Кіріспе
Нага қаласы (Central Bikol: Syudad nin Naga; Rinconada Bikol: Syudad ka Naga; Spanish: Ciudad de Nueva Cáceres), немесе Наганың қажылық қаласы, Филиппиннің Бикол аймағындағы 1-ші сыныпты тәуелсіз құрамындағы қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қала халқы 209 170 адамды құрайды. Қала 1575 жылы испандық генерал-губернатор Франсиско де Санденің бұйрығымен құрылған. Сол кезде Ciudad de Nueva Cáceres (Жаңа Касерес қаласы) деп аталған қала, Манила, Себу және Илоило қалаларымен бірге испандық Шығыс Үндістанындағы испандық патшалық қалалардың бірі болды және дәл айтқанда, үшінші ескі қала еді. Географиялық және статистикалық жағынан жіктеліп, сондай-ақ Камаринс Сурда заң шығарушы органда өкілдік етілген, бірақ провинциялық үкіметтен әкімшілік тұрғысынан тәуелсіз Нага, кейбір дереккөздерде Бикол аймағының сауда, бизнес, медициналық, білім беру және қаржы орталығы деп есептеледі. Нага, Бикол аймағындағы Наганың тарихи маңыздылығына байланысты "Биколдың патшайымы" деп, Бикол түбегіндегі орталық орналасқандығына байланысты "Биколдың жүрегі" деп, ал "Қажылық қаласы" деп аталады, себебі Нага сонымен қатар Азиядағы ең ірі Мариан қажылықтарының бірінің бағыты – Our Lady of Peñafrancia киелі орынына барушылардың тоғысқан жері, бұл бейне елдегі ең танымал қасиетті нысандардың бірі. Нага сонымен қатар Ник Хоакиннің айтуынша, "Күннің жеті алтын қаласының бірі" деп те аталады. Бұл Филиппиндегі Нага деп аталатын екі қаланың бірі, екіншісі – Висаядағы Себу провинциясындағы Нага қаласы.
Naga, officially the City of Naga (Central Bikol: Syudad nin Naga; Rinconada Bikol: Syudad ka Naga; ; Spanish: Ciudad de Nueva Cáceres), or the Pilgrim City of Naga, is a 1st class independent component city in the Bicol Region of the Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 209,170 people. The town was established in 1575 by order of Spanish Governor General Francisco de Sande. The city, then named Ciudad de Nueva Cáceres (New Cáceres City), was one of the Spanish royal cities in the Spanish East Indies, along with Manila, Cebu, and Iloilo, the third oldest to be exact. Geographically and statistically classified, as well as legislatively represented within Camarines Sur, but administratively independent of the provincial government, Naga is considered by some sources to be the Bicol Region's trade, business, medical, educational, and financial center. Naga is known as the "Queen City of Bicol" due to the historical significance of Naga in the Bicol Region; as the "Heart of Bicol", due to its central location on the Bicol Peninsula; and as the "Pilgrim City," as Naga is also the destination of one of the largest Marian pilgrimages in Asia to the shrine of Our Lady of Peñafrancia, an image that is one of the country's most popular objects of devotion. Naga is also known as "One of the Seven Golden Cities of the Sun" as stated by Nick Joaquín. It is one of the two Philippine cities named Naga, the other being Naga, Cebu in Visayas.
Испанияның отарлау кезеңі
1573 жылы бұл аймаққа екінші рет экспедиция жасаған конкистадор Хуан де Сальседо, жергілікті тілдерде Нага деп аталатын елді мекенге қонды, себебі онда накра ағаштары көп өсті (Биколь тілінде нага). 1575 жылы Сальседо қалдырған гарнизонның командирі капитан Педро де Чавес, қазіргі бизнес орталығы орнында (алғашқы Нагадан өзен артында) Ла Сиудад де Касерес деп аталатын испан қаласын құрды, бұл қаланың аты Испанияның генерал-губернаторы Франсиско де Санде және Касерес қаласының тумасының құрметіне берілді. Нюэва Касерес қаласында сол кезде 30 испан отбасы болды. 1595 жылғы 14 тамыздағы Папаның бұйрығында (papal bull) Касерес епископтығы Себу және Нюэва Сеговиямен бірге құрылды, және Манила архиепископтығына бағынышты жаңа епископтық орынға айналды. Нюэва Касереске Еуропадан шамамен 100 испан қоныстанды, ал Мексикадан келген көші-қон оны нығайтты. Уақыт өте келе испан қаласы мен жергілікті ауыл бірігіп, бір қауымдастыққа айналды және оны Испаниядағы осы аттас қаладан ажырату үшін "Нюэва Касерес" деп аталатын болды. Ол испан заңдарымен белгіленгендей, өздерінің ayuntamiento және cabildo-сы бар қалалық үкіметке ие болды. 17-шы ғасырдың басында Филиппинде тағы бес ciudad болды. Нюэва Касерес Филиппиннің тәуелсіздігіне қол жеткенге дейін Амбос Камаринес провинциясының, кейін Камаринес Сур провинциясының астанасы болып келді. Испания отарлау дәуірінде жүздеген жылдар бойы Нага сауда, білім және мәдениет орталығына, сондай-ақ Биколь аймағындағы діни биліктің ортасына айналды.
Америка отарлау кезеңі
Америкалық үкімет орнағаннан кейін қала муниципалитет деңгейіне төмендетілді. 1919 жылы ол испан тіліндегі атауын жоғалтып, ресми түрде Нага деп аталды.
Екінші дүниежүзілік соғыс және жапондық оккупация
Нага 1941 жылдың 18 желтоқсанында, Легаспиге жасалған жапон шабуылынан бірнеше күн өткен соң, жапон оккупациясына түсті. 1945 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай, АҚШ және Филиппин Ұлттық Достастығының біріккен әскерлері – АҚШ армиясы, Филиппин Ұлттық Достастығының армиясы, Филиппин қарулы күштері, сондай-ақ Биколано партизандық қарсылық топтары Наганы Жапон императорлық әскерлерінен босатып алды.
Тәуелсіз Филиппин
Нага жапондықтардан босатылғаннан кейін қайта құрылыс жұмыстарын бастады. Аз ғана шығынға ұшыраған Нага соғыстан кейін жылдам жаңарып, өркендеді.
Қалалық аудан
Көптеген петициялардан кейін, Нага қаласы 1948 жылдың 18 маусымында қалалық хартасын алғанда қала мәртебесіне ие болды, ал Республикалық заң № 305 күшімен осы жылдың 15 желтоқсанында қалалық әкімшілігі іске қосылды.
География
Нага қаласы Лусонның оңтүстік-шығыс бөлігінде, Камарин Сур провинциясында, Пилиден және ел астанасы Маниладан оңтүстік-шығысқа қарай, сондай-ақ Бикол аймағының шамамен ортасында орналасқан. Оның барлық жағын орман, бай ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы аймақтары қоршап тұр. Қаланың ауданы 84,48 км² және ол ирекке ұқсайтын, тарихи Нага өзенінің бойында, Нага және Бикол өзендерінің қосылған жерінде жатыр. Осының арқасында Нага әрқашан сауда үшін, мектептердің, шіркеулердің және мемлекеттік кеңселердің орталығы ретінде қолайлы орын болған. Оның аумағына 10 090,89 гектар жерді алып жатқан, қорғалатын аймақ – Изарог тауының табиғи паркі кіреді.
Климат
Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес Нага тропикалық саванналық климатқа ие. Қаладағы ауа райы наурыздан мамырға дейін ыстық және құрғақ, температурасы ауыспалы. Маусымнан қазанға дейін тайфун маусымы, ал ауа райы көбінесе жаңбырлы болады. Қарашадан ақпанға дейін климат салқын, температурасы ауыспалы. Жыл бойына орташа ылғалдылық 77% құрайды.
Барангай
Нага саяси жағынан 27 барангайға бөлінеді. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар бар. Барангайлар класы Халық саны Барангай басшысы Абелла Қалалық 5,757 Мануэль Антонио Берха Багумбайан Норте Қалалық 2,203 Антонио Б. Белтран Багумбайан Сур Қалалық 7,867 Хорхе I. Сальва Жр. Балатас Қалалық 11,112 Педро Сан Хуан Жр. Калауаг Қалалық 11,295 Ма. Коразон М. Пенафлор Карараян Қалалық 19,692 Родриго Б. Аграванте Жр. Каролина Қалалық 6,870 Евфресения Е. Мангуиат Консепсьон Гранде Қалалық 11,125 Майкл Г. Олива Консепсьон Пекена Қалалық 25,139 Жювелин Г. Регмалос Даяндан Қалалық 4,130 Джулиус Цезар Б. Санчес Дель Росарио Қалалық 10,337 Хосе Т. Пенас Динага Қалалық 344 Дорис Дианна Г. Ли Игуалдад Қалалық 3,008 Антонио Ф. Галидо Лерма 1,640 Доминго Р. Серрадо Либотон Қалалық 3,105 Рональд М. Лунток Маболо Қалалық 8,125 Рамил Г. Джоб Пакол Қалалық 14,747 Жошуа П. Перес Паникуасон Қалалық 3,100 Доминго Л. Рамос Пенафрансия Қалалық 4,503 Рикардо П. Сьерра Жр. Сабанг Қалалық 6,838 Сайрус Л. Кабальеро Сан Фелипе Қалалық 21,098 Альфонсо Р. Родригес Сан Франсиско Қалалық 722 Эфрен С. Непомусено Сан Исидро Қалалық 3,432 Вероника С. Панганибан Санта Крус Қалалық 7,135 Лоренцо Д. Нарваэс Табуко Қалалық 4,240 Элиза Б. Кармона Тинаго Қалалық 2,904 Эстелита Н. Баутиста Триангуло Қалалық 8,702 Аллан Д. Берисо
Демография
2020 жылғы санақ бойынша Нага қаласының халқы 209 170 адамды құрайды, ал халық тығыздығы 2300 адам/км²-ге тең. Сол санақ бойынша 2010 мен 2020 жылдар аралығында Нага қаласының халқы орташа жылдық 1,29% өсті. Қаланың барлық елді мекендері қалалық аймақтарға жатады. Нага қаласының халқы Легаспи қаласының халқына шамамен тең (209 533 адам).
Рим католиктік діні
Қала – Касерес архиепископиясының діни орталығы, ол Бикол аймағындағы католик халқына жетекшілік етеді, ал архиепискобы – аймақтың бірінші азаматы. Бұл басым дінге ескі және беделді католик мекемелерінің болуы қолдау көрсетеді, университеттерден бастап түрлі діни ұйымдар басқаратын шіркеулерге дейін, атап айтқанда иезуиттердің Атенео де Нага университеті; Қайырымдылық әпкелерінің Санта-Исабель университеті; Мегаполистік Нага соборы, бұл Лусон аралындағы Мегаполистен тыс тұрған ең көне собор; Пеньяфрансия Базиликасы Минор, бұл өлшемі және жер аумағы бойынша Оңтүстік Лусонның ең ірі католик құрылысы; Пеньяфрансия ғибадатханасы; тарихи Сан-Франциско шіркеуі; және Пеньяфрансия мұражайы.
Басқа да христиан діндері
Қаладағы протестанттық дінге жататындардың ішінде Магсейсей даңғылында шіркеулері орналасқан жетінші күндік адвентистер мен Библия баптистері бар, ал басқа протестанттар Пенафрансия даңғылындағы ескі ғимараттардың бірі – методист шіркеуіне қатынайды. Құдайлар Ассамблеясы Нагада қарқынды өсіп келе жатқан діни қызметін жүргізеді. Феликс Плазо көшесінде орналасқан Нага Бетел шіркеуінен (бұрынғы Нага Бетел ғибадатханасы) басқа, жергілікті қауымдарға Филиппілік христиандық бірлестігі (Сан-Фелипе шағын аудандарында), Гетсиман христиандық миссиясы (Каролинада) және басқа шағын аудандардағы миссионерлік қызметтері жатады. Нагадағы ең ірі азшылық діні – Iglesia ni Cristo (INC). INC қаланың әртүрлі шағын аудандарында бірнеше шіркеулерге ие, ал жергілікті қауымы аймақтағы ең үлкен қауым болып табылады. Одан кейін соңғы күнгілердің Иса Мәсіх шіркеуі (бұрын "мормон" деп аталған) келеді, олардың бірнеше қауымы (ауданы) бар, олардың бас шіркеуі Пангенибан драйвінде, INC шіркеулерінен көп алшақ емес жерде орналасқан. Сондай-ақ, қалада Исаның ғажайып крест жорығы миссиясының көптеп шоғырланғаны байқалады.
Басқа діндер
Мұсылмандар, сикхтер және даостар да осы қалада табылады.
Тіл
Жағалаулық Бикол тілінің Жағалаулық Бикол орталық диалектісі Нага қаласының халқы арасында ең көп таралған диалект болып табылады. Орталық стандартты Бикол тілі Бикол аймағындағы басқа да диалекттердің негізі саналады. Қала тұрғындарының көп бөлігі ағылшын, филиппин және тагалог тілдерін түсініп, сөйлей алады. Әртүрлі университеттерде оқуға келген Ринконада аймағының адамдарының көп болуына байланысты, Ринконада Биколын қаланың және мектептердің көптеген жерінде естуге болады. Кейбір нагуэностар Ринконада Биколын әртүрлі деңгейде біледі, себебі Ринконада Биколы мен Жағалаулық Биколды сөйлейтін аймақтардың шекарасындағы Пилидің оңтүстік жартысы Нагадан небары бірнеше шақырым қашықтықта жатыр. Басты тіл – Бикол болғанымен, мектептерде оқыту ағылшын тілінде жүргізіледі, бірақ Нага тұрғындары әдетте уақытты және санды испан тілінде көрсетеді.
Исарог агата тілі
2010 жылы ЮНЕСКО әлемдегі қауіп төндіретін тілдер атласының 3-томын жариялады, онда Филиппинде үш өте қауіпті тіл тіркелді. Олардың бірі – Исарог Агта тілі, Исарог Агта халқының тілі. Олар Исарог тауында тұрады және Филиппиннің түпкілікті Негрито қоныс аударушыларының бірі болып табылады, Аэта халқының топтарына жатады, бірақ олардың мәдениеті мен мұрасына тән ерекше тіл және сенім жүйелері бар. 2000 жылы тек бесеу ғана Исарог Агта тілінде сөйледі. Тіл "өте қауіпті" деп жіктеліп, ең жас сөйлейтіндері – әжелер мен аталар, тілді толық емес және сирек қолданады, сондай-ақ оны балалары мен немерелеріне беруге шамалары келмейді. Егер қалған 150 Исарог Агта халқы өз ана тілін келесі ұрпаққа жеткізбесе, ол бір-екі онжылдық ішінде жойылып қалуы мүмкін.
Экономика
Нага – Бикол аймағының сауда және өнеркәсіп орталығы. Биколдың төрінде стратегиялық түрде орналасқан Нага, Висая және Маниладан келетін тауарлар үшін Биколдың сауда орталығы болып табылады. Нага «Азиядағы ең кәсіпкерлікке бейім қалалардың бірі» деп аталады, Филиппиннің үздік 10 қаласының бірі саналады және 2022 жылы Филиппиннің ең бәсекеге қабілетті тәуелсіз қаласы болып танылды. Кейбір кәсіпкерлер бұл қаланы аймақтағы ең кәсіпкерлікке бейім қала деп атады. 2020 жылдың ортасында пандемия қала экономикасына қатты соққы берді, активтері 4%-ға төмендеді және көптеген шағын бизнес жабылды деп есептелді. 2021 жылдың 2-тоқсанында елде тоқсандық өсім 11-12% құрағаннан кейін, қала орталығындағы көптеген кәсіпорындар қайта ашылды, бірақ кейбіреулері ашылмады. Қазіргі уақытта қала қарқынды экономикалық қалпына келуді басынан өткеруде және 2024 жылға қарай Легаспиді қайта басып өтуі күтілуде.
Бизнес аудандары
Нага қаласының орталығы қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Солтүстік жағынан Нага университетінің аймағымен, ал оңтүстігінен тарихи Нага қалалық халық сауда орталығымен немесе қарапайым Нага қалалық қоғамдық супермаркетімен шектеседі. Оған Наганың үш алаңы кіреді: Плаза Квинс Мартирес, Плаза Квезон және Плаза Ризал, ол Орталық Іскерлік Аудан 1 (CBD 1) орталығы болып табылады. Нага қаласының орталығы – жергілікті тағамдар мен көршілес муниципалитеттер мен облыстардан әкелінген жергілікті өнімдерді сататын жергілікті кәсіпорындардың орналасқан жері. Екінші іскерлік аудан, Орталық Іскерлік Аудан 2 (CBD 2) деп аталады, ол Панганибан даңғылы мен Роксас, Ниной және Кори даңғылдары бойында орналасқан. Бұдан басқа, мұнда 3 сауда орталығы, автобус терминалы және бірнеше бизнес-процестерді сырттан тапсыру кеңселері орналасқан Камаринс-Сур индустриялық және технологиялық паркі де бар.
Магсейсей ауданы
Қаладағы басты жол – Магсайсай даңғылы немесе бульвары, ол Багумбайан жолынан (Нага-Калабанга – Сирума – Гархиторена – Партидо Солтүстік жолы) басталып, Магсайсай ауданымен қосылады. Осы ауданда саяхатшыларға арналған қонақүйлер мен мейрамханалар орналасқан. Кәсіпорындар кешкі уақытқа дейін ашық болады, ал кейбір дүкендер тәулік бойы жұмыс істейді. Нагада жылдам тамақ желілері де бар. Қалалық әкімдік және бірнеше облыстық кеңселер де Пенафрансия базиликасының маңында орналасқан.
Банктік және қаржы
2017 жылы қаладағы банктердің саны 66-ға жуық болды, Банко Сентрал нг Филиппинс есепке алынбағанда. Қалада Banco de Oro, Филиппин Ұлттық Банкі, Филиппин Даму Банкі, Metrobank, RCBC, Allied Bank, China Banking Corporation, Philtrust Bank, Филиппиннің UnionBank банкі, Филиппин ардагерлері банкі, Asia United Bank, Maybank, Сауда банкі, East West Bank, Макати банкі, Филиппин аралдары банкі және Филиппин пошталық жинақ банкінің өңірлік кеңселері орналасқан. Басқа мемлекеттік банктер қатарында Филиппиннің Landbank банкі және Филиппиннің Даму банкі бар.
Сауда орталықтары мен қонақ үйлер
SM City Naga – Бикол аймағындағы ең ірі және ең көп келініші сауда орталықтарының бірі. Robinsons Place Naga 2017 жылы ашылды. Nagaland E Mall – Нага қаласының орталық бөлігінде орналасқан. LCC Central Mall Naga – Феликс Плазо көшесінде орналасқан. Gaisano Mall Naga – Бикол Медициналық орталығының жанында орналасқан. Vista Mall – Махарлика тас жолы бойында, Дель Росарио ауылында орналасқан. Avenue Square – 2005 жылы Магсейсей даңғылы бойында салынған аймақтың алғашқы «өмір салты орталығы». Қалада сондай-ақ демалыс орындары да бар, олардың көпшілігі Магсейсей даңғылы, Даянгданг және Диверсиялық жол бойында орналасқан. Қаланың ішінде алпысқа жуық (60) қонақ үй мен мотель бар, олардың ішінде екі 4 жұлдызды қонақ үй – Avenue Plaza Hotel және Summit Hotel Naga, ал он (10) 3 жұлдызды қонақ үй бар.
ITБизнес-процестерді аутсорсингке беру
Нага Филиппинде ақпараттық технологиялар мен бизнес-процестерді аутсорсингке беру (IT-BPO) саласындағы ең үздік орындардың бірі деп танылды. Қазіргі таңда қалада үш IT-парк бар: Нага қаласының IT-паркі, Камаринс-Сур индустриалды және технологиялық паркі, сондай-ақ Нага қаласының технологиялық орталығы. IBM компаниясы SM City Naga қарсысындағы өз клиенттік инновациялық орталығын жалға алды.
Мәдениет
Нага аймақтағы ең ірі Пенафрансия фестивалі қалада өткізілетіндіктен, Биколдың мәдени орталығы деп есептеледі.
Пенафрансия фестивалі
Қала Бикол аймағының қамқоршысы – Нюстра Сеньора де Пеньяфрансия (Пеньяфрансия Әзіресі) мерекесін тойлайды. Әр жылдың қыркүйек айының екінші жұмасынан басталатын 10 күндік мереке – елдегі ең ірі Марияға арналған құлшылық. Мереке процессиямен (немесе Трансляциямен) басталады, онда ғасырлар бойы сақталған Құдай ана Мәриямның бейнесі Пенафрансия Базилика Минор де Нуэстра Сенора де Пенафрансиядағы киелі орындан 400 жылдық Нага қалалық соборына көшіріледі. Соборда тоғыз күн бойы оқылатын дұғамен бірге, қала парадтар, шерулер, көшедегі тойлар, ән сайыстары, көрмелер, концерттер және басқа да шаралармен тойланады. Соңында, қыркүйек айының үшінші сенбісінде бейне, "воядорлар" деп аталатын адамдардың иықтарында, тарихи Нага өзені арқылы базиликаға қайтарылады. Келесі күні – Пеньяфрансия Әзіресінің мерекесі, онда базиликада жүздеген мың адал жандар қатысқан жоғары миссалар өтеді.
Камундаган фестивалі
Нага қаласы әр жылғы Рождествода Камундаган фестивалін тойлайды. Ол Кесон алаңындағы бас трибунада Рождестволық ауылды шаммен жарықтандырудан басталады.
Қиналас фестивалі
Нага қаласы жыл сайынғы құрылған күніне орай Кіналас фестивалін тойлайды. Фестиваль жергілікті деликатестарды, оның ішінде кіналас пен силинг лабуйоны, тағам байқауы арқылы құрметтейді.
Тамақ және деликатес
Нага жері өзіне тән тағамдарымен және дәмді тағамдарымен танымал. Киналас және лог-лог – Бикол стилінде берілетін кеспе ұннан жасалған сорпа тағамдары, олар мамиге ұқсас, бірақ үстіне пансит палабок соусына еліктейтін қоспа салынады, сондай-ақ сиыр немесе шошқа басын еті сүйектен ажырағанша қайнатып жасалған қою, қара түсті сорпа. Киналас атауы ескі Бикол сөзі «калас»-тан шыққан, ол сүйектен ажыраған етті білдіреді, және осы ет кеспелері кеспе ұнның үстіне салынады. Сорпа – сиыр сүйектері мен сүйек миының (кейде бас сүйек пен миі де қосылады) қайнатылған қорытындысы, Манилалықтар оны булало деп атайды. Сорпаның үстіне бас етінен алынған өте жұмсақ ет кесінділері салынады. Әдетте, ол ыстық күйде жұмыртқамен бірге беріледі және қуырылған сарымсақ пен көк пиязбен себіледі. Дәм талғанына қарай қаламәнсі мен патис қосылуы мүмкін. Киналас көбінесе бадуямен, немесе бананмен, немесе камоте куырылған тағамдарымен беріледі. Қалада кокос суы, ната де коко, және Нага наны сияқты басқа да дәмді тағамдарды табуға болады.
Спорт
Барангай Паколдағы Метро Нага спорт кешенінде олимпиада стандартындағы жүзу бассейндері, теннис корттары және жүгіру жолы бар. Джесси М. Робердо Колизеуі, бұрынғы Нага қаласы Колизеуі, қайтыс болған DILG министрі және Наганың бұрынғы мэрінің құрметіне аталды, ол Оңтүстік Лусонның ең ірі жабық аренасы болып табылады.
Әуежай
Қалаға көршілес Пили қаласындағы Сан-Хосе ауданында орналасқан Нага әуежайы (WNP) қызмет көрсетеді. Оның ұшу-қону жолағы қысқа болғандықтан, тек шағын ұшақтарды қабылдауға қабілетті.
Темір жолдар
Нага – Филиппин ұлттық темір жолының Бикол желісінің аймақтық бас кеңсесі және орталық нүктесі болып табылады. Нагаға, сондай-ақ Кесон провинциясының Тагкаваян қаласынан Альбай облысының Лигао қаласына дейінгі іргелес қалалар мен қалаларға күн сайын «Бикол экспресі» пойзы қызмет көрсетеді. Жақын арада бұл желіні Легаспиге дейін ұзарту жоспарлануда.
Жолдар мен көпірлер
2009 жылғы мәліметтер бойынша, Нага қаласының жалпы жол желісінің ұзындығы – шақырымды құрайды, оның ішінде бетонмен төселгені – шақырым, асфальт қаптамасы бар – шақырым, асфальтпен төселгені – шақырым, қиыршық тас жолдары – шақырым, ал топырақ жолдары – шақырым. Бұл 1998 жылдан бері жол желісінің ұзаруын көрсетеді. Қала астана Маниламен Андая және Махарлика тас жолдары арқылы байланысқан. Қаладағы дамуды жеделдету мақсатында, Төлемдік жолдарды реттеу кеңесі 5-ші Төлемдік жолды Оңтүстік Лусон тас жолының (SLEX) жалғасы деп жариялады. Бұл төрт қатарлы, жылдамдықтың жоғары деңгейін қамтамасыз ететін тас жол, құрылысы жүріп жатқан SLEX 4 тас жолының Барангай Маяодағы соңғы нүктесінен (Кесон провинциясының Лусена қаласы) басталып, Матног (Сорсогон провинциясы), Матног паром терминалына жақын жерге дейін созылады. 2020 жылдың 25 тамызында Сан-Мигель корпорациясы бұл жобаны қаржыландыратынын хабарлады, бұл Лусенадан Матногқа дейінгі сапар уақытын 9 сағаттан 5,5 сағатқа дейін қысқартады.
Қоғамдық көліктер
Қала ішіндегі саяхат үшін ең көп қолданылатын көліктер – қоғамдық қызметтегі джипнилер (PUJ), тримобильдер және падьяктар. Барлығы 323 бірлікке жететін қоғамдық қызметтегі джипнилер мен мультикабтар тұрақты жолаушылардың қала ішіндегі көлік құралының басты түрі болып табылады. Тримобильдер қалада ең көп қолданылатын құрлық көлігі. Жалға алуға 1500 бірлік қолжетімді, ал жеке пайдалануға 1150 бірлік арналған. Қазір жүргізушілер арасында бәсекелестік күшейіп, тарифтің артық еселенуі, жолаушыларды тасымалдаудан бас тарту, тримобильдер қызметінің теңсіз таралуы, нәтижесінде қаланың кейбір аймақтарында көлік қызметінің жетіспеуі және жол ережелерінің өрескел бұзылуы сияқты көптеген мәселелер туындап отыр. Universidad de Santa Isabel Mother Seton Hospital (USI – MSH) – аймақтағы түсу көрсеткіштері, медициналық жабдықтары, төсек орындарының саны, физикалық құрылымы және сертификатталған медициналық кеңесшілердің саны бойынша ең ірі жеке аурухана. Бұл Бикол аймағындағы жалғыз жеке аурухана, ол Филиппин медициналық қауымдастығының бөлімшесі аккредиттеген ішкі медицина, педиатрия және жалпы хирургия сияқты медицинаның маңызды салаларындағы мамандандырылған оқу бағдарламаларын ұсынады. Plaza Medica ішінде Нага эндокринологиялық зертханасы (сондай-ақ Эндолаб деп те аталады), заманауи гормондық зертханасы мен мекемесі орналасқан. Bicol Access Health Centrum қалада орналасқан тағы бір ірі аурухана. Онда аймақтағы алғашқы және жалғыз Өңірлік ауруларды зерттеу орталығы орналасқан. Қалада бірнеше екінші және үшінші деңгейдегі ауруханалар бар.
Қатты қалдықтар
Қаладағы негізгі ластаушы заттар күнделікті пайда болатын қатты қалдықтар түрінде болады. Жалпы алғанда, бұл қалдықтар түрлі көздерден: тұрғын үйлерден, коммерциялық объектілерден, өнеркәсіптік және мемлекеттік мекемелерден түседі. 2009 жылғы соңғы есептерге сәйкес, Нага қаласы жылына шамамен 85,8 тонна қалдық шығарады, оның ішінде ауыл шаруашылығы қалдықтары жалпы көлемнің төрттен бірінен сәл астам (26%) құрайды. Тағамдық қалдықтар одан сәл кем, 23% құрайды. Қағаз және қағаз өнімдері 12% құрайды, ал қалған санаттар кішірек үлеске ие. Қатты қалдықтар қалалық қоқыс тасымалдау көліктері арқылы жиналып, күн сайын он маршрут бойынша тасымалданады. Жиналған қалдықтар Барангай Балатастағы қоқыс полигонына жеткізіліп, олардың түріне және ыдырайтын немесе ыдырамайтын екендігіне қарай бөлінеді.
Сұйық қалдықтар
Суды тазарту қондырғыларын зерттеу, ұсынылып отырған септегіні басқару ережесіне енгізілген. Аталған ережеде қала тұрғын үйлер мен мекемелердің иелерінен қалдықтарды дұрыс өңдеу талаптарының орындалуын қатаң бақылау жоспарлануда. Жергілікті сумен жабдықтау агенттігі, су төлемдеріне экологиялық алымдар қосу шартымен, Metro Naga су округін септегі қызметтерін ұсыну бойынша жергілікті серіктес етіп таңдады. 2009 жылдың 20 сәуірінен бері жұмыс істеп келе жатқан SM City Naga-ның жаңа сарқынды су тазарту қондырғысының қуаты күніне 500 текше метрді құрайды, бірақ қазіргі таңда ол шамамен 200 текше метрді ғана тазартады.
Полиция және құқық қорғау органдары
Қалада Бикол аймағындағы ең ірі екі полиция бөлімшесі орналасқан. Тарихи Нага қалалық полиция бөлімшесі, Испания үкімдігі кезінде аймақтағы Гвардия Сивильдің әскери операциялар базасы болған. Тағы бір полиция кеңсесі, Барнай Консепсьон Грандеде орналасқан, ол Камарин Сур провинциясы үшін Филиппин Ұлттық Полициясының облыстық кеңсесі болып табылады.
Білім
Нагада Бикол аймағындағы ең ірі үш университет орналасқан. Сонымен қатар, қалада бірнеше колледждер де бар.
Жоғары білім беру
Атенeo де Нага университеті – иезуит университеті және Бикол аймағындағы ең ірі католик университеті. Мектеп 1979 жылдан бері PAASCU аккредиттеуінен өтті және автономды және III деңгейлі мәртебесіне қоса, PAASCU институционалдық аккредиттеуіне қол жеткізген Филиппиндегі алғашқы университет болып табылады. Бұл мұғалімдер білім берудегі "жетілдік орталығы", ал бизнес-әкімшілік, кәсіпкерлік және ақпараттық технология салаларында даму орталығы. Университет анимация бакалавры бағдарламасын іске қосылысынан бері ел үшін аниматорларды даярлап шығаруда. Санта-Исабель университеті 1869 жылдың 12 сәуірінде жекеменшік католик университеті ретінде ашылды. Ол Қайырымдылық әйелдерінің орденіне тиесілі және олар басқарады. Университетті 1868 жылдың 4 сәуірінде Касерес епископы, Санта-Исабель колледжінің негізін қалаушы Франсиско Гайнса, O.P. бірге Бикол аймағына келген алты қарындас құрды. Нюэва-Касерес университеті Бикол аймағындағы алғашқы университет және қатысушылар саны мен ауданы бойынша аймақтағы ең ірі университет саналады, ол балабақшадан бастап магистратураға дейінгі курстарды ұсынады. 1948 жылы доктор Хайме Эрнандес құрған бұл университет Филиппиндегі жоғары білім берудің жетекші орындарының біріне айналды. Барлық оқу бағдарламалары үкімет тарапынан мойындалған, ал өнер және ғылым, білім беру және коммерция факультеттері Филиппин колледждері мен университеттерінің аккредиттеу комиссиясы (PACU COA) аккредиттеген. Оның Инженерлік және сәулет факультеті қазір Филиппиндегі технологиялық білім берудің азаматтық орталықтарының бірі болып табылады. Қаладағы техникалық колледждерге Оңтүстік-Шығыс Азия технология университеті, Нага колледжінің қоры, AMA Компьютерлік колледжі және STI колледжі кіреді. Мамандандырылған компьютерлік мектептерге Worldtech Resources Institute (WRI), Филиппин Компьютерлік қоры колледжі (PCFC) және Компьютерлік коммуникацияларды дамыту институты (CCDI) кіреді. Елдегі ең көне христиан дініндегі жоғары білім беру институты 18 ғасырдың басында қалада құрылды. Қасиетті Розарий семинариясы (El Seminario del Santissimo Rosario), Касерес архиепископиясы басқаратын Рим-католик семинариясы, 22 епископты, соның ішінде алғашқы филиппин епископы Хорхе Барлин мен Рим Куриясында жұмыс істеген алғашқы филиппин кардиналы Хосе Томас Санчесті тәрбиеледі. Семинария Хосе Мария Панганибан, Томас Арехола және Биколдың он бес шейіті арқылы ұлттық мұраға да үлес қосты. 1988 жылдың 29 қаңтарында Ұлттық тарихи институт Қасиетті Розарий семинариясын Ұлттық тарихи ескерткіш деп жариялады.
Орта және бастауыш білім беру
1902 жылы құрылған мемлекеттік Камаринс-Сур ұлттық орта мектебі әр оқу жылында 10 000-нан астам оқушыны тіркейді және бұл аймақтағы ең үлкен орта мектеп. Қаладағы басқа орта мектептердің ішінде Тинаго ұлттық орта мектебі бар. Нага қаласындағы ғылым орта мектебі 1994 жылы Нагада құрылған. Оның пилоттық оқу бағдарламалары бар, соның ішінде Филиппинде үшінші болып табылатын испан тілі оқу бағдарламасы және студенттерге колледж деңгейіндегі жағдайларға дайындық пен тәжірибе алу мүмкіндігін беретін журналистика оқу бағдарламасы бар. Мектеп "Дун По Са Амин" ұлттық деректі фильмдер конкурсінде тұрақты түрде жеңіске жетеді. Қаладағы екі мектеп, Сент-Джозеф мектебі (СДЖ) және Нага Хоуп христиан мектебі (НХС), филиппиндік қытай студенттеріне арналған. Нага епархиялық мектебі (NPS) - аймақтағы ең ірі епархиялық мектеп; ол жыл сайын 850 оқушыны қабылдайды. Оны Касерес архиепископиясының дін қызметкерлері басқарады. Бұл Филиппиндегі алғашқы PAASCU аккредиттемесін алған шіркеу мектебі. Қалаға тағайындалған кейбір дін қызметкерлері (2007 жылғы мәліметтер бойынша 63 адам, оның ішінде 3 епископ) мектептің түлектері. Рауль Роко, Джесси Робредо, Франсис Гарчиторена, Луис Виллафурте, Хайме Фабрегас, Джонатан Дела Паз Занс, архиепископ Адольфо Тито Йльяна және епископ Хосе Рохас сияқты танымал тұлғалар NPS түлектері болып табылады. Арборвита Плейнс Монтессори, Инк., Нага қалалық Монтессори мектебі және Виллаж Монтессори мектебі сияқты жеке мектептер қалада орналасқан. Сондай-ақ қалада жоғары білім беруге дайындыққа көмектесетін оқу және әдістемелік орталықтар да бар.
Кабельдік және спутниктік теледидар
Қаланың кабельдік және спутниктік теледидар компанияларына Оңтүстік Лусон кабелі және DCTV кабельдік желісі Нага (бұрын SkyCable Нага) жатады.
Радио станциялары
Нагада бірнеше FM және AM радиостанциясы бар, олардың бірқатары тәулік бойы жұмыс істейді.