Кіріспе

Талакаг, ресми түрде Талакаг муниципалитеті (Букид және Хигаон: Banuwa ta Talakag; ), Филиппиннің Букиднон провинциясындағы бірінші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 77 027 адамды құрайды. Ол Кагаян-де-Оро және Илиган қалаларының іргесінде, сондай-ақ Марави және провинциялық орталық Малайбалай қалалары арасында орналасқан.

Этимология

Ежелгі заманда, көп бұрын емес, бір көшпелі тайпа оңтүстікке қарай саяхат етті. Соңында, олар өз қажеттіліктері мен ұнатуларына сай келетін жерге қоныстанды. Бұл жерді зигзаг тәрізді, мөлдір, көпіршікті сумен толы ағын қиып өтеді, оның жағасында “Балангас” (қазіргі уақытта Рамбутан – Nephelium lappaceum, Sapindaceae тұқымдасы) деп аталатын жабайы малай ағаштары көптеп өседі. Ағаштардың жасыл жапырақтарында әдемі, қан қызыл, бірақ шырынды әрі дәмді жемістері топ-топ болып өседі. Осы тайпаның Балангас ағаштарына деген шексіз сүйіспеншілігінен олар өз елді мекенін “Кабалангасан” деп атауға шешім қабылдады – бұл префикстерді қосу арқылы ат қоюдың өте әдеттегі жолы. Бұл Талакаг муниципалитетінің бастапқы аты. Дегенмен, жер аттары көбінесе онымен байланысты оқиғалардың әсерімен өзгереді. Тарихтан мәлім болғандай, Кабалангасан елді мекенінен басқа, оңтүстікке қарай “Дагундалахон” деп аталатын тағы бір елді мекен болған. Бастапқыда екі елді мекеннің тайпалары бір-бірімен достық және әлгір қарым-қатынаста болды. Олар “Каамулан” және “Калига” сияқты әлеуметтік жиындар мен түрлі мерекелер ұйымдастырып, өз ыңғайларына қарай, көбінесе діни сипаттағы ойын-сауықтармен көңіл көтеріп жүрді. Бірақ бұл қарым-қатынас ұзаққа соқпады. Олар араздасып, бірін-бірі жек көретін жауға айналды. Мұның түп себебі – екі жақтағы сұлу әйелдерге ерлер мен жауынгерлердің күшті бәсекелестігі. Бұл шабуылдарға, ұрлықтарға және кейде тіпті өлтіруге әкеп соқты. Кабалангасан жағындағы ерлер батыл және агрессивті болды. Олар “құғын-ұрлық” тактикасын қолданып, Дагундалахон әйелдерін ұрлап әкелді. Осының салдарынан Дагундалахон жағындағы тау тайпалары “Кабалангасанды” Талакаг деп атады. Бұл атаудың этимологиясы Висай диалектісіндегі “ЛАКАГ” сөзінен шыққан, ол “құғындау” немесе “ізінен қуу” деген мағынаны білдіреді, ал “ТА” префиксі осы ісқақылықты білдіреді. Яғни, Талакаг – “құғындауға құштарлық” дегенді білдіреді. Осылайша, Кабалангасан деп белгілі болған елді мекен Талакаг деп аталды, ал жерді кесіп өтетін ағын Кабалангасан атауын сақтап қалды.

Тарих

XVI ғасырдың аяғында биік таулық үкімет орталығы Кинолосанглайда, Тикалаанда, дана және батыл билеуші Дату Ман Утоб басшылығымен құрылды. Дату мұрын түбінде үлкен шекесі бар алып адам ретінде сипатталды. Оның сарайы Дату Алига, Дату Лумбак және Шариф Алавиден тараған Дату Лимбубоннан тұрды. Оның елшісі Дату Малинкаяо болды, оны Сумагайон деп те атады. Дату Ман Утоб патшалығының құзыретіне Мансалингайдың билігіндегі Косина аймағы, Дату Манлугвас билеген Дагундалахон, Дату Мантигалдың басшылығымен Лангавон, Дату Манкабо билеген Ланданг, Дату Малонгмонг пен Дату Манбайлананың билігіндегі Аланиб (қазіргі Лантапан, Букиднон), Дату Магайо, Дату Макадиг, Дату Дупао және Дату Миадай билеген Тапагкал (қазіргі Пангутан, Букиднон), Дату Лабаван билеген Дамулог, оны Магануна деп те атады, Дату Манпаклан билеген Макахамбус, Дату Мамбалан және Дату Манбалагон билеген Тумаланг кірді. Дату Ман Утобқа оның қол астындағы барлық датулар зор құрмет көрсетті. Тіпті Кагайханның (қазіргі Кагайан-де-Оро) датулары – Абага, Бинандина және Ганза, Томбалан, Мансинкатол, Манимоход, Мансихабо, Тинкайоган, Ягома және Маголиок, сондай-ақ Таголоан, Магуинданао және Дитсан (қазіргі Ланао-дель-Сур) оны құрметтеді және қорқынышпен қарады. Ол соншалықты танымал болды, тіпті Сұлтан Кабунгсуан (Шариф Кабунгсуан, Шариф Алавидің кіші інісі) және басқа да мұсылман көшбасшылары Ислам дінін тарату мақсатымен Тикалаанға бірнеше рет келіп, жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты. Сол кезде Минданаода тайпалық соғыстар жиі болды. Жағалауда тұратын адамдар тосқауылдан қорқып тауға шыға алмады, ал тау тұрғындары жағалауға баруға батыл болмады. Осылайша, Магуинданао, Ланао, Сулу және Таголоанда бекемделген мұсылмандардың өтініші бойынша Дату Ман Утоб Минданао билеушілері арасында бейбітшілік орнатуға келісті. Ол Тикалаанда "ТАМПУДА ХА АПАТ ХА ПАСАГИ ТА ПУСОД ТА ДАГАТ" (Бинукид тілінде "Орталық Минданаодағы төрт билеушінің бейбітшілік шарты") деп аталған бейбітшілік шартын өткізді. Шартының мақсаты – әділдік пен тыныштық атмосферасында бейбіт өмірді қамтамасыз ету болды. Заң бұзушылар тиісті жазаға тартылды. Сонымен қатар, олардың арасында некелесуге ынталанды. Бұл тарихи оқиғаның құрметіне дуриан ағашы (Durio zibethinus – Bombacaceae), сондай-ақ ратан ағашы отырғызылды және келісім жасалған жерге алтын айқаш, фарфор құмыралар, Құран, инелер және басқа да заттар, олардың барлығы қарабураның қанына малынған күйінде көмілді. Оқиғаны есте қалдыру үшін әр билеушіге ратаннан бөлік берілді. Бұл оқиғалар Маранаоның "Сил Сила немесе Сал Сила", Магуинданаоның "Скрит" және Хигаононның "Халадтарында" жазылған. Тикаландағы бейбітшілік шартынан кейін көп ұзамай испандықтар Кагаян-де-Ороға келіп, өз үкімет орталықтарын құрды. Олар Тикалаанға да келді, биліктегі датуға испан туын және кабо-негро таяғын сыйға берді. Испандықтар империялық билікке қарсы тұратындарға қатыгездік танытқан. Алайда, халық шетелдік үстемдікке мойынсұнғандықтан, олардың арасында ешқандай үлкен келеспес оқиғалар болған жоқ. 1902 жылы америкалықтар Кагаян-де-Ороға келді. Америка үкіметі халықты үкімет басқаруға қатысуға шақырды, сондықтан 1904 жылы Ман Саягнон Талакагтың алғашқы мэрі болып тағайындалды. Ол Патпатта, қазіргі Сан-Исидрода қызмет етті және оның өкілеттігі 1906 жылы аяқталды. 1906 жылы Амай Тигсай Талакаг мэрі болып тағайындалды және ол 1908 жылға дейін Патпатта қызметін жалғастырды, содан кейін Ман Саягнон қайтадан мэр болып тағайындалды және 1910 жылға дейін қызмет етті. 1910 жылы Ман Саягнонның ұлы Хосе Леванта мэр болып сайланды және 1918 жылға дейін қызмет етті. Хосе Леванта үкімет орталығын Патпаттан Талакаг муниципалитетінің қазіргі орнына көшірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Талакагтың барлық уақытында жапондықтардың Минданаоны басып алуына қарсы тұрған партизандар басып алған сияқты көрінеді. 1944 жылдың 8-29 маусымы аралығында жапондықтар бұл аймаққа шабуыл жасады. Лейтенант полковник Джеймс Гринстедтің штабы Талакагта орналасқан, ал 500 жапондық және корейлік әскер қаланы басып алу алдында Гринстед штабын өртеп жіберді. 28 маусымда жапондық-корей күштері Талакагтан кетіп, партизандар қалаға оралып, штабтарын қайта құрды.

Барангай

Талакаг саяси тұрғыдан 29 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Демография

2020 жылғы санақта Талақагтың халқы 77 027 адамды құрады, халық тығыздығы .