саркин Кано (Кано патшасы) Мұхаммед Шариф (1703–1731) болған. Оның ізбасары Кумбари дан Шарефа (1731–1743) Сокотомен ұзақ жылдар бойы соғысқан, бұл екі елдің арасындағы жарысқа ұласты.
Фуланилердің билігі
19 ғасырдың басында фулани ислам көшбасшысы Усман дан Фодио орталық Суданның көп бөлігін қамтитын джихад бастады, ол Хабе патшалығын жойды және Сокото халифатының құрылуына әкелді. 1805 жылы Каноның соңғы сұлтаны фуланидің Джобе руынан жеңіліп, Кано Халифаттың әмірлігіне айналды. Кано империяның ең ірі және ең гүлденген провинциясы болды. Қала 1807-1810 жылдары, 1830-шы жылдары, 1847, 1855, 1863, 1873, 1884 және 1889-1890 жылдары ашаршылыққа ұшырады. 19 ғасырда Кано Сокото халифатының бағынышлығына өткенде, сауда орталығы ретінде дамыды. Тоқыма, бояу және былғары өнімдері солтүстікке, Мароккоға, содан кейін Еуропаға дейін саудаланды. Оның мақта маталары Триполи, Чад көлі және Тимбуктуға дейін жеткізілді. 1851 жылы Генрих Барт (1850 жылдары бірнеше жыл Солтүстік Нигерияда болған неміс ғалымы) Каноның 10 мильге созылған, 30 фут биіктіктегі саз қабырғалары бар екенін айтты, және халық саны 30 000-ға жуық болды, сонымен қатар сауда және өндіріс өте дамыған еді. Ол "оның үлкен базары тар көшелердің лабиринты болды, онда көкөністерден бастап құлдарға дейін барлық тауар сатылды" деді. Сондай-ақ Каноны Орталық Африканың ең ірі сауда орталығы деп атады және Канодағы құлдардың үлесі кем дегенде 50% құрайды деп есептеді, олардың көпшілігі құл ауылдарында тұрды.
Британдық отар, жанама билік және тәуелсіздік
1903 жылғы наурыз айында қала-мемлекет Кано шайқасынан кейін Британ империясына қосылды, Кано бекінісі британдықтар тарапынан басып алынды. Ол тез арада Солтүстік Нигерияның әкімшілік орталығы ретінде Локоджаны ығыстырды. Кейіннен Кадуна және Зунгеру үкімет орталығы ретінде оны алмастырды, ал Кано штаты Нигерия тәуелсіздік алғаннан кейін құрылғаннан бастап ғана әкімшілік маңызға ие болды. 1913-1914 жылдары жер жөнекі бизнесі дамыған кезде Канода ауыр құрғақшылық болды, ол аштыққа алып келді. Британдық үкімдігі кезінде 1908, 1920, 1927, 1943, 1951, 1956 және 1958 жылдары басқа да аштықтар болды. 1953 жылдың мамыр айында Оңтүстік газеттерде Солтүстік және Оңтүстік саясаткерлері арасындағы келіспеушілік туралы бұрмаланған ақпарат таратылғаннан кейін этникалық қақтығыс туды. Саяси тудырған ұрыс салдарынан Оңтүстік Нигериядан шыққан мыңдаған адам қаза тапты. Адо Байеро 1963 жылы Кано әмірі болды. Кано штаты 1967 жылы сол кездегі Солтүстік Нигериядан Федералды әскери үкімет тарапынан құрылды. Бірінші әскери полиция комиссары Ауду Бако заманауи қоғамның дамуы үшін берік негіз қалады. Ол көптеген даму жобаларын бастады – жол желісі, сенімді қалалық сумен жабдықтау. Өзі де шаруа болғандықтан, суаруға арналған бірнеше бөгеттердің құрылысына қаржы жұмсады. Оның саясатының арқасында Кано барлық түрлі өнімдерді өндіріп, көршілес штаттарға экспорттады. Алғашқы азаматтық губернатор – Әбубакар Рими. 1980 жылдың желтоқсан айында радикалды уағызшы Мұхаммед Марва Маитасини көтеріліс ұйымдастырды. Ол қауіпсіздік күштері тарапынан өлтірілді, бірақ оның ізбасарлары кейін солтүстік қалаларында көтерілістер ұйымдастырды.
