Қарл Маркс ұсынған "артық өнім" тұжырымы – жұмысшылардың күнкөрісінен артық өндірілетін тауар. Экономика, антропология ғылымдарында маңызды роль атқарады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Артық өнім (Mehrprodukt) – Карл Маркстің саяси экономиканы сынағандағы тұжырымдамасы. Бұл – жұмысшылар қауымының қазіргі тұрмысын сақтау үшін қажетті мөлшерден артық өндірілген қосымша тауарлар. Маркс артық өнім туралы идеясын алғаш рет 1844 жылы Джеймс Миллдің «Саяси экономика элементтері» атты еңбегіне жасаған жазбаларында қалыптастырды. «Артық өнім» ұғымы экономикалық ой-пікір мен саудада ұзақ жылдар бойы қолданылып келген (әсіресе физиократтардың еңбектерінде), бірақ «Капитал», «Артық құн теориялары» және «Жобалар» еңбектерінде Маркс бұл ұғымды экономикалық тарихты түсіндірудегі маңызды орынға қойды. Қазіргі кезде бұл ұғым негізінен марксистік экономикада, саяси антропологияда, мәдени антропологияда және экономикалық антропологияда қолданылады. Неміс тіліндегі «Mehr» сөзін жиі «артық» деп аудару «артық өнім» терминін шамалы дәл емес етеді, себебі ол ағылшын тілінде сөйлейтіндерге бұл өнім «қолданылмаған», «қажетсіз» немесе «артық» сияқты түсініктерін тудырады, ал «Mehr» сөзінің ең дұрыс мағынасы – «көбірек» немесе «қосылған». Осылайша, «Mehrprodukt» нақтырақ айтқанда, өндірілген қосымша немесе «артық» өнімді білдіреді. Неміс тілінде «Mehrwert» термині сөзбе-сөз қосылған құн, таза өнімнің көрсеткіші дегенді білдіреді (бірақ Маркстің нақты қолданылуында бұл капиталды пайдаланудан алынған артық құн, яғни ол меншік құнына қосылған таза өсімді білдіреді).
Surplus product (Mehrprodukt) is a concept theorised by Karl Marx in his critique of political economy. Roughly speaking, it is the extra goods produced above the amount needed for a community of workers to survive at its current standard of living. Marx first began to work out his idea of surplus product in his 1844 notes on James Mill's Elements of political economy. Notions of "surplus produce" have been used in economic thought and commerce for a long time (notably by the Physiocrats), but in Das Kapital, Theories of Surplus Value and the Grundrisse Marx gave the concept a central place in his interpretation of economic history. Nowadays the concept is mainly used in Marxian economics, political anthropology, cultural anthropology, and economic anthropology. The frequent translation of the German "Mehr" as "surplus" makes the term "surplus product" somewhat inaccurate, because it suggests to English speakers that the product referred to is "unused", "not needed", or "redundant", while most accurately "Mehr" means "more" or "added"—thus, "Mehrprodukt" refers really to the additional or "excess" product produced. In German, the term "Mehrwert" most literally means value added, a measure of net output, (though, in Marx's particular usage, it means the surplus value obtained from the use of capital, i. e. it refers to the net addition to the value of capital owned).
Классикалық экономика
Маркс «Қосымша құн теориясында» классикалық экономикада «қосымша» термині жалпы табыстың шығыннан артық болуын білдіретінін, яғни сатылатын тауарлардың құны оларды өндіруге немесе ұсынуