Кіріспе

Рене Декарттың "Әлем" кітабы, сондай-ақ "Жарық туралы трактат" деп аталады (французша атауы: Traité du monde et de la lumière), Рене Декартқа (1596–1650) тиесілі. 1629 және 1633 жылдар аралығында жазылған бұл кітапта оның философиясының толық нұсқасы бар – әдістемеден бастап метафизика, физика және биологияға дейін. Декарт механикалық философияны қолдады, ол 17 ғасырда танымал болған табиғат философиясының бір түрі. Ол ғаламдағы барлық физикалық нәрселердің ұсақ "корпускулалардан" тұратынын ойлады. Корпускулярлық ілім атомдықпен тығыз байланысты. Басты айырмашылық – Декарт вакуум болуы мүмкін емес деп санды, ал корпускулалар басқа материя арқылы қозғалғанда бос кеңістіктің пайда болуын болдырмау үшін барлық материя үнемі айналып тұрады деді. "Әлем" кітабы корпускулярлық космологияны ұсынады, онда айналмалы құйындар Күн жүйесінің пайда болуын және планеталардың Күнді айналып қозғалуын сияқты құбылыстарды түсіндіреді. Бұл кітап гелиоцентрлік көзқарасқа негізделген, алғаш рет батыс Еуропада Коперникпен түсіндірілген. Декарт Рим инквизициясының Галилейді "ерескейлікке күдікті" деп айыптағандығы және үй қамауына жібергені туралы хабарды естіген соң кітапты жариялауды кейінге шегерді. Декарт кітабындағы жұмысы және оны жарияламау туралы шешімі туралы басқа философ Марин Мерсеннмен хаттарда талқылады. "Әлем" кітабындағы материалдың бір бөлігі 1644 жылы жарияланған Principia philosophiae немесе Философия қағидалары үшін қайта жөнделді, бұл Декарттың университеттерде қолданылатын Аристотельдің оқулықтарын алмастыру мақсатымен жазылған латын тіліндегі оқулық еді. "Қағидаларда" гелиоцентрлік көзқарас салыстырмалылық тұрғысынан сәл жұмсатылды. "Әлем" кітабының соңғы тарауы 1662 жылы "De Homine" (Адам туралы) деген атпен жеке жарияланды. "Әлемнің" қалған бөлігі 1664 жылы, ал толық мәтіні 1677 жылы жарияланды.

Табиғаттағы бос орын және бөлшектер

Декарт физикадағы теорияларын сипаттамас бұрын, ол оқырманды біздің сезімдеріміз бен осы сезімдерді тудыратын нәрсе арасында ешқандай байланыс жоқ деген оймен таныстырады, осылайша мұндай қарым-қатынас бар деген Аристотельдік сенімге күмән келтіреді. Содан кейін ол оттың жалындағы от бөлшектерінің жылдам қозғалысы арқылы ағаштарды өте ұсақ бөлшектерге қалай бөлшектейтінін түсіндіреді. Осы бөлшектердің жылдам қозғалысы отқа жылу береді, себебі Декарт жылудың тек бөлшектердің қозғалысы ғана екенін және оның жарық шығаруына себеп болатынын айтады. Декарт пікірінше, осы бөлшектердің қозғалысы немесе қоздырылуы заттарға олардың қасиеттерін (яғни сұйықтығы мен қаттылығын) сыйлайды. От ең сұйық зат және басқа денелерді сұйық етуге жеткілікті энергияға ие, ал ауа бөлшектерінде мұндай күш жоқ. Қатты денелердің бөлшектерін тұтастай бөліп алу бірдей қиын. Табиғаттың вакуумға қаншалықты қарсы тұратынын байқағаннан кейін, Декарт табиғаттағы барлық бөлшектер тығыз орналасқан, сондықтан олардың арасында бос кеңістік жоқ деген қорытындыға келді. Декарт заттардың тек үш бастапқы элементтен тұратынын айтады: от, ауа және жер. Кез келген заттың қасиеттерін осы элементтердің құрамы, заттағы бөлшектердің мөлшері мен орналасуы және олардың қозғалысы арқылы сипаттауға болады.

Картезиандық ғалам

Декарт ғаламның толық хаостан басталу мүмкіндігін және осы негізгі заңдар арқылы оның бөлшектері бүгін біз байқап отырған ғаламға ұқсауы мүмкін екенін түсіндіреді. Хаостық ғаламдағы бөлшектер қозғала бастағаннан кейін, жалпы қозғалыс дөңгелек болар еді, себебі табиғатта бос кеңістік жоқ, сондықтан бір бөлшек қозғалғанда, екінші бөлшек бұрынғысының орнын толтыруы керек. Осы дөңгелек қозғалыс немесе құйын, Декарт байқағандай, Күнді айналатын планеталардың орбиталарын құрады, мұнда ауыр заттар құйынның сыртына қарай ұшып, жеңіл заттар орталыққа жақын қалатын еді. Мұны түсіндіру үшін Декарт өзенді мысалға келтірді, ол суда қалқып жүзетін қоқыстарды (жапырақтар, қауырсындар және т.б.) және ауыр қайықтарды тасымалдайды. Егер өзен кенеттен өткір бұрылысқа келсе, қайықтар Декарттың үшінші қозғалыс заңына сәйкес, өзен жағалауына соғылар еді, себебі өзендегі бөлшектер ағыны қайықтың бағытын өзгертуге жеткілікті күшке ие болмайды. Алайда, әлдеқайда жеңіл қоқыстар өзеннің ағысымен бірге жүреді, өйткені өзендегі бөлшектер қоқыстардың бағытын өзгертуге жеткілікті күшке ие. Аспандағы планеталардың дөңгелек қозғалысын тудыратыны – аспан бөлшектерінің немесе эфирдің дөңгелек ағыны. Жердегі ауыр заттардың құлау себебін Декарт атмосферадағы бөлшектердің қозғалғыштығы арқылы түсіндірді. Эфир бөлшектерінің қозғалғыштығы ауа бөлшектерінен артық, ал ауа бөлшектерінің қозғалғыштығы жердегі заттарды құрайтын бөлшектерден (мысалы, тастардан) артық. Эфирдің күшті қозғалғыштығы ауа бөлшектерінің аспанға таралып кетуіне жол бермейді, ал ауа бөлшектерінің қозғалғыштығы жердегі денелерді, олардың бөлшектері ауадан гөрі әлдеқайда аз қозғалғыш, төмен қарай түсіруге мәжбүр етеді.