21 ғасыр
2000 жылдардың басында Кано штатында шариғат заңы енгізілгеннен кейін көптеген христиандар қаладан кетіп қалды. 2001 жылдың қазан айында шариғат мәселесіне байланысты туған тәртіпсіздіктерде 100 адам қаза тапты. 2007 жылдың қараша айында Халықтық демократиялық партия (ХДП) Бүкіл Нигерия халықтық партиясын (АНПП) 17 қарашада өткен жергілікті өкімет сайлауында бұрмашылық жасады деп айыптағаннан кейін қалада саяси зорлық-зомбылық басталды. (АНПП штаттағы 44 жергілікті өкімет аймағының 36-сында жеңіске жетті.) Жүздеген жас адамдар көшеге шықты, олардың 300-ден астамы қамауға алынды; кем дегенде 25 адам қаза тапты. Өртке ұшыраған ғимараттардың ішінде шариғат полиция бөлімшесі, ислам орталығы және кеңес хатшылығы болды. Қала маңына 280 федералды әскер орналастырылды. 2012 жылдың қаңтар айында бірнеше бомбалық шабуылдар нәтижесінде 162 адамға дейін қаза болды. Төрт полиция бөлімшесі, Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің бас кеңсесі, паспорт бюролары және көші-қон орталықтары шабуылға ұшырады. "Боко Харам" джихадистік бүлікшілері жауапкершілікті өз мойнына алды. Шабуылдардан кейін Канода коменданттық сағат енгізілді. "Боко Харам" бүлігі 2013 жылдың наурызында, 2014 жылдың қарашасында және 2015 жылдың ақпанында жаппай кісі өлтірулермен жалғасты. 2014 жылдың 6 маусымында бес он жылдан астам билік еткен Кано әмірі Адо Байеро қайтыс болды, ал патшалық отбасында мұрагерлік дағдарысы туды. 2014 жылдың 8 маусымында бұрынғы әмір Мұхаммед Санусидің немересі Сануси Ламидо Сануси Каноның жаңа әмірі болды. Оның таққа отыруы Каноның Чироманы (тақ мұрагері) және қайтыс болған әмір Адо Байероның ұлы Сануси Адо Байероның жақтастары тарапынан кеңінен наразылық тудырды, губернатор Рабиу Кванквасо патша сайлау процесіне араласты деген айыптамалар таралды. 2019 жылы губернатор Абдуллахи Умар Гандуже дәстүрлі Кано әмірлігін төрт жаңа әмірлікке бөлді: Бичи, Рано, Гая және Карае. Бұл бұрын-соңды болмаған қадам ақсақалдар тарапынан сынға алынды. Заңға сәйкес, штаттағы 44 жергілікті өкімет аймағының ішінде Сануси Кано әмірі ретінде тек 10 жергілікті өкімет аймағына ғана басшылық етеді, ал қалғандары жаңа әмірліктер арасында бөлінді. 2020 жылдың 9 наурызында губернатор Абдуллахи Гандуже Санусиді тақтан түсірді. Әмір қамауға алынып, Насарава штатындағы пәтерге қатаң күзетпен жеткізілді. Абужадағы жоғары сот Насаравадағы қамаудан босату туралы бұйрық берді.
Орналасқан жері
Қала Сахара шөлінің оңтүстігінде, Сахельдің оңтүстігі бойында созылған Судан саваннасы аймағында жатыр. Қала оңтүстік-батыстан ағып келетін Кано және Чаллава өзендерінің бірігіп, Хадеджия өзенін құрайтын жерге таяу орналасқан, ол әрі қарай шығысқа қарай Чад көліне құяды.
Климат
Кано теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Канода тропикалық саванналық климат (Köppen Aw) басым. Қалада жылына орташа есеппен шамамен 400 мм жауын-шашын түседі, оның көп бөлігі маусымнан қыркүйекке дейін жауады. Нигерияның көп бөлігі сияқты, Канода жылдың көп уақыты бойы өте ыстық болады, ең ыстық айы сәуір. Желтоқсаннан ақпанға дейін қаладағы ауа райы салыстырмалы түрде суық болады, желтоқсан, қаңтар және ақпан айларындағы таңертеңгі температура орташа есеппен .
Экономика
Кано қаласының экономикалық тарихы орта ғасырларға дейін жетеді, сол кезде қала Сахара арқылы жүретін сауда жолдарының оңтүстік шегі болған. Кано Солтүстік Африканың көптеген қалаларымен және Оңтүстік Еуропаның бірқатар қалаларымен тығыз байланыста болды. 1851 жылға қарай Кано қаласы жылына 10 миллион жұп аяқ киім және 5 миллион тон тері экспортқа өндірді, сондай-ақ мата, былғары және астық та өндірілді. 1911 жылы теміржол Каноға келген кезде қала Атлант мұхиты арқылы саудаға қатысты. Кано – тері, жержаңғақ, мақта сияқты ауылшаруашылық өнімдерін өндіру және экспорттаудің маңызды орталығы. Қала 21-ші ғасырда да экономикалық және бизнес орталығы болып қала береді, Африкадағы ең бай адам – Алико Данготе осы қаладан шыққан, ал оның әкесі Альхасан Дантата 20-шы ғасырдың ортасында Батыс Африкадағы ең бай адам болған. Өткен жылдар ішінде үнемі өзгеріп отыратын мемлекеттік саясат және электр энергиясын тұрақсыз жеткізу өндіріс пен индустрияға кедергі келтірді, сондықтан Кано экономикасы негізінен сауда, бөлшек сауда және қызмет көрсетуге бағытталған. Қала аумағында ақпараттық технологиялар паркін құру жоспарлануда.
Ат спорты
Кано дәстүрлі түрде атпен жүретін қоғам болып табылады және бұл жыл сайынғы Дурбар фестивалінде екі мұсылман мейрамын – Рамазан айының аяқталуын білдіретін Ид әл-Фитр және қасиетті Хаж қажылығын атап өту және тойлау үшін көрінеді. Кано Дурбар фестивалі – Нигерияның ең тамаша атты шеруі, ол Солтүстік Нигерияның мәдени құндылықтарын тойлайды. Мереке патша сарайындағы шебер атшылар мен аристократтардың, музыканттардың, артиллерияшылардың және дәстүрлі цирк өнерпаздарының қала арқылы әмір сарайына қарай өте әсем және түрлі-түсті шерумен жүруімен басталады. Сарайға жақын жиналған соң, атты әскерлер аудан басшыларының (хакимай) немесе әмірдің сарайындағы атақты асыл адамдардың (масараута) туларымен топтасады, кезекпен әмірге қарай шабуылдайды, құрмет көрсету және адалдық білдіру үшін отырған сарай қызметкерлерінің алдында тоқтап, бірнеше аяққа дейін жақындайды. Мереке кезінде әмір түрлі түсті киімдермен және патшалық киімдермен әшекейленіп, әсем түрде пайда болады. 2012 жылы Кано әмірінің денсаулығының нашарлауына байланысты 200 жылдық тарихында тұңғыш рет Дурбар ат фестивалі өткізілмеді. Кейбір сарапшылар бұл фестивальдің тоқтатылуына сол кезде Нигерияның солтүстік бөлігіндегі "Боко Харам" тобының күшейген шабуылдары себеп болуы мүмкін деген пікір білдірді.
Сәулет
Каноның сәулет өнері жылдар бойы үлкен өзгерістерге ұшырады, әсіресе дәстүрлі сәулеттен қазіргі заманғы сәулетке көшуде. Қала Судан-Сахель сәулетінің маңызды орталығы болып табылады, жергілікті тубали стилін дамытып, оны мешіттерде, қабырғаларда, тұрмыстық аулаларда және қақпаларда көрсетеді. Ғимараттардың сыртқы пішінін безендіру Кано сәулетінде кеңінен таралған және бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, қалада көптеген шебер қолөнершілер қызмет етеді.
Ескі қала
Бұрын қоршалған ескі қаланың көптеген қақпалары бүгінге дейін сақталған. Ескі қалада қолөнер бұйымдарымен әйгілі, алып Құрми базары орналасқан, ал оның жанында әлі де пайдаланылып келе жатқан көне бояу ойыстары бар. Ескі қалада Әмір сарайы, Ұлы мешіт және Гидан Макама мұражайы табылған.
Беделді құрылыс
Қадимгі Кано қаласының қабырғалары қорғаныс қабырғасы ретінде Саки Джиджимасу (1095–1134), Кано патшалығының үшінші патшасы салған негізді қалау арқылы салынған. 14 ғасырдың ортасында Замнагава билік еткен кезде қабырға толық аяқталды, ал 16 ғасырда одан әрі кеңейтілді. Тарихшылардың мәліметінше, Нигерия колониясы мен протекторатының сол кездегі генерал-губернаторы Фредерик Лугард 1903 жылғы есебінде ежелгі Кано қаласын британдық әскерлерімен бірге басып алғаннан кейін "Африкада мұндай нәрсені ешқашан көрмегенімді" деп жазған.
Ескі сарайлар мен резиденциялар
Көптеген ескі патшалық резиденциялар осы күнге дейін сақталған, негізінен ескі қаланың және оның төңірегінің ішінде. Гидан Чирома, Филин Чиранчи сияқты жеке үйлер де солардың қатарында. Ірі сарайларға Гидан Румфа, Гидан Макама және әмірдің қысқы жайлауы жатады.