Кіріспе
Өсімдік түрі Araucaria angustifolia, Парана қарағайы, Бразилия қарағайы немесе шамшырақ ағашы (pinheiro do paraná, araucária немесе pinheiro brasileiro) – Araucaria туқымдасына жататын, өте сирек кездесетін түр. Көптеген тілдерде бұл түрді "қарағай" деп атағанмен, ол Pinus туқымдасына жатпайды.
Araucaria angustifolia, the Paraná pine, Brazilian pine or candelabra tree (pinheiro do paraná, araucária or pinheiro brasileiro), is a critically endangered species in the conifer genus Araucaria. Although the common names in various languages refer to the species as a "pine", it does not belong in the genus Pinus.
Шығу тегі және таксономиясы
Араукария тұқымдасы триас кезеңінен бері жер бетіндегі өсімдік әлемінің құрамында болды және Гондванада ең гүлденген шағына жетті. Қазіргі күні ол Оңтүстік жарты шармен шектеліп, 19 түрін қамтиды.
Тарату
Бастапқыда белгілі бір аумақты қамтыған бұл түр қазір өзінің қоныс орындарының шамамен 97%-ын кесу, егіншілік және орман өсіруге жоғалтты. А. angustifolia-ның ежелгі геологиялық кезеңдердегі тарихқа дейінгі таралуы бүгінгіден мүлдем өзгеше болды, оның қазба қалдықтары Бразилияның солтүстік-шығысында табылды. Қазіргі ареал жақында қалыптасқан, бұл түр Плейстоценнің соңы мен Холоценнің басында осы аймаққа қоныс аударды. Бұл хорологиялық өзгеріс климаттың өзгеруіне және өзен арналары арқылы тау флорасының таралуына байланысты болуы мүмкін.
Сипаттама
Бұл - биіктігіне дейін және көкірек биіктігінде диаметрі болатын мәңгі жасыл ағаш. Дегенмен, Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатындағы Нова-Петрополис қаласының жанындағы ең ірісінің биіктігі 45 метрге (147.7 фут) жетеді, ал көкірек биіктігіндегі диаметрі 4 метрге (12.5 фут) жуық. Ағаш тез өседі; Аргентинаның Мисионес провинциясындағы Пуэрто-Пирайда 14 жыл ішінде жылына дейін өседі. Жапырақтары қалың, берік және қабықша тәрізді, үшбұрышты, ұзын, негізінде кең, жиектері мен ұшы өткір. Олар 10-15 жыл бойы сақталады, сондықтан ағаштың көп бөлігін жабады, тек діңгегі мен ескі бұтақтарын қалдырады. Қабығы ерекше қалың, тереңдігі 15 сантиметрге дейін жетеді. Ол Оңтүстік Американың оңтүстік-батысындағы Араукария арауканамен тығыз байланысты, ең айқын айырмашылығы - жапырақтарының тарлығы. Әдетте ол екі үйлі, аталық және аналық конустар бөлек ағаштарда орналасқан. Аталық (тозаң) конустары сопақ, бастапқыда ұзын, тозаңдану кезінде ұзын және кең болады. Барлық қылқан жапырақтылар сияқты, ол желмен тозаңданады. Аналық конустар (тұқым), тозаңданудан кейін шамамен 18 айдан кейін күзде піседі, дөңгелек пішіндес, ірі, диаметрі және 100-150 тұқымға дейін сыяды. Конустар піскен кезде ыдырайды, шамамен ұзын, жаңғақ тәрізді тұқымдарды шығарады, оларды жануарлар, әсіресе көк қарға (Cyanocorax caeruleus) таратуға көмектеседі. Ағаштың ішкі қабығы мен шайыры қызғылт түсті, бұл анықтамалық белгі ретінде пайдалы, себебі ол қоңыр ішкі қабығы және ақ шайыры бар A. araucana-дан ерекшеленеді.
Мекендейтін орта және экология
Ол жақсы су өткізетін, сәл қышқыл топырақты жақсы көреді, бірақ дренаж жақсы болса, кез келген топырақ түріне төзімді болады. Оған субтропикалық/қоңыржай климат және мол жауын-шашын қажет, сондай-ақ кейде шамалы аязға да төзе алады. Тұқымдары жергілікті жануарлар үшін өте маңызды. Көптеген сүтқоректілер мен құстар пиньяо жейді, және ол Араукария ылғалды ормандарында (Бразилия Атлант орманының бір түрі) маңызды экологиялық рөл атқарады. Curitiba, Paraná қаласының жанындағы Parque Recreativo Primavera саябағындағы екінші деңгейлі *A. angustifolia* ормансында Guerlinguetus brasiliensis ssp. ingrami аққуының жыл бойғы тамақтану әрекетін бақылаған ұзақ мерзімді зерттеуде, аққу тұқымдар немесе жаңғақтар жеген он өсімдік түрінің ішінде, *A. angustifolia* тұқымдары күзде ең маңызды тағам болды, ал қыста олардың рационының маңызды бөлігі де осы тұқымдардан құралды. Аққулар тұқымдарды жинап сақтайды, бірақ бұл жаңа өсімдіктердің өсуіне қалай әсер ететіні әлі белгісіз.
The seeds are very important for the native animals. Several mammals and birds eat the pinhão, and it has an important ecological role in Araucaria moist forests (a sub type of the Brazilian Atlantic Forest). In a long term study observing the feeding behaviour throughout the year of the squirrel Guerlinguetus brasiliensis ssp. ingrami in a secondary A. angustifolia forest in the Parque Recreativo Primavera in the vicinity of the city of Curitiba, Paraná, of the ten plant species of which the squirrel ate the seeds or nuts, seeds of A. angustifolia were the most important food item in the fall, with a significant percentage of their diet in the winter consisting of the seeds as well. The squirrels cache seeds, but it is unclear how this affects recruitment.
Адамға арналған
Бұл субтропиктік аймақтарда кең таралған бау ағашы, ерекше симметриялық түрі бар, қалың, "жұмсақ тісті" бұтақтарының есімдік әсері үшін отырғызылады. Тұқымдары ірі қарағай жаңғағына ұқсас, жеуге жарамды және Бразилияның оңтүстігінде (Парана, Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул штаттары) кеңінен жиналады, бұл аймақтың аз санды жергілікті халқы (Каинганг және басқа да Оңтүстік Же тайпалары) үшін маңызды кәсіп. Пинхао (piˈɲɐ̃w) деп аталатын тұқымдары қысқы дастарханның сүйікті тағамы. Санта-Катарина штатындағы Лагес қаласында пинхао жәрмеңкесі өткізіледі, онда қыздырылған шарап пен қайнатылған араукария тұқымдары желінеді. Бразилияда жыл сайын тұқымдар жиналады. Сондай-ақ, ол баспалдақтар мен ағаш өңдеу ісінде қолданылатын жұмсақ ағаш ретінде де пайдаланылады. Бұл түр халық медицинасында кеңінен қолданылады. A. angustifolia Чилиде, Сантьягодан Вальдивияға дейінгі қалалар мен кенттердегі саябақтарда сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Ол жергілікті араукария арауканаға қарағанда төмен бойлы жерлерде жақсы өседі, сондықтан Чилидің Орталық аңғары мен жағалау аймақтарында оның орнына қолданылады. Кейбір жерлерде, мысалы, Мелипеуко қаласында A. angustifolia мен A. araucana қатар өсіп тұрғанын көруге болады. Бұл ерекше ағаштардың қалықтары өсімдіктер қауымдастығының құрылымы мен түрлердің әртүрлілігіне оң әсер ететін бірегей микроорта құрайды.
Қорғау
Бір есептеу бойынша, соңғы ғасырда орманды кесу, егіншілік және орман өсіру салдарынан оның шамамен 97% қоныс орындары жойылған. Адамдар оның тұқымдарын жейді, бұл жаңа өсімдіктердің көбеюіне кедерес келтіруі мүмкін. Осылайша, IUCN 1998 жылы оны "әлсіз" деп, ал 2008 жылы "өте қауіпті" деп тізімге енгізді.