Сумилао муниципалитетінің тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Букиднондағы муниципалитет, Филиппин.

Сумилао, ресми түрде Сумилао муниципалитеті (Букид және Хигаон тілінде: Бануа та Сумилао; ), Филиппиннің Букидно провинциясындағы 4-ші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 29 531 адамды құрайды.

Этимология

Сумилау деген сөз букиднон тіліндегі "Кон сумилау да" деген сөзден шыққан, ол "Жарық қайта келгенде" дегенді білдіреді.

Әңгіме бойынша, Валу есімді, үстіміздік күштерге ие адам болған. Көптеген адамдар оның Палаопао төбесіне жақын Килабонг деген жерде тұратынына сенген. Бір күні, төменгі жазықта тұратын жеті "байлан" (ерекше күштерге ие рухани көшбасшылар) Валуға қарсы қорлайтын әңгімелер таратып, оны жамандады. Бұл оны ашуға толтырды. Валу төбеде тұрып, дауысымен жеті адамды көрсетіп, олардың жаман ниеттерін айыптады. Соның нәтижесінде, оның көрсеткен саусағының ұшынан жарқыраған, қызыл жарық шығып, жеті "байлан" соқыр болды. Олардың көзі тек сол жарық қайта келгенде ғана ашылатыны айтылды.

Тарих

Қаланың ескі тұрғындарының ауызша тарихы испан отарлауына дейін қазіргі Побласион орнында адамдар тұрғанын айтады. Бірнеше отбасыға арналған төрт үлкен ғимарат салынған. Бұл отбасыларды тікелей елді мекеннің датуы немесе басшысы басқарған. Олар дөңестегі қатыгез “мананганайо” немесе бас сауушылардан қорғану үшін біріккен. Испандықтар келгенде, Дату Манломеро мен Опесио өздерінің адамымен бірге басқыншы конкистадорларға қарсы күресті. Өкінішке орай, тумашалардың қару-жарағының нашарлығына байланысты жеңіліске ұшырады. Олар қаруларын тастап, жаңа билеушіні қабылдады. Олар христиан дініне шомылдырылды. 1860 жылдары Реколекция миссионерлері Сумиляоға сапар жасады. 1870 жылдары иезуит діни қызметкерлері Букиднондағы миссионерлік жұмысты қолға алғанда, Сумиляо Таголаның Визитасының ранчоларының бірі болды. Хуан Террикарбас және Еусебио Баррадо әкелер Сумиляо мен Линабоға миссионерлік сапарларды жиілетті. 1887 жылы Сумилао ранчосында 200 христиан тұрды. 1890 жылғы қаңтарда Сумиляо Букиднондағы алғашқы белсенді миссионерлік станция болып құрылды, осылайша провинциядағы Рим католиктерінің ядросына айналды. Миссия де Сумилао Таголаның Бугаонға дейінгі ранчоларына қарамастандық құқығын алды, бұрынғыда барлығы Таголаның приходіне қарады. Сумиляо енді Резиденция де Балингасагтың бағынысында болды. Кейіннен “ранчерия” атауы “редукция де Нуэво Кристианос” деп өзгертілді. 1891 жылы Сумилао миссиясында 15 редукция болды, олардың жалпы саны 8 399 адамды құрады. Алайда Сумиляода 11 340 тұрғын болды. Сол кезде әке Еусебио Баррадо миссионерлік қызметкер болды. 1893 жылы Mission de Mailag (Майлаг) құрылды. Бұл Сумилао миссиясының редукция санын азайтты. 1894 жылы миссияда 4 122 христиан тұрды. Испан отарлау кезінде жергілікті датулар миссионерлік діни қызметкерлер тарапынан саяси лауазымдарға тағайындалды. Бұл саяси басшылар Мисамис Ориенталда орналасқан жоғары биліктің әкімшілік бақылауында болды. Осы жергілікті басшылардың кейбіреулері – Капитан Далахигон, Алехо Янсао, сондай-ақ Мандита, Акуман және Тао. 1907 жылы американдықтар Букиднонның басқаруын өз қолына алды. Қала басшысы енді президент деп аталды. 1914 жылы Сумиляо Минданао және Сулу департаментінің губернаторы Франк Карпентердің 1914 жылғы 15 тамыздағы №10 жарлығына сәйкес Букиднонның муниципалдық аудандарының бірі болып құрылды. Америкалық билік кезінде “Кішкентай гүлдер академиясы” деп аталатын шіркеу мектебі гүлденді. Алайда, ол Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ғана жұмыс істеді. 1944 жылы католик шіркеуі мен мектеп ғимараты американдық ұшақтармен бомбаланды. Хуан Сумбалан мырза 1920 жылдары соғыс басталғанға дейін президент болды. Жапон әскери үкіметі кезінде Restituto Parista мырза қала басшысы болып тағайындалды. Соғыс кезінде Сумиляоның көптеген жас және батыл ерлері партизандық қарсылық қозғалысына қосылды. Олардың арасында лейтенанттар Кандидо Г. Сумбалан және Алехандро Сале болды. Бостандық келгеннен кейін билікке қайта оралған Хуан Сумбалан өзінің адамына Сумиляодағы Побласион маңында әлі де жүріп жатқан жапондықтардан қорғану үшін Кисолонға қоныстануға бұйрық берді. Ол кезде Импасугонның бір бөлігі болған Кисолон бұрын белгілі бір Гингонаға тиесілі ферма болған. 1945 жылы Хуан Сумбалан қайтыс болғаннан кейін, бос қалған лауазымға Реституто Париста тағайындалды. 1953 жылы Мартин Ланге мырза Паристаның орнын басты. Алайда, ол ұзақ тұрмады, сол жылы провинциялық губернатор Маркус А. Ресинья Кандидо Г. Сумбаланды мэр етіп тағайындады.

Oral history from the town's old time residents stated that before the Spanish colonization, the present site of the Poblacion was already inhabited. Four big buildings housing several families were already constructed. These families were directly controlled by a settlement datu or chief. They have grouped together to protect themselves from the fierce “mangangayaw” or headhunters from the hills. When the Spaniards came, Datu Manlomero and Opecio, with their men, fought against the invading conquistadores. Unfortunately, the natives were defeated due to the inferiority of their weapons. So they laid down their arms and accepted the new ruler. They were baptized to the Christian religion. In the 1860s, the Recollect missionaries were already making visits to Sumilao. When the Jesuit priests took over the missionary work in Bukidnon in the 1870s, Sumilao was already one of the rancherias of the Visita of Tagoloan. Regular missionary trips to Sumilao and Linabo were intensified by Fathers Juan Terricarbas and Eusebio Barrado. By 1887, there were 200 Christian residents of the Rancheria de Sumilao. In January 1890, Sumilao was created into the first active mission station in Bukidnon, thus making her the nucleus of the Roman Catholic faith in the province. Mission de Sumilao assumed jurisdiction over the rancherias of Tagoloan up to Bugcaon, formerly all under the parish of Tagoloan. Sumilao was now under the Residencia de Balingasag. The name rancheria was later changed to reduccion de Nuevo Cristianos. By 1891, Mission de Sumilao had 15 reducciones with a combined Christian population of 8, 399. The reduccion of Sumilao, however had 11, 340 inhabitants. Father Eusebio Barrado was the missionary curate during that time. In 1893, Mission de Mailag (Mailag) was created. This reduced the number of reducciones of Mission de Sumilao. By 1894, the mission had only 4, 122 Christian inhabitants. During the Spanish colonizations, the local datu were appointed to political positions by the missionary priests. These political leaders were under the administrative control of the higher authorities who are stationed at Misamis Oriental. Some of these local leaders were Capitanes Dalahigon, Alejo Yansao – alis Mandita, Akuman and Tao. In 1907, the American took over the administration of Bukidnon. The town's chief was now called president. In 1914, Sumilao was one of the communities created into municipal districts of Bukidnon pursuant to Executive Order No. 10 issued by Frank Carpenter, Governor of the Department of Mindanao and Sulu on August 15, 1914. It was also during the American regime that a parochial school known as Little Flower Academy flourished. Its operation, however, lasted only up to the outbreak of World War II. The Catholic Church and the school building were bombed by the American fighter planes in 1944. Mr. Juan Sumbalan was the president sometime in the 1920s up to the outbreak of the war. Under the Japanese military government, Mr, Restituto Parista was appointed as the town's chief. During the war, several young and brave men of Sumilao joined the guerilla resistance movement. Some of these men were Lieutenants Candido G. Sumbalan and Alejandro Sale. When liberation came, Mr, Juan Sumbalan, who returned to power, ordered some of his men to settle in Kisolon to protect themselves from the Japanese stragglers who were still roaming in the vicinity of Poblacion, Sumilao. Kisolon which was then a part of Impasugong, was formerly a ranch owned by a certain Guingona. When Mr. Juan Sumbalan died in 1945, Mr. Restituto Parista was appointed to the vacated position. In 1953, Mr, Martin Langue replaced Mr. Parista. However, he did not stay long for on that same year, Mr. Candido G. Sumbalan was appointed Mayor by Provincial Governor Marcus A. Reciña.

Қалалық округтің саяси пайда болуы

Сумиляо Букиднондағы алғашқы миссионерлік орталықтардың бірі болғанымен, оның экономикалық және саяси дамуы өте баяу болды. Мұны 1917 жылы провинцияның төрт муниципалды ауданы тұрақты муниципалитеттерге ұйымдастырылғандығы дәлелдейді. Бұл муниципалитеттерде халық саны көп болды және олардың басшылары өздерінің муниципалитеттерінің істерін басқаруға саяси жағынан дайын еді. 1918-1948 жылдар аралығында өткізілген халық санағы Сумиляоның басқа муниципалды аудандарға қарағанда ең аз тұрғыны бар екенін көрсетті. 1900 жылдары Сумиляода тек бір барангай (Пунтиан барангайы) болды. Сумиляо президент Карлос П. Гарсия қол қойған №272 жарлыққа сәйкес 1956 жылдың 1 шілдесінде тұрақты муниципалитет мәртебесін алды. Муниципалитет құрылғаннан бері қазіргі уақытқа дейін сайланған және тағайындалған лауазымды тұлғалардың тізімі.

Сумилау шаруаларының шеруі

2007 жылдың 3 желтоқсанында Минданаодан 13 провинция арқылы 2 айлық жорықтан кейін Сумилаодан келген Хигаонон тайпасының 55 фермері Метро-Манилаға жетті. Олар үкіметтен өздері талап етіп отырған жерді шошқа шаруашылығына айналдыруды тоқтатуды сұрады. Фермерлер Аграрлық реформалар департаментіне (DAR) Сан-Мигель Foods Inc. (SMFI) компаниясы Сумилаодағы Сан-Висенте ауылындағы 144 гектар жерді шошқа шаруашылығына айналдырғанына қатысты тоқтау және тыйым салу бұйрығын (CDO) беру үшін өтініш жасады. Филиппиннің Жоғарғы соты бұрын фермерлердің заңдық негізінің болмауына байланысты олардың талаптарын қабылдамаған болатын. Фермер Туминхай былай деді: «Біздің құқықтарымыз жойылды, өйткені Норберто Квисумбингке бес жылдық даму жоспарын іске асыру шартымен жерін қайта өңдеуге рұқсат берілді. Ол жоспарды іске асырмағандықтан, DAR CARP процесін жаңартып, бізге құқығымызды қайтаруы керек». Квисумбингтің мүлікке қатысты даму жоспарына даму академиясын, мәдени орталықты, өмір сүру ғылымдары институтын, мұражай, кітапхана, гольф алаңын, спорттық даму кешенін, агроөнеркәсіптік парк, орманды дамыту және қолдау құрылыстарын, сондай-ақ 360 бөлмелі қонақ үй, мейрамхана, тұрғын үй жобаларының салынуы кірді. Кейін Атты. Лени Робредо Сумилао фермерлерінің мүддесін қорғап, корпоративтік ашкөздікке қарсы олардың құқықтары үшін күресті. 2007 жылдың 17 желтоқсанында үкімет Сумилаодағы даулы 144 гектар жерді қайтару туралы бұйрықты күшінен жойды, нәтижесінде Минданаодан Метро-Манилаға 2 ай бойы 1700 шақырым қашықтықты жүріп келген Хигаонон тайпасының 55 мүшесіне жер иелігі қайтарылды. Бұйрықта былай делінген: «Жоғарыда көрсетілген мән-жайларды ескере отырып және DAR ұсынғандай, 144 гектар жерді қайтару туралы өтініш қанағаттандырылды». Сан-Мигель Foods компаниясы жер иесі ретінде фермерлерге жерді бөліп беруге дейін мүліктің қазіргі құнын төлеуі керек. 2008 жылдың наурыз айында Сан-Мигель мен Сумилао фермерлері 50 гектар жерді фермерлерге қайтару туралы келісімге келді. Фермерлер бастапқыда талап еткен 144 гектар жердің барлығына ие болады.

On December 3, 2007, 55 farmers of the Higaonon tribe from Sumilao arrived in Metro Manila, 2 months after their march through 13 provinces from Mindanao to ask the government to stop the conversion of the land they are claiming into a hog farm. They farmers petitioned the Department of Agrarian Reform (DAR) to issue a cease and desist order (CDO) on the contested 144 hectare property in Barangay (village) San Vicente, Sumilao which San Miguel Foods Inc. (SMFI) converted into a hog farm. The Supreme Court of the Philippines had earlier dismissed the farmers' rights lack of legal standing. Farmer Tuminhay stated that: “Our titles were cancelled because Norberto Quisumbing was allowed to convert his land on condition that he would implement a five year development plan. Since he did not implement the plan, it is only proper that DAR renew the CARP process and give us back our titles.” Quisumbing's development plan for the property included the establishment of a development academy, a cultural center, an institute for livelihood science, a museum, library, golf course, a sports development complex, an agro industrial park, forest development and support facilities, and construction of a 360 room hotel, restaurant, housing projects, inter alia. Then Atty. Leni Robredo lawyered for the Sumilao farmers and pushed for their rights against corporate greed. On December 17, 2007, the government revoked the conversion order on the disputed 144 hectare lot in Sumilao, resulting to the return of the land ownership to the 55 members of the Higaonon tribe farmers who marched 1,700 kilometers for 2 months from Mindanao to Metro Manila. The order reads: “Wherefore premises considered and as recommended by DAR, the petition for cancellation and/or revocation of the conversion order covering 144 hectares of land is hereby granted.” San Miguel Foods as landowner must be paid the current value of the property before the land can be distributed to the farmers. In March 2008, San Miguel and the Sumilao farmers signed a deal returning 50 hectares to the farmers. The farmers will get a total of 144 hectares, which is equivalent in size of the original property they sought for.

География

Сумиляо – Букиднон провинциясының 20 муниципалитетінің бірі. Ол 8 градус 11 секунд және 8 градус 12 секунд солтүстік ендігі, ал 124 градус 52 секунд және 125 градус 2 секунд шығыс бойлығы арасында орналасқан. Шығысынан Импасугонг муниципалитетімен, оңтүстігінен Баунгон және Либона муниципалитеттерімен, солтүстігінен Маноло Фортич муниципалитетімен шектеседі. Атап айтқанда, шығысынан Импасугонг қаласымен, оңтүстігінен Лантапан және Талакагпен, батысынан және солтүстігінен Маноло Фортичпен шектеседі. Муниципалитет құрамына он барангай кіреді, оның орталығы – Кисолон. Оның жалпы ауданы 20 445 гектарды құрайды. Сумиляодан терең Куламан каньоны өтеді, ол алты барангайды Побласион мен Кисолоннан физикалық түрде бөліп тұрады. Сумиляо Кагаян-де-Оро қаласынан шамамен 62 километр, ал провинция орталығы Малайбалай қаласынан 29 километр қашықтықта орналасқан. Ол провинцияның екі даму орталығы – Маноло Фортич және Малайбалай қаласының арасында жатыр. Жер көлігімен және Кагаян-де-Оро және Малайбай/Валенсия бағыттарымен жүретін көліктермен, сондай-ақ муниципалитет аумағын кесіп өтетін Ұлттық Сайре тас жолының сегіз шақырымдық бөлігі арқылы саяхаттауға болады.

Жер көлемі мен жіктелуі

Сумиляоның жалпы жер ауданы 207,49 км² құрайды, бұл провинцияның жалпы жер ауданының 2,4%-ын құрайды. Аймақтағы үлесі 0,7212. Он барангайдың ішінде Лупиаган ең ірі ауданға ие, ол жалпы жер ауданының шамамен 29,18%-ын құрайды. Сан-Висенте ең кішкентайы, ауданы 8,54 км² немесе жалпы жер ауданының 4,14%-ы. Қоршаған орта және табиғи ресурстар министрлігінің (DENR) мәліметтері бойынша Сумиляоның жалпы жер ауданы 207,49 км² болып табылады, оның ішінде 155,92 км² жеке меншікке берілуге жарамды және 51,57 км² орман/ағаш өсіру жері болып саналады.

Топография

Жалпы, Сумиляоның физикалық құрылымы ерекше қасиеттерімен сипатталады. Оңтүстіктен солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай өтетін орталық бөлігінде тау тізбектері, каньондар және жоғары рельефті топография орналасқан, оның ішінде Филиппиннің екінші ең биік тау шыңы – Китанглад тауы және Палаопао таулары бар. Жоғарғы Куламан аймағында ананас плантацияларының кең алқаптары арасында елді мекендер жайылған. NAMRIA-дан алынған муниципалитеттің топографиялық картасына сәйкес, Сумиляоның орташа биіктігі теңіз деңгейінен 600 метрді құрайды.

Климат

Букиднон провинциясында жауын-шашын мөлшеріне байланысты екі климаттық ерекшелік бар, олардың солтүстік және оңтүстік бөліктерінде әртүрлі. Сумиляо орналасқан солтүстік бөлігі үшінші, аралық А типіне жатады. Бұл типте маусымдар айқын емес; қарашадан сәуірге дейін салыстырмалы түрде құрғақ, ал жылдың қалған уақытында ылғалды, жауын-шашынның ең көп мөлшері айқын емес. Атап айтқанда, муниципалитеттің оңтүстік бөлігіндегі климат жыл бойы салыстырмалы түрде салқын және ылғалды. Бұл аймақтар Ұлы Китанглад тауының етегінде орналасқан, ал солтүстік аймақтарда жауын-шашын жыл бойы шамалы біркелкі таралады. Көбінесе бұл аймақтарда күн таңында күн жарқырап, кешке қарай қатты жаңбыр жауады. Соңғы бес жылдағы ең көп жауын-шашын маусым айында – 431,7 миллиметр, ал ең аз жауын-шашын наурыз айында – 89,2 миллиметрді құрады.

Барангай

Сумилау саяси тұрғыдан 10 барангайға бөлінеді. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар. Сумилау саяси тұрғыдан он (10) барангайға бөлінеді, оның алтауын Куламан өзені кесіп өтеді, бұл оларды қалған төрт барангайдан бөліп тұрады. Ондағы барангайлар: Кисолон, Куласи, Ликоан, Лупиаган, Окасьон, Побласион, Пунтиан, Сан-Роке, Сан-Висенте және Виста-Вилла. Басқа муниципалитеттерден өзгешелігі, Сумилаудағы жергілікті билік орталығы Кисолон барангайында орналасқан; Побласион барангайы басқа ауылдық барангайлар үшін серік барангай ретінде қызмет етеді.

Демография

2020 жылғы санақта Сумиляо, Букиднонның халқы 29 531 адамды құрады. Сумиляо 21 муниципалитет арасында 1990 жылғы санақта ең аз халқы бар муниципалитет болса, 1995 жылы екінші ең аз халқы бар муниципалитет еді. Алайда, халық өсіміне қатысты, ол 1990 мен 1995 жылдар аралығында 2 146 адамға өсіп, 18,90% ең жоғары пайыздық өсімді көрсетті. Филиппин статистикалық бас басқармасы жүргізген 2000 жылғы санақ бойынша Сумиляо халқы 17 958 адамға дейін өсті, бұл Маноло Фортич, Импасугонг, Малайбалай қалаларынан және Мисамис Ориентал, Мисамис Оксидентал, Камигуин, Бохол провинцияларынан, сондай-ақ Лусонның басқа аймақтарынан келген агроөнеркәсіптік жұмысшылардың көшіп келуіне байланысты болды.

Халық тығыздығы

Кисолон қалалық барагайы, Сан-Висенте мен Побласионның екі қалаға айналуға дайын барагайы және Виста-Вилланың бір ауылдық барагайының халқының тығыздығы 160 адам/км² құрайды. Бұл тығыздық 10 000 адам/км² құрайтын халық санағымен салыстырғанда өте жақсы және қолайлы деуге болады.

Экономика

Сумилао негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған қауымдастық, ондағы халықтың көп бөлігі ауыл шаруашылығын өмірлік экономикалық қызметі және негізгі табыс көзі ретінде қарастырады. Кәдімгі шаруалар күріш, жүгері және көкөністерді, соның ішінде дәстүрлі және құнды дақылдарды өсіреді, ал ірі корпорациялар – DOLE Philippines Skyland Division және De Monte Philippines, Inc. – тәтті лактана сортындағы банан мен ананасты коммерциялық мақсатта өсірумен айналысады. Аймақта мал шаруашылығы және тұқымдық шаруашылықтар сияқты агроөнеркәсіптік кәсіпорындар да көбейіп келеді, бірақ олар шектеулі жұмыс орындарын ұсынады. Муниципалитет өзінің табиғи және қолдан жасалған тартымдылықтарымен мақтана алады, оларды дамыту халыққа табыс әкелуі мүмкін. Гуйёнгтен сыпырғыштар жасау, керамика және тоқылған саз ыдыстар жасау, сондай-ақ қуыс блоктар жасау сияқты шағын қолөнер кәсіпорындары аймақта дами бастады.

Туризм

Алаулам шарлауығы Сайр тас жолы бойында және муниципалитет ғимаратынан бір шақырымдай қашықтықта орналасқан. Оның әсем кескіні көлікпен жүретін саяхатшыларға оңай көрінеді. Биіктігі шамамен 45 метрді құрайды. Дегенмен, жүргізіліп жатқан қоғамдық құрылыстарға байланысты, осы табиғат көрікті жерін көру қиын болуы мүмкін. Бірақ шарлауық жақын арада қайтадан халыққа ашылады. Сумалсағ үңгірі Букиднон провинциясының бірінші сайлау округіндегі ең ұзын үңгір ретінде белгілі, ол Килабонг, Виста Вилла, Сумилао ауданында орналасқан. Үңгір әдетте ылғалды немесе суға толы болады. Сумалсағ үңгірінің үш тармағының жалпы ұзындығы шамамен 1859 метрді құрайды. Оның кең кіреберісінде зәулім сталактиттер бар. Кіреберісінен қасында тұрған адамды әскерилеп тұратын алып тіреу көрінеді. Осы бөлменің артында бұрынғы көтерілісшілердің штабы болған үлкен бөлме орналасқан. Штабтың қалдықтары әлі де кездеседі. Сталагмиттер, сталактиттер және айқас тастарды көруге болады. Лагундаң үңгірі Лагундаң үңгірі 69 метрлік кіреберісімен, Ниагара шарлауығының кішкентай нұсқасымен және рактар мен балықтарға толы көлдерімен мақтанады. Бұл үңгірге вертикаль құлама арқылы қалай краб пен балық кіргеніне таңғалуға болады. Қазына іздеуден басқа, Лагундаң үңгіріне қатысты басқа белгілі іс-әрекеттер жоқ. Егер көпшілік оның бар екенін білгенде, үңгірдегі әдемі тас формацияларын көргенде, оған қызығушылық танытар еді. Тау. Палаопао Сумилао және Маноло Фортич аудандарының шекарасымен солтүстік-шығыстан созылатын Тау. Палаопао теңіз деңгейінен 836 метр биіктікте орналасқан. Бұрын оның жоғарғы бөлігінде табиғи орман болған, ал беткейлерінде бірнеше үңгірлер, жартастар мен әктас үстірттері орналасқан. Олардың ішінде ағаштан жасалған табыттар мен металл дәуірінен қалған артефакттар бар. Бұл жерлер 19 ғасырдың басында жерлеу орны ретінде пайдаланылған. Мапасо бұлағы Мапасо – бинукид тілінде "ыстық" деген мағынаны білдіреді. Бұл бұлақ Алас кішкентай ауылының солтүстік-шығыс бөлігінде, Ликоан ауылының Барангай ауданында, Сумилао, Букиднонда орналасқан. Оған жету үшін улы плющ өскен жолмен екі сағаттық саяхат жасау керек немесе тік жардан түсу қажет. Туристік әлеуеті бар орындардың бірі ретінде KIN PAMB өмір сүру комитеті мен Интегралды аймақ қоры аймақты дамыту үшін үш миллион песолық даму қорын бекітті. Басаг үңгірі Басаг үңгіріндегі 8 шарлауықтың болуы ерекше. Сонымен қатар, онда сталактиттер мен сталагмиттер көптеп кездеседі.

Alalum Falls The falls is located along the Sayre Highway and less than a kilometer distance from the Municipal Hall. Its imposing grandeur can easily be seen by travelers on motor vehicles. It is approximately 148 feet (45 m) high. However, due to ongoing public constructions, it may be difficult to catch a glimpse of the attraction. But the falls will be open to public again soon. Sumalsag Cave Known as the longest cave in the first Congressional District of Bukidnon, Sumalsag Cave is located in Kilabong, Vista Villa, Sumilao, Bukidnon. It is generally wet or filled with water. The total length of Sumalsag Cave's three branches is approximately 1,859 meters. Its wide entrance, boasting of huge stalactites, opens to a spacious chamber floored with mud. From its mouth, a gigantic column that dwarfs any person standing near it can be seen. Beyond this chamber is a bigger chamber, which allegedly used to be a rebel headquarters. Remnants of the headquarters facilities can still be found. Stalagmites, stalactites and rimstones can be seen. Lagundang Cave Lagundang Cave boasts of its 225 feet (69 m) entrance, a mini Niagara Falls and ponds full of crabs and fishes. It is a wonder how crabs and fishes got into this cave, the only opening of which is a vertical drop. Except for treasure hunting, there has been no known activities pertaining to Lagundang Cave. Had the public known of its existence, repelling enthusiast would be thrilled therein and the fascinating rock formations inside the cave. Mt. Palaopao Stretching along the boundary of Sumilao and Manolo Fortich from the north east, Mt. Palaopao stands 836 feet above sea level. The top was once covered with virgin forest while the side contain several caves, rock shelters and limestones overhangs contain wooden coffin and artifacts which designs are traced back during the metal age. These places were used as burial ground in the early part of the 19th century. Mapaso Spring Mapaso is a Binukid term for hot. The spring is located at the north east part of Sitio Alas as, Barangay Licoan, Sumilao, Bukidnon. It is reachable in two hour hike through a poisonous ivy trail or cliff rappeling. As one of the potential tourist spots, the KIN PAMB LivelihooD Committee and the Integrated Area Fund approved the Development Fund of Three Million Pesos for the development of the area. Basag Cave The presence of 8 waterfalls, all in Basag Cave is incredibly unique. There is also an abundance of stalactites, stalagmites

Денсаулық сақтау

Денсаулық сақтау функциясы жергілікті басқаруға берілгендіктен, қалалық денсаулық сақтау кеңесі және қалалық денсаулық сақтау басқармасы арқылы денсаулық сақтаумен байланысты бағдарламаларға басымдық берілді. Денсаулық сақтау бағдарламалары мен жобаларын іске асыру арқылы туылу және өлім-жітім көрсеткіштері сақталып, жақсарылуда. Сумиляо қалалық денсаулық сақтау кеңсесі күрделі жөндеуден өтті және оған іргелес "PhilHealth" станциясы салынды, оны провинциялық үкімет қызметкерлері Жозе Ма. Р. Зубиридің кіші провинциялық мұқтаждарға арналған денсаулық сақтау бағдарламасы бойынша басқарады. Қалалық денсаулық сақтау кеңсесін медициналық технолог лауазымындағы тағайындалған жауапты тұлға басқарады, сондай-ақ Денсаулық сақтау министрлігінің өкілі, қоғамдық денсаулық мейірбикесі, ауылдық санитарлық инспектор және акушерлер, баррагай денсаулық сақтау қызметкерлері және кеңейтілген жұмысшылар ретінде оқытылған дәстүрлі емшілер (hilots) де бар. Аталған кеңседегі жауапты тұлғаның міндеттері күнделікті жұмыс уақытын тіркеуге, жалақы төлеуге, кеңсе басшысының атынан хат-хабар алмасуға және басқа да әкімшілік функцияларды орындауға ғана бағытталған, бірақ өлім туралы куәліктерге, сот-медициналық сараптамаға және Малайбалай қаласындағы облыстық денсаулық сақтау кеңсесіне жіберілетін барлық талаптарға қол қою құқығы жоқ.