Кіріспе
Manolo Fortich, ресми түрде Manolo Fortich муниципалитеті (Bukid және Higaonon: Banuwa ta Manolo Fortich; ; ), Филиппиннің Букиднон провинциясындағы 1-сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 113 200 адамды құрайды. Маноло Фортич бұрын Малуко деп аталған, 1957 жылы атауы өзгертілген. Малуко сонымен қатар муниципалитеттегі барангайлардың бірінің аты.
Manolo Fortich, officially the Municipality of Manolo Fortich (Bukid and Higaonon: Banuwa ta Manolo Fortich; ; ), is a 1st class municipality in the province of Bukidnon, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 113,200 people. Manolo Fortich used to be known as Maluko; it was renamed in 1957. Maluko also happens to be the name of one of the municipality's barangay.
Тарих
Испандар келгенге дейін "Букидон" термині Минданаоның орталық бөлігіндегі биік платолар мен қиын-қыстау таулардың жартылай көшпелі жергілікті тұрғындарына қатысты айтылатын. Осы аймақтың ең ерте қоныстанған халқы – Манобо тайпасы еді. Букидонның солтүстік бөлігінде Маноло Фортич муниципалитеті орналасқан. Букидонға алғашқы қоныстанғандарды ежелгі Азиядан келген көші-қон әкелгеніне сендіреді. Олардың қазіргі Индонезия аймағынан келгені туралы теория бар. Теңіз арқылы саяхаттап, осы көшіп-қонушылар Давао шығанағына жетті, ал кейбіреулері қазір Букидон және Мисамис Ориентал деп аталатын жерлерге барды. Бұл халықтың Азиялық тегін олардың ауызша дәстүрі мен халық аңыздарынан, мысалы, "Kalikat Hu Mga Elaw Dini Ta Mindanao" (Минданао халқының шығу тегі) сияқты әңгімелерден көруге болады. Бұл аңыз Азиядан келген екі бауырдың "теңізден өтіп", "шығысқа қарай" ұзақ сапарға шыққан оқиғасын баяндайды, бұл Филиппин аралдарына сілтеме жасайды. Бауырластар Минданао аралына қонды. Аймақта құрғақшылық болғандықтан, бауырластардың бірі аман қалу үшін солтүстікке қарай жол тартты. Ол құрғаған өзеннің арнасын бойлай, оның көзіне, көлге жетті. Ол қазіргі Пуланги өзенінің жоғарғы ағысында жергілікті тұрғындармен бірге қоныстанды. Ол және оның отбасы қазіргі Букидондықтардың ата-бабалары саналады. Ежелгі дәуірде Букидондықтар, сондай-ақ Монтездер немесе тау халқы деп те аталатын, қазіргі Букидон провинциясының аумағында қоныстанды. Бұл халық 1860 жылға дейін дәстүрлі өмір салтын сақтап, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін толыққанды сақтап келді. Сонымен қатар, олардың оқшауланған жерде болуы испан отарлаушыларының ықпалына ұшырауына кедергі келтірді. Бұл халықтың мекендейтін таулы аймақтар мен биік платолар отарлаушылар үшін үлкен тосқауыл болды. Букидондықтардың Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы басым мәдениетпен байланысы бар екендігін ұқсас әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерден көруге болады. Олардың осында болуы осы аймаққа ерте замандағы көші-қонға байланысты. Бүгінде Букидон тауларында тұратын тайпалар әлі де ата-бабаларынан мұра еткен мәдениетін сақтап келеді. Маноло Фортич – Букидонның алғашқы субпровинциялық губернаторы (1907-1914) болған, Баррио Дамилагтың тұрғыны Дон Мануэль "Маноло" Гонсалес Фортичтің есімімен аталады. Дон Мануэль Фортич 1879 жылдың 27 қарашасында Себу қаласындағы Сан-Николас қаласында (қазіргі Барангай Басак Сан-Николас) дүниеге келген. Филиппин полиция офицері, ол Букидонға жасалған экспедиция кезінде Дин К. Ворчестерге жетекші болды. 1920 жылы мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Малуко мен Марамагта шаруашылықтар құрып, 3000 сиыр сатып алды. Ол 1943 жылдың 15 қаңтарында 64 жасында қайтыс болды. Қаланың бастапқы атауы Малуко болды, оның басшысы Сантьяго Мамбинонад болды, ол 1922 жылдан 1924 жылға дейін Баррионың әкімі болып тағайындалды. 1926-1928 жылдар аралығында Сириако Асиланның Президент дель Баррио лауазымында болған кезінде муниципалдық үкімет орны тұрақты түрде Тангкуланға көшірілді. Матео Гумалинг Малуконың алғашқы тағайындалған муниципалды мэрі болды, ал 1940 жылы Маргарито Кабанг бірінші сайланған мэр болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Маноло Фортич 1942 жылдың 6 мамырында Кагаяннан шабуыл жасаған IJA 5-ші дивизиясының Кавамура отрядының жапондық әскерлері тарапынан тұтқындалды. Олар екі күннен кейін шығысқа қарай одан әрі ілгеріледі.
Соғыстан кейінгі
Содан кейін Малуко Республикалық заң № 1720-ға сәйкес 1957 жылдың 21 маусымында Маноло Фортич болып қайта аталды.
Қалалық аудан
2018 жылдың 16 тамызында Букиднон облысының бірінші округінің өкілі Мария Лурдес Акоста Альба 8115 нөміріндегі заң жобасын ұсынды, оның мақсаты Маноло Фортич қалашығын құрамдас қала ретінде бекіту. 2020 жылдың 21 желтоқсанында Маноло Фортич муниципалитетін Букиднон облысындағы құрамдас қалаға айналдыру туралы тағы бір 8283 нөміріндегі заң жобасы енгізілді. Бұл заң жобасы 2021 жылдың 18 қаңтарынан бері жергілікті өзін-өзі басқару комитетінде қаралып жатыр. Сенатор Хуан Мигель Зубири Сенатта муниципалитетті құрамдас қалаға айналдыру туралы 2038 нөміріндегі заң жобасын ұсынды, ол 2021 жылдың 8 ақпанынан бері комитетте қаралып жатыр. 2022 жылдың 27 шілдесінде Хосе Мануэль Ф. Альба 2597 нөміріндегі заң жобасын ұсынды, ол Маноло Фортичті құрамдас қалаға айналдыруды көздейді.
География
Маноло Фортич муниципалитетінің жалпы ауданы бар, ол Букиднон провинциясының жалпы жер аумағының 6,1% құрайды. Маноло Фортич Букиднон провинциясының солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол көрікті Кагаян-де-Оро қаласының сауда орталығынан шамамен 40 минуттық жерде жатыр. Солтүстік жағынан Кагаян-де-Оро қаласы және Малитбог муниципалитетімен, шығыс жағынан Сумиляо муниципалитетімен, батыс жағынан Либона және Баунгон муниципалитеттерімен, ал оңтүстік жағынан Китанглад тауының тік беткейлі жоталарымен шектеседі.
Барангай
Маноло Фортич саяси тұрғыдан 22 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.
Климат
Климат IV немесе аралық типке жатады. Ол орташа жауын-шашыны бар, шамалы құрғақ маусыммен сипатталады, орташа жауын-шашын мөлшері шамамен ... құрайды. Оның температурасы салыстырмалы түрде салқын және ылғалды, бұл жерді кез келген дақылды өсіруге қолайлы етеді. Көкөніс, кескіш гүлдер және сәндік өсімдіктер сияқты жоғары құнды дақылдарды өндіру аймақта үлкен әлеуетке ие.
Демография
2020 жылғы халық санағы бойынша Маноло Фортичтің халқы 113 200 адамды құрады. 2010 жылғы халық санағында муниципалитет халқы 91 026 адамды құрады, бұл 2007 жылғы 82 051 адамнан артық. Маноло Фортич өте сирек қоныстанған аймаққа жатады, онда бір шаршы километрге шамамен 162 адамдан келеді. Қалалық халқы Агусан Каньоны, Дамилаг және Танкулан ауылдық округтерінде шоғырланған.
In the 2010 census, the population of the municipality was 91,026 people, up from 82,051 in 2007. Manolo Fortich belongs to a very low density area which has only approximately 162 persons per square kilometre. The urban population is confined in barangays Agusan Canyon, Damilag and Tankulan.
Ұлты
Маноло Фортичте үш негізгі этникалық топ бар: Хигаонон, Талаандиг және Себуано-Бохол этностары. Соңғыларының көп бөлігі Себу және Бохоль аралдарынан келген мигранттар болып, жоғары таулық жазықтағы плантациялар мен бау-бақша шаруашылықтарында ауыл шаруашылығы жұмысшылары ретінде жұмыс істеген. Тұрғындардың шамамен 55 пайызы Хигаонон тайпасына жатады, олар осы аймақтың иеленуші халықтары.
Тілдер
Себуано, Висайя тіліне жататын тіл, қалада кеңінен қолданылатын тіл болып табылады. Дахилаян, Гуиланг-гуиланг, Калугман, Сантьяго және Тикаланың таулы аймақтарындағы барангайларда Хига онон және Талаандигтер "Бинукид" деп аталатын өздерінің туған тілінде сөйлейді.
Экономика
Дель Монте Филиппиннің өндіріс орналысы жақын орналасқан Кагаян-де-Оро қаласында, ал ананас шаруашылығы муниципалитетте, нақтырақ айтқанда Камп-Филипс тас жолындағы Агусан Каньоны барангайында орналасқан. Компанияның клубы да Камп-Филипс тас жолындағы Сан-Мигель барангайында. Ал Del Monte Golf Course & Country Club Ситио Кавайянон, Сан-Мигель барангайында орналасқан. Гольф алаңынан небары бірнеше метр қашықтықта Дель Монте мектебі, ол да Ситио Кавайянон аумағында. Сонымен қатар Ситио Кавайянонда орналасқан Cawayanon Compound тұрғын үй алабы, онда көбінесе Дель Монте қызметкерлері тұрады.
Су/сұйықтау жүйелері
Маноло Фортичтің үш маңызды өзен жүйесі бар, олар жоғары және төмен ағыстағы егістік жерлермен кесіп өтеді. Бұлар – Таголоан, Мангима және Агусан өзендері, олар табиғи шекаралар болып табылады және муниципалитет аумағынан артық суды және ағынды суды кетіруге мүмкіндік береді. Муниципалитеттегі басқа өзендер: Диклум, Кумайкай, Гуйян, Тасаон және Куламан өзендері. Өзен жүйелері тұрмыстық қажеттер үшін ішуге жарамды сумен қамтамасыз ету көзі болып та табылады. Муниципалитет аумағында тоғыз барангайға 26 шағын өзен таралып орналасқан.
Орман
Маноло Фортичтегі ормандық аймақтар Ұлы Китанглад тауларының бойындағы екі ауылда орналасқан. Ұлы Китанглад әртүрлі флора және фауна түрлеріне ие, олардың көптегені сирек және эндемикалық, бұл оны туризм және биоәртүрлілікті зерттеу үшін әлеуетті етеді.
Минералдар
Муниципалитет аумағындағы маңызды металл минералы – хромит, ал металл емес минералдарға жартылай бағалы тастар кіреді. Бұған қоса, саз, әктас, фельдшпат, кремнийлі кварц және слюда да кездеседі.