Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гамбела қаласы – Эфиопияның Гамбела аймағының әкімшілік орталығы. Аньюак аймағында Баро өзені мен оның Жаджабе саласының қосылған жерінде орналасқан қала, ендігі және бойлымы белгілі бір координаталарда көрсетілген, теңіз деңгейінен 526 метр биіктікте жатыр. Қаланың төңірегін Гамбелла Зурья аймағы қоршап тұр. Гамбеланың маңыздылығы – Опено және Жаджаба өзендері үстінен салынып аяқталған көпірлер осы қалада орналасқандығында. Гамбела қаласында ең көп саны Нюер этностық тобының өкілдері тұрады. Қала сонымен қатар әуежайға (ICAO коды HAGM, IATA GMB) ие және Гамбелла ұлттық паркіне жақын орналасқан.
Capital of Gambela Region, Ethiopia
Gambela , also spelled Gambella, is a city and separate woreda in Ethiopia and the capital of the Gambela Region. Located in Anyuak Zone, at the confluence of the Baro River and its tributary the Jajjabe, the city has a latitude and longitude of and an elevation of 526 meters. It is surrounded by Gambella Zuria. Gambela is important because bridges over both the Openo and the Jajjaba are located in that city. The Nuer are the largest ethnic group living in Gambela. The town also boasts an airport (ICAO code HAGM, IATA GMB) and is near the Gambella National Park.
Тарих
Гамбела Баро өзенінің жағасында орналасқандықтан құрылған, ал Баро өзені Ніл өзенінің саласы. Британдықтар мен эфиопиялықтар бұл жерді Эфиопияның құнарлы жоталарынан Судан мен Египетке кофе және басқа да тауарларды экспорттау үшін өте қолайлы жол ретінде қарастырған.
Gambela was founded because of its location on the Baro, a tributary of the Nile, which was seen by both the British and Ethiopia as an excellent highway for exporting coffee and other goods from the fertile Ethiopian Highlands to Sudan and Egypt.
Ұлыбритания концессиясы (1902-1956 жж.)
Император Менелик II 1902 жылғы 15 мамырда Британияға Баро өзені бойындағы портты пайдалануға рұқсат берді, ал 1907 жылы Гамбелада порт пен кеден бекеті құрылды. Судан темір жолы Хартум мен Гамбеланы 1366 шақырымдық қашықтықта байланыстырды. Ричард Панкхерсттің айтуынша, 1930 жылдардың ортасына қарай қайықтар жаңбырлы маусымда айына екі рет жүзіп, ағысқа қарай жеті күн, ал ағысқа қарсы он бір күн жол жүрді. Бахру Зевденің сөзіне қарағанда, британдықтардың концессияға деген қызығушылығы, ішінара, «Батыс Эфиопияның жорамалданған зор коммерциялық әлеуетін пайдалану және бүкіл аймақты Суданның экономикалық орбитасына тарту» ниетімен байланысты болды, сонымен қатар «Джибути-Аддис-Абеба темір жолы француздарға Эфиопиядағы коммерциялық үстемдік ұсынып тұрғандай, британдықтардың тиімді қарсы шарасы» болды. Абиссиниялықтар үшін өз экономикасын бір еуропалық державаның – француздың, британның немесе тіпті итальянның бақылауында қалдырмау маңызды болды. Менелик колониялық көршілерін бір-біріне қарсы қойып, ешқайсысы монополияға ие болмау үшін, елді сауда мен технологияның артықшылықтарына ашып, модернизацияның ірі бағдарламасының бір бөлігі ретінде ойнады. 1911 және 1917 жылдар аралығында Эфиопияның сыртқы саудасының 70% -тен астамы Джибути порты арқылы өткенімен, Гамбела арқылы өтетін тауарлардың үлесі итальяндық жаулап алуға дейін ең жылдам өсімді көрсетті. Британдықтар Сайо мен Горе қалаларының эфиопиялық губернаторларымен күресуге мәжбүр болды, олар шекаралық саудадан түсетін пайдаға қызығушылық танытты. Концессия ішінде тәртіп пен қауіпсіздікті сақтау және оны сыртқы күштерден қорғау үшін Ағылшын-Мысыр Суданының номиналды кондоминиумынан шағын әскер тобы Гамбелаға жіберілді, бұл ел әлі де көбінесе заңсыз болып келді, өйткені бұрынғы онжылдықтарда көптеген мысырлық, исламист, британдық және итальяндық араласулар болды және оның нәтижесінде азаматтық билік құлап қалды. Регент Рас Тафари (кейіннен император Хайле Селассие) 1927 жылғы 9 шілдеден бастап Т. Зервоске және А. Даналиске Гамбеланы Мету және Горе қалаларымен байланыстыратын 180 шақырымдық жол салуға бірқатар жеңілдіктер берді. Британдық концессия 1935 жылы Италияның Эфиопияға басып кіруінен тікелей әсер көрмеді, бірақ 1936 жылы Италияның Шығыс Африкасы ресми түрде құрылған кезде эфиопиялық концессияның мерзімі өткен деп есептелді. Кеме қатынасы тоқтатылды және пароход, британдық резиденімен бірге, 14 қазанда Гамбеладан кетті. Өзен жолының тоқтатылуымен итальяндықтар 1936-1940 жылдар аралығында Гамбеладан Некемтеге дейін жол салып, қалаға баламалы байланыс жасады. Гамбела 1941 жылғы 3 ақпанда 2/6 Корольдің Африкалық атқыштарымен итальяндардан алынды. Британдық ғимараттардың мүлігі бейбіт және соғыс уақытындағы итальяндық әкімшілік кезінде құрметтелгені және зақымдалмағаны туралы хабарланды. Бастапқы резидент қайтып келді, бірақ концессия енді ерекшеленбеді, өйткені бүкіл ел бірнеше жыл бойы британдық әкімшілікте, жау территориясын басқару басқармасы (OETA) басқармасында болды, эфиопиялық әкімшілер жеткілікті деңгейде оқытылғанша. Лиж Иясудың ұлы Лиж Теводрос 1941 жылғы мамыр айында Гамбела аймағында пайда болып, өзін император деп жариялады. Оның көтерілісі Бельгия Конгосының әскерлерімен басылды, олар 1942 жылдың ақпан айында аймақтан кетті. Қарулы Ануак тобы (Джон Янгтың болжамы бойынша, бұл Гамбела халықтық азаттық қозғалысы) 2005 жылғы 30 қазанда астанадағы түрмеге шабуыл жасап, тұтқындарды босатып, полиция комиссарын өлтірді. 2012 жылғы наурыз айында автобусқа шабуыл жасалып, оның ішінде 19 адам атып өлтірілді.
Emperor Menelik II granted Britain use of a port along the Baro on 15 May 1902, and in 1907 the port and a customs station were founded at Gambela. A shipping service run by Sudan Railways linked Khartoum with Gambela, a distance of 1,366 kilometers. According to Richard Pankhurst, by the mid 1930s boats sailed twice a month during the rainy season, taking seven days downstream and eleven upstream. According to Bahru Zewde, British interest in the concession was due, in part, to the attraction of "tapping the allegedly fabulous commercial potential of Western Ethiopia and drawing the whole region into the economic orbit of the Sudan", but also intended "to be a brilliant British countermove to avert the virtual commercial hegemony in Ethiopia that the Djibouti Addis Ababa Railway seemed to promise the French." In fact it benefitted the Abyssinians themselves not to have their economy at the control of a single European power, whether French or British or even Italian, and Menelik was playing a wise game of playing his colonial neighbours against each other, to avoid any single one gaining a monopoly, whilst opening his country to the benefits of trade and technology, as part of a major programme of modernisation. Although over 70% of Ethiopia's external trade passed through the port at Djibouti between 1911 and 1917, the share of goods passing through Gambela had the fastest rate of growth until the Italian conquest. The British did have to cope with the Ethiopian governors of Sayo and Gore, who showed a keen interest in the money to be made in the cross border trade. A small detachment of troops from the nominal condominium of the Anglo Egyptian Sudan was posted to Gambela to maintain order and security within the concession and defend it from outside interests in what was still a largely lawless country, following numerous Egyptian, Islamist, British and Italian interventions, and a consequent breakdown of civil authority, over the previous decades. The Regent Ras Tafari (the later Emperor Haile Selassie), beginning on 9 July 1927, granted a number of concessions to T. Zervos and A. Danalis to construct a road 180 kilometers in length to connect Gambela with the towns of Metu and Gore. The British Concession was not directly affected by the Italian invasion of Ethiopia in 1935 but when Italian East Africa was formally established in 1936, the Ethiopian concession was deemed to have lapsed. The shipping service suspended and the steamer, together with the British resident, left Gambela on 14 October. With the river traffic now gone, the Italians provided an alternative link for the town, by building a further road from Gambela, this one to Nekemte, between 1936 and 1940. Gambela was taken from the Italians by the 2/6 King's African Rifles on 3 February 1941. The property of the British buildings were reported to have been respected and left intact during the peacetime and wartime Italian administration. The original Resident returned, but the Concession was no longer distinctive, as the whole country remained under British administration, the Occupied Enemy Territory Administration (OETA), for a number of years, until sufficient Ethiopian administrators had been trained. Lij Tewodros, a son of Lij Iyasu, surfaced in the Gambela area in May 1941 proclaiming himself Emperor. His insurrection was put down by Belgian Congo troops before they left the area in February 1942. An armed Anuak group (which John Young speculates is the Gambela People's Liberation Movement) attacked a prison in the capital 30 October 2005, freeing inmates, and killing the police commissioner. In March 2012, a bus was attacked, with 19 people on board being shot dead.
Демография
2007 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, Эфиопияның Орталық Статистикалық Агенттігі жүргізген зерттеуде Гамбеланың жалпы халқы 39 022 адамды құрайды. Бұл көрсеткіш 1994 жылғы халық санағымен салыстырғанда 113,67%-ға артқан. Оның ішінде 20 790 ер адам және 18 232 әйел адам бар. Бұл қалада барлығы 10 152 үй шаруашылығы тіркелді, орташа есеп бойынша бір үй шаруашылығында 3,8 адам тұрады, ал жалпы тұрғын үйлер саны 9 595. Көптеген тұрғындар өзін протестант дінінің жақтасы деп атады, халықтың 57,04%-ы осы сенімді ұстанатынын білдірді. 30,39%-ы эфиопиялық православие христиандығын, 9%-ы ислам дінін, ал 4,08%-ы католик дінін ұстанады. 1994 жылғы ұлттық халық санағы бойынша, Гамбеланың жалпы халқы 18 263 адамды құрады, оның ішінде 9 852 ер адам және 8 411 әйел адам болды. Этностық құрамы: 33,8% нуер, 26,1% ануак, 14% оромо, 7,4% амхара, 6,5% тиграй, 4,3% камбаата және 4,9% басқа ұлт өкілдері.
Based on the 2007 Census conducted by the Central Statistical Agency of Ethiopia, Gambela has a total population of 39,022, an increase of 113.67% over the 1994 census, of whom 20,790 are men and 18,232 women. A total of 10,152 households were counted in this town, which results in an average of 3.8 persons to a household, and 9,595 housing units. The majority of the inhabitants said they were Protestant, with 57.04% of the population reporting they observed this belief, while 30.39% of the population practised Ethiopian Orthodox Christianity, 9% were Muslim, and 4.08% were Catholic. According to the 1994 national census, its total population was 18,263 of whom 9852 were males and 8411 were females. The ethnic breakdown was 33.8% Nuer, 26.1% Anuak, 14% Oromo, 7.4% Amhara, 6.5% Tigray, 4.3% Kambaata, and 4.9% all others.