Кіріспе

Гамбела қаласы – Эфиопияның Гамбела аймағының әкімшілік орталығы. Аньюак аймағында Баро өзені мен оның Жаджабе саласының қосылған жерінде орналасқан қала, ендігі және бойлымы белгілі бір координаталарда көрсетілген, теңіз деңгейінен 526 метр биіктікте жатыр. Қаланың төңірегін Гамбелла Зурья аймағы қоршап тұр. Гамбеланың маңыздылығы – Опено және Жаджаба өзендері үстінен салынып аяқталған көпірлер осы қалада орналасқандығында. Гамбела қаласында ең көп саны Нюер этностық тобының өкілдері тұрады. Қала сонымен қатар әуежайға (ICAO коды HAGM, IATA GMB) ие және Гамбелла ұлттық паркіне жақын орналасқан.

Тарих

Гамбела Баро өзенінің жағасында орналасқандықтан құрылған, ал Баро өзені Ніл өзенінің саласы. Британдықтар мен эфиопиялықтар бұл жерді Эфиопияның құнарлы жоталарынан Судан мен Египетке кофе және басқа да тауарларды экспорттау үшін өте қолайлы жол ретінде қарастырған.

Ұлыбритания концессиясы (1902-1956 жж.)

Император Менелик II 1902 жылғы 15 мамырда Британияға Баро өзені бойындағы портты пайдалануға рұқсат берді, ал 1907 жылы Гамбелада порт пен кеден бекеті құрылды. Судан темір жолы Хартум мен Гамбеланы 1366 шақырымдық қашықтықта байланыстырды. Ричард Панкхерсттің айтуынша, 1930 жылдардың ортасына қарай қайықтар жаңбырлы маусымда айына екі рет жүзіп, ағысқа қарай жеті күн, ал ағысқа қарсы он бір күн жол жүрді. Бахру Зевденің сөзіне қарағанда, британдықтардың концессияға деген қызығушылығы, ішінара, «Батыс Эфиопияның жорамалданған зор коммерциялық әлеуетін пайдалану және бүкіл аймақты Суданның экономикалық орбитасына тарту» ниетімен байланысты болды, сонымен қатар «Джибути-Аддис-Абеба темір жолы француздарға Эфиопиядағы коммерциялық үстемдік ұсынып тұрғандай, британдықтардың тиімді қарсы шарасы» болды. Абиссиниялықтар үшін өз экономикасын бір еуропалық державаның – француздың, британның немесе тіпті итальянның бақылауында қалдырмау маңызды болды. Менелик колониялық көршілерін бір-біріне қарсы қойып, ешқайсысы монополияға ие болмау үшін, елді сауда мен технологияның артықшылықтарына ашып, модернизацияның ірі бағдарламасының бір бөлігі ретінде ойнады. 1911 және 1917 жылдар аралығында Эфиопияның сыртқы саудасының 70% -тен астамы Джибути порты арқылы өткенімен, Гамбела арқылы өтетін тауарлардың үлесі итальяндық жаулап алуға дейін ең жылдам өсімді көрсетті. Британдықтар Сайо мен Горе қалаларының эфиопиялық губернаторларымен күресуге мәжбүр болды, олар шекаралық саудадан түсетін пайдаға қызығушылық танытты. Концессия ішінде тәртіп пен қауіпсіздікті сақтау және оны сыртқы күштерден қорғау үшін Ағылшын-Мысыр Суданының номиналды кондоминиумынан шағын әскер тобы Гамбелаға жіберілді, бұл ел әлі де көбінесе заңсыз болып келді, өйткені бұрынғы онжылдықтарда көптеген мысырлық, исламист, британдық және итальяндық араласулар болды және оның нәтижесінде азаматтық билік құлап қалды. Регент Рас Тафари (кейіннен император Хайле Селассие) 1927 жылғы 9 шілдеден бастап Т. Зервоске және А. Даналиске Гамбеланы Мету және Горе қалаларымен байланыстыратын 180 шақырымдық жол салуға бірқатар жеңілдіктер берді. Британдық концессия 1935 жылы Италияның Эфиопияға басып кіруінен тікелей әсер көрмеді, бірақ 1936 жылы Италияның Шығыс Африкасы ресми түрде құрылған кезде эфиопиялық концессияның мерзімі өткен деп есептелді. Кеме қатынасы тоқтатылды және пароход, британдық резиденімен бірге, 14 қазанда Гамбеладан кетті. Өзен жолының тоқтатылуымен итальяндықтар 1936-1940 жылдар аралығында Гамбеладан Некемтеге дейін жол салып, қалаға баламалы байланыс жасады. Гамбела 1941 жылғы 3 ақпанда 2/6 Корольдің Африкалық атқыштарымен итальяндардан алынды. Британдық ғимараттардың мүлігі бейбіт және соғыс уақытындағы итальяндық әкімшілік кезінде құрметтелгені және зақымдалмағаны туралы хабарланды. Бастапқы резидент қайтып келді, бірақ концессия енді ерекшеленбеді, өйткені бүкіл ел бірнеше жыл бойы британдық әкімшілікте, жау территориясын басқару басқармасы (OETA) басқармасында болды, эфиопиялық әкімшілер жеткілікті деңгейде оқытылғанша. Лиж Иясудың ұлы Лиж Теводрос 1941 жылғы мамыр айында Гамбела аймағында пайда болып, өзін император деп жариялады. Оның көтерілісі Бельгия Конгосының әскерлерімен басылды, олар 1942 жылдың ақпан айында аймақтан кетті. Қарулы Ануак тобы (Джон Янгтың болжамы бойынша, бұл Гамбела халықтық азаттық қозғалысы) 2005 жылғы 30 қазанда астанадағы түрмеге шабуыл жасап, тұтқындарды босатып, полиция комиссарын өлтірді. 2012 жылғы наурыз айында автобусқа шабуыл жасалып, оның ішінде 19 адам атып өлтірілді.

Демография

2007 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, Эфиопияның Орталық Статистикалық Агенттігі жүргізген зерттеуде Гамбеланың жалпы халқы 39 022 адамды құрайды. Бұл көрсеткіш 1994 жылғы халық санағымен салыстырғанда 113,67%-ға артқан. Оның ішінде 20 790 ер адам және 18 232 әйел адам бар. Бұл қалада барлығы 10 152 үй шаруашылығы тіркелді, орташа есеп бойынша бір үй шаруашылығында 3,8 адам тұрады, ал жалпы тұрғын үйлер саны 9 595. Көптеген тұрғындар өзін протестант дінінің жақтасы деп атады, халықтың 57,04%-ы осы сенімді ұстанатынын білдірді. 30,39%-ы эфиопиялық православие христиандығын, 9%-ы ислам дінін, ал 4,08%-ы католик дінін ұстанады. 1994 жылғы ұлттық халық санағы бойынша, Гамбеланың жалпы халқы 18 263 адамды құрады, оның ішінде 9 852 ер адам және 8 411 әйел адам болды. Этностық құрамы: 33,8% нуер, 26,1% ануак, 14% оромо, 7,4% амхара, 6,5% тиграй, 4,3% камбаата және 4,9% басқа ұлт өкілдері.