Кіріспе

Оңтүстік Африка жағалауларында жылдық балықтардың қоныс аударуы

Оңтүстік Африканың Квазулу-Натал аймағында сардиндердің қоныс аударуы мамырдан шілдеге дейін жүзеге асады. Осы кезеңде миллиардтаған сардиндер – немесе дәлірек айтқанда, Оңтүстік Африканың сардинопысы (Sardinops sagax) – Агульхас жағалауының салқын суларында шағылысып, Оңтүстік Африканың шығыс жағалауы бойымен солтүстікке қарай жылжиды. Олардың көптігі жағалау бойында қызу азық іздеуге мүмкіндік береді. Миллиондаған сардиндерден тұратын бұл қоныс аудару Агульхас жағалауынан Мозамбикке дейін солтүстікке қарай созылады, содан кейін жағалаудан шығып, Үнді мұхитының тереңіне қарай ағып кетеді. Зерттеушілер сардиндердің қоныс аударуының биомассасы Шығыс Африканың ұлы гнулердің қоныс аударуымен шамалас болуы мүмкін деп есептейді. Дегенмен, бұл құбылыс туралы көп мәлімет жоқ. Көші-қон үшін су температурасы 21°C-тан төмен болуы керек деп саналады. 2003 жылы сардиндер 23 жылдың ішінде үшінші рет қоныс аудара алмады. 2005 жылы жақсы қарқынмен болса, 2006 жылы тағы да қарқынсыз болды. Сардиндердің шоғырлары көбінесе 7 км-ден аса ұзын, 1,5 км енді және 30 метр тереңдікке жетеді, оларды бақылау ұшақтарынан немесе жағалаудан анық көруге болады. Сардиндер қауіп сезгенде бірігіп топтасады. Бұл инстинктивті мінез-құлық – қорғаныс механизмі, себебі жалғыз балықтар үлкен топтарға қарағанда жеуге оңай түседі.

Себептер

Сардиндардың қозғалысы экологиялық тұрғыдан әлі толыққанды түсініксіз. Бұл қозғалыстың себебін және қалай жүзеге асатынын түсіндіруге тырысатын әртүрлі, кейде бір-біріне қайшы келетін гипотезалар бар. Соңғы интерпретация бойынша, сардиндардың қозғалысы – генетикалық тұрғыдан ерекше сардиналардың субпопуляциясының маусымдық көбелек миграциясы болуы мүмкін. Бұл субпопуляция жыл сайын, немесе көбінесе жыл сайын шығыс Агульхас жағалауынан Квазулу-Натал жағалауына дейін жағалау бойымен қозғалады. Геномдық және транскриптомдық деректер көрсеткендей, қозғалысқа қатысатын сардиналар Оңтүстік Африканың салқын, қоңыржай Атлантикалық жағалауынан шыққан. Олар оңтүстік-шығыс жағалауда уақытша суық судың көтерілуіне тартылып, соңында олар үшін тым жылы субтропикалық ортада тұтқындалып қалады. Миграция сардиналардың салқын суды ұнатуымен және миграцияға қарсы бағытта ағатын, континенттік шельфке жақын жерде ең күшті болатын күшті және жылы Агульхас ағынымен шектеледі. Жағалаудың суық суының жолағы, сондай-ақ Наталь импульстары мен бөлініп шыққан ағындар сардина үйірлерінің мекендеу ортасының шектеулерін жеңуіне мүмкіндік береді. Бұл факторлардың маңыздылығы континенттік шельф ең тар болған жерде артады. Квазулу-Натал жағалауында жұмыртқалардың болуы сардиналардың онда бірнеше ай бойы тұратынын көрсетеді, ал қыс соңынан көктемге дейінгі кері миграциясы көбінесе байқалмайды, себебі ол су бетінен салқын тереңдікте жүзеге асады. Кейбір жылдары сардиналардың қозғалысы байқалмайды. Бұл жағалаудағы бақылаушылардың оны байқамауына байланысты болуы мүмкін, себебі ол судың жоғары температурасы және/немесе басқа гидрографиялық кедергілерге байланысты болмайды, немесе миграция әдеттегіден гөрі қашықта және мүмкін тереңірек жүреді.

Океанографиялық әсерлер

Сардиндер су температурасы 14-20 °C аралығында болуын қалайды. Әр оңтүстік қысында Оңтүстік Африканың оңтүстік-шығыс жағалауындағы жағаға жақын теңіз температурасы осы диапазонға дейін төмендейді. Квазулу-Натал жағалауында сардиндер 20 °C-тан жоғары температурадағы суларда да кездеседі. Квазулу-Натал жағалауы бойындағы сардиндердің қозғалысына температурадан басқа да факторлар әсер етуі мүмкін деген гипотеза айтылды. Осы факторлардың бірі – жеңісшілдердің қысымы болуы мүмкін.

Квазулу-Натал жағалауының океанографиялық аймақтары

Квазулу-Натал жағалауы әртүрлі мұхит аймақтарын қамтиды, олардың әрқайсысына ерекше экологиялық факторлар әсер етеді. Солтүстік жағалау сардиналар үшін қолайлы орта сияқты көрінеді, бірақ олар оны қаншалықты пайдаланатыны белгісіз. Осы ерекше аймақтар сардиналардың таралуы мен қозғалысына әсер етуі мүмкін.

Сардиндар бар екендігін болжаушы жыртқыш жануарлар

Кейп гуньосы – Шығыс Кейп және Квазулу-Натал жағалауындағы сардинаның болуымен ең тығыз байланысты жыртқыш түр және сардина жүзу белсенділігінің ең пайдалы көрсеткіші. Акулалар мен ірі балықтардың да сардина жүзу кезінде болуымен байланысы зор, бірақ оларды беткейден байқау қиын болғандықтан, сардинаның болуын болжауда олардың пайдасы аз. Қыс айларында шығыс жағалауындағы жалпы дельфиндердің болуы сардинаның болуымен айтарлықтай байланысты, сондықтан жалпы дельфин сардинаның болуын болжау үшін үшінші ең пайдалы түр деп саналады. Тұрақты дельфин популяциясы сардина жүзумен байланысты болмайды, ал көшпендік тобы байланысты. Осы себепті, тұмсықты дельфин сардинаның болуын болжауда нашар.

Туризм

Соңғы кезде сардиналардың қозғалысына деген қызығушылық жергілікті экономикаға маңызды әсер етті. Халықаралық және отандық суға түсушілер жергілікті тур операторлармен бірге сардиналардың қозғалысын бақылауға арналған экспедицияларға қатысады. Мұндай экспедициялар Шығыс Кейп облысының қалаларынан, оның ішінде Ист-Лондон, Порт-Сент-Джонс және Порт-Элизабеттен басталады. Бұл құбылыс туризм үшін маңызды болып табылады және қысқы демалыс маусымында Квазулу-Наталдағы негізгі көрікті жерлердің бірі саналады. Жергілікті және халықаралық туристерді осы әсем құбылыс қызықтырады және оларға су астына түсуге арналған кемелерді жалдау және қайықтан жыртқыштарды бақылау сияқты іс-шараларға қатысу мүмкіндігі ұсынылады. Квазулу-Натал акулалар кеңесі мен Шығыс жағалау радиосы «Сардиналар қозғалысы туралы ақпараттық желі» қызметін ұйымдастырады, ол сардина үйірлерінің орналасқан жері мен қозғалысы туралы мәліметтерді ұсынады. Ақпарат интернетте де қолжетімді.

2011 жылғы жарыстар

2011 жылғы 20 маусымда Гибберденде сынақ балықтары ауланды, ал негізгі үйір Порт Сент-Джонс жанында байқалды. Мфазазана мен Маргейт арасында сардиндардың шағын үйірлері көрінді. Гиббердендегі алғашқы аудан 25 жәшік сардин алынды. Банана жағалауында сардин аулауға әрекет жасалды. Маргейт жанында 500-ге жуық қарапайым дельфин мен көптеген акулалар байқалды. Акула торлары Умгабаба мен Порт-Эдвард аралығында алынып тасталды. Сардин 2011 жылғы 21 маусымда Парк Риниде ауланды. 200-300 себет сардиннен тұратын ірі аулар ұсталды. Себеттердің құны 600 рандты құрады. Бұл туралы «Ақпарат» агенттігі хабарлады. Мыңдаған мыс құс және дельфиндер Брейзен-Хед пен Умтата өзенінің солтүстігінде шамамен 6 км қашықтықта көрінді. Биылғы үйірдің «өте ірі» болып, «мол өнімді» шаруашылыққа алып келетіні күтілуде. Акула торлары Дурбанның оңтүстігінде алынып тасталды. Алғашқы үйірлердің 2011 жылғы 23 маусымда Аманзимтотиге жететіні болжамдалды. Негізгі үйір әлі Порт Сент-Джонс жанында болды. 2011 жылғы 22 маусымда Умгабаба жағажайында «бірнеше» себет, ал Уорнер Бич жағажайында түстен кейін «бірнеше» себет ауланды. Сондай-ақ, Исипингода 14 себет сардин ауланды. Осылайша, сардин Аманзимтоти аймағына күтілгеннен бір күн бұрын жетті. 2011 жылғы 23 маусымда қатты желдің салдарынан (толқындары 4,7 метрге дейін жетеді) теңізде дауыл болғандықтан сардин жағалауға жақындамады. Алға қарай теңізде сардин үйірі көрінді. Судың толқыны мен сардиннің жағалаудан алыс болуы балықты аулауға мүмкіндік бермеді. Дурбан аймағында сардинмен байланысты дельфин мен құстардың белсенділігі байқалған жоқ. Негізгі үйірдің Шығыс Кейп жағалауында болуы мүмкін деп күтілуде, 2011 жылғы 22 және 23 маусымда Порт Сент-Джонс жанында сардин көрілгені туралы хабарламалар келіп түсті. Дурбан жағалауында 2011 жылғы 27 маусымда аулаудың көп бөлігі жүргізілді. 13 ау арқылы жағаға «жүздеген себет» сардин тартылды. Таңертең бір себеттің бағасы 350 ранд болды, ал түстен кейін 120 рандқа дейін төмендеді. Әр торда 300-ден астам сардин себеті болды, ал бір торда шамамен 500 себет болды. Сардин сондай-ақ Умхланга, Порт-Шепстоун, Маргейт, Умгабаба және Порт-Эдвард жағалауларында ауланды. Кейп-Ганнет және басқа да теңіз құстары сардинді аулау үшін, әсіресе Оңтүстік жағалауда «көп биіктіктен сүңгіп» жатқан көрінді. Сардиннің көп бөлігі Дурбан жағалауында ауланды, себебі бұл судың ең тыныш аймағы болды; Квазулу-Натал жағалауындағы толқындар шамамен 2,5 метрді құрады. Акула торлары Солт-Роктан Порт-Эдуардқа дейін алынып тасталды, ал суға түсушілер суға кірмес бұрын құтқарушылармен кеңесуді сұрады. Дельфинді акула немесе қайық винті жарақаттаған болуы мүмкін, бұл сардиннің қозғалысымен байланысты болуы мүмкін. 2011 жылғы 28 маусымда судың деңгейі 1-1,5 метрге дейін төмендеді, бұл сардинді көбірек аулауға мүмкіндік берді. Сардин Аманзимтотиде, негізгі жағажайда және Чейн Роксте ауланды. Сол кезде 40 жастағы әйел Аманзимтотиде сардин ауланған кезде аяғын сындырып алды. Әйел сардинді алуға тырысып, «дұрыс басып тұрмағандықтан» аяғын сындырып алды. Жедел жәрдем қызметкерлері оны ауруханаға жеткізбес бұрын тұрақтандырды. 2011 жылғы 5 шілде сардин үшін «тыныш күн» болды. «Көптеген құстар» жағалауға жақын Кариденеде суға сүңгіп жатқан көрінді. Түстен кейін Умгабабадан 50 жәшік сардин ауланды, ал Карриденде тартылған сардин желісінде Гаррик болды. Карриденде балықшылар көбірек Гаррик ұстады, бірақ жалпы алғанда басқа ойын балықтарының белсенділігі аз болды. Кейбіреулер бұл туралы «күннің жауын-шашыны» деп айтады. 2011 жылғы 15 шілдеде Пеннингтон қаласында 100 себет ауланды. Сардин теңіз жағасында болғандықтан олардың қозғалысын болжау қиын болды. 2011 жылғы 20 шілдеде таңертең Пеннингтоннан 300 себет сардин ауланды. Баллитодан алыс жерде көптеген балық болды, ал Парк-Рини мен Мтвалуме арасында «азырақ балық» болды. Шілде айының соңында Оңтүстік Африканы қатты суық фронт соқты, елдің көп бөлігінде жер бетінің температурасы 10°C-тан төмендеді. Биік таулы аймақтарда, соның ішінде Нотингем жолы, Мои өзені және Ньюкасл қаласында қар қатты жауды, ал Ван Риенн асуы қарға көмілді. Суық фронт Квазулу-Натал жағалауында 4 метрге дейін толқындарды тудырды және 25-30 түйінге дейін жел соқты, теңіз жағдайы нашарлады. 2011 жылғы 26 шілдеде Феникс кемесі Баллитодағы Солт-Рок қаласында қатты ауа райының салдарынан жағалауға шығып кетті. Бұл суық фронт 2011 жылғы «Сардин жүгірісін» аяқтады.

2023 жылғы жарыстар

2023 жылғы жүгіру қазітке дейін тіркелген рекордтардың арасындағы ең ірісі деп бағаланды. Биомасса тұрғысынан сардиналардың жүгіруі Серенгетидегі Ұлы жабайы түйелердің көші-қонымен теңестіріледі. 2023 жылдың 17 маусымында сардиналар Winklespruit-те торгайға түсірілді. 200-300 себет сардинадан тұратын ірі аулар ұсталды. Әр себет 400 теңгеден сатылды.