Кіріспе
Жіті коронарлық синдром (ЖКC) – жүрек артерияларындағы қан ағынының төмендеуі салдарынан туындайтын синдром (белгілер мен симптомдар жиынтығы), оның нәтижесінде жүрек бұлшық етінің бір бөлігі дұрыс жұмыс істемей немесе өле бастайды. Ең көп кездесетін симптом – көкірек қысылуы сияқты орталықтанған ауыру, көбінесе сол иыққа немесе жақ бұрышына таралады, сонымен қатар жүрек айну мен тершеңдікпен бірге жүреді. Көптеген адамдарда жіті коронарлық синдром көкірек ауыруынан өзге симптомдармен көрінеді, әсіресе әйелдерде, егде жастағы адамдарда және қант диабетімен ауыратындарда. Жіті коронарлық синдром электрокардиограммадағы (ЭКГ) өзгерістер мен қан анализі нәтижелеріне (тропонин деңгейі сияқты жүрек биомаркерлерінің өзгеруі) байланысты үш түрге бөлінеді: ST сегментінің көтерілуімен жүретін миокард инфарктісі (STEMI), ST сегментінің көтерілуі жоқ миокард инфарктісі (NSTEMI) немесе тұрақсыз стенокардия. STEMI – коронарлық артерияның толық бітелуімен сипатталады, бұл жүрек бұлшық етінің бір бөлігінің некрозына (қарауына) алып келеді, бұл ЭКГ-де ST сегментінің көтерілуімен анықталады. NSTEMI – коронарлық артерияның жартылай бітелуімен сипатталады, бұл жүрек бұлшық етінің бір бөлігінің некрозына алып келуі мүмкін, бұл ЭКГ-дегі өзгерістермен көрінеді. Ал тұрақсыз стенокардия – жүрек бұлшық етінің ишемиясымен (қышқылтетек жетіспеуімен) сипатталады, ол жасуша зақымдануына немесе некрозға әкелмейді. ЖКC-ны тұрақты стенокардиядан ажырату қажет, ол физикалық белсенділік немесе стресс кезінде пайда болып, демалыс алғанда басылады. Тұрақты стенокардиядан айырмашылығы, тұрақсыз стенокардия кенеттен пайда болады, көбінесе демалыс кезінде немесе минимал күш-жігермен немесе бұрынғы стенокардиямен салыстырғанда аз күш-жігермен пайда болады ("crescendo стенокардиясы"). Жаңадан пайда болған стенокардия да тұрақсыз стенокардия саналады, себебі ол коронарлық артериядағы жаңа проблеманы көрсетеді. Жүрекке қан ағынының күрт төмендеуінің басты белгісі – көкірек ауыруы, ол қысым, мазақтау немесе күйдіру сезімі ретінде сезіледі. Ауырсыну көбінесе кеуде айналасында немесе үстінде орналасады және қолға, иыққа, мойынға, арқаға, іштің жоғарғы бөлігіне немесе жаққа таралуы мүмкін. ЖКC көбінесе коронарлық тромбозбен байланысты болғанымен, кокаин қолданумен де байланысты болуы мүмкін. Жүрекке тән белгілері бар көкірек ауыруы (стенокардия) терең анемия, бради- немесе тахикардия (жүрек соғудың тым баяу немесе тым жылдам болуы), төмен немесе жоғары қан қысымы, аорта клапанының қатаруы (аортаның бастамасындағы клапанның тарылуы), өкпе артериясының гипертензиясы және басқа да көптеген жағдайлардың салдарынан туындауы мүмкін.
Патофизиология
АКС-пен ауыратын адамдарда атероманың жарылуы атероманың эрозиясына қарағанда 60% жиірек кездеседі (30%), бұл коронарлық артерияларды бітеуге себеп болатын тромбтардың пайда болуына әкеледі. Плаканың жарылуы ST сегменті жоғары миокард инфарктісі (STEMI) жағдайларының 60% жағдайында, ал плаканың эрозиясы STEMI жағдайларының 30% жағдайында байқалады, ал ST сегменті жоғары емес миокард инфарктісі (NSTEMI) үшін керісінше – 30% жағдайда эрозия кездеседі. Плаканың жарылуы кезінде плаканың құрамы липидтерге бай, коллагенге азырақ, макрофагтар басым қабынуға толы және жұқа талшықты қабатпен жабылған. Ал плаканың эрозиясында плака клеткадан тыс матрицаға, протеогликанға, гликоаминогликанға бай, бірақ талшықты қабаты, қабыну жасушалары және ірі липидті ядросы жоқ. Коронарлық артериялардың бітеуі шешілгеннен кейін, қабыну медиаторларының бүкіл денеге таралуынан реперфузиялық зақымдану қаупі туындайды. Циклофилин D реперфузиялық зақымдануды азайтудағы рөліне қатысты зерттеулер жалғастырылуда. Жіті коронарлық синдромның сирек кездесетін басқа себептері: коронарлық артерияның спонтанды жарылуы, коронарлық артерияның обструктивті ауруы болмаған кезде ишемия (INOCA) және коронарлық артерияның обструктивті ауруы болмаған кезде миокард инфарктісі (MINOCA).
Электрокардиограмма
Жүрек ауыруының күрт күшеюі кезінде электрокардиограмма (ЭКГ) түрлі себептерді ең сенімді түрде ажыратуға мүмкіндік беретін зерттеу болып табылады. ЭКГ мүмкіндігі шектес болса, жедел жәрдемде де жасалуы керек. Жүректің жедел зақымдануын көрсететін ЭКГ өзгерістері: ST сегментінің көтерілуі, жаңа сол қарынша тармағының блокадасы және ST сегментінің төмендеуі сияқтылар. ЭКГ өзгерістерінің болмауы тұрақсыз стенокардия мен NSTEMI-ді бірден ажыратуға мүмкіндік бермейді. 2006 жылдың наурыз айында Шотландияда барлық жабық қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салынғаннан кейін, жедел коронарлық синдроммен ауруханаға түскендердің саны 17%-ға төмендеді. Осы төмендеудің 67%-і темекі тартпайтын адамдарда байқалды.
Емдеу
Күдікті ЖСҚ (жедел коронарлық синдром) бар пациенттер әдетте аспиринмен, клопидогрельмен немесе тикагрелормен, нитроглицеринмен емделеді, ал кеудедегі ауыру сақталса, морфинмен емделеді. Күміс оксид сияқты басқа да анальгетиктердің пайдасы белгісіз.
STEMI
Егер ЭКГ миокард инфарктісіне (белгілі бір келемелердегі ST сегментінің көтерілуі, жаңа сол қосымша тармақ блогы немесе нағыз артқы МИ белгілері) ұқсас өзгерістерді растаса, тромболитиктер енгізілуі немесе коронарлық артерияларға қатысты эндоваскулярлық араласу жасалуы мүмкін. Бірінші жағдайда, фибринолизді күшейтетін дәрілер салынды, бұл коронарлық артерияларды бітеген қан тіромбіларын ерітеді. Екінші жағдайда, иілгіш катетер жамбас немесе радиалдық артерия арқылы жүрекке енгізіліп, коронарлық артериялардағы тарылуларды анықтайды. Тарылулар табылып, олар ангиопластикамен және, әдетте, стент орнату арқылы механикалық түрде жойылады, егер миокард зақымдануына себеп болатын, «кінәлі тарылу» деп аталатын зақым анықталса. Деректер көрсеткендей, жылдам іріктеу, көшіру және емдеу маңызды. Американдық кардиология колледжінің (ACC) нұсқауларына сәйкес, «есіктен инеге» дейінгі тромболиттік терапияны жүргізу уақыты 30 минут ішінде, ал «есіктен баллонға» дейінгі коронарлық артерияларға эндоваскулярлық араласу (PCI) уақыты 90 минуттан кем болуы керек. 2009 жылғы жағдайды бақылау зерттеуі көрсеткендей, STEMI диагнозы қойылған пациенттерде тромболизис, PCI-ге қарағанда, белгіленген ACC нұсқауларына сәйкес жүргізілуі ықтимал.
NSTEMI және NSTE-ACS
Егер ЭКГ STEMI-ге сәйкес келетін қалыпты өзгерістерді көрсетпесе, "ST сегментін көтермейтін ЖКС" (NSTE ACS) термині қолданылуы мүмкін, ол "ST сегментін көтермейтін МИ" (NSTEMI) және тұрақсыз стенокардияны қамтиды. Сондықтан тұрақсыз стенокардия мен жедел коронарлық синдромды емдеуде аспирин, клопидогрел, прасугрел немесе тикагрелор сияқты екінші тромбоциттердің ингибиторы және гепарин (әдетте төмен молекулалық салмақты гепарин), ал ауырсыну сақталса, тамыр ішіне енгізілетін нитроглицерин және опиоидтар қолданылады. Фонапаринукс деп аталатын гепаринге ұқсас препарат эноксапаринге қарағанда тиімдірек болып көрінеді. Электрокардиограммада ST сегментінің көтерілуі байқалмаса, шұғыл ангиопластиканы ертеңге қалдыру дереу жасаудан кем емес. Жедел коронарлық синдромнан кейінгі алғашқы 14 күн ішінде статин қолдану, одан әрі жедел коронарлық синдром пайда болу қаупін азайтады. Кокаинмен байланысты жедел коронарлық синдромды басқа жедел коронарлық синдроммен ауыратын науқастар сияқты емдеу керек, бірақ бета-блокаторларды қолдануға болмайды және бензодиазепиндерді ертерек тағайындау керек.
Болжамдық ұпайлар
TIMI тәуекел баллы ST сегментінің көтерілуі және ST сегментінің көтерілуі жоқ MI ACS-те жоғары тәуекелді пациенттерді анықтай алады және тәуелсіз расталған. 102 341 науқастың жаһандық тізіліміне сүйенген GRACE тәуекел көрсеткіші, жүрек шабуынан кейін ауруханада, 6 айда, 1 жылда және 3 жылдағы өлім-жітім тәуекелін бағалайды. Бүгінде GRACE тәуекел көрсеткіші ST сегментінің көтерілмейтін ACS пациенттерінде жоғары тәуекел критерийі ретінде де қолданылады (GRACE баллы > 140), бұл жүрек шабуынан кейін 24 сағат ішінде ерте инвазивті стратегияны қолдауға мүмкіндік береді.
Биомаркерлер
Прогноздық маркерлердің мақсаты – жедел коронарлық синдромның (ЖКС) патофизиологиясының әртүрлі компоненттерін көрсету. Мысалы: Натриуреттік пептид – B типті натриуреттік пептид (BNP) және N-терминалды proBNP ЖКС-дан кейін өлім және жүрек жеткіліксіздігі қаупін болжау үшін қолданылуы мүмкін. Моноциттерді тартатын химиялық белок (MCP) 1 – бірнеше зерттеуде ЖКС-дан кейін жағымсыз салдарларға ұшырау қаупі жоғары пациенттерді анықтауға көмектесетіні көрсетілді. Коронарлық КТ-ангиография тропонин деңгейімен бірге ЖКС-ке осал адамдарды іріктеуге де пайдалы. F-фторидті позитрондық эмиссиялық томография жоғары қауіпті, липидтерге толы коронарлық тақташаларды анықтау үшін де пайдалы. Бұл құбылыс «демалыс күні әсері» деп аталады.
Natriuretic peptide – both B type natriuretic peptide (BNP) and N terminal proBNP can be applied to predict the risk of death and heart failure following ACS. Monocyte chemo attractive protein (MCP) 1 – has been shown in a number of studies to identify patients with a higher risk of adverse outcomes after ACS. Coronary CT angiography combined with troponin levels is also helpful to triage those who are susceptible to ACS. F fluoride positron emission tomography is also helpful in identifying those with high risk, lipid rich coronary plaques. This phenomenon is described as weekend effect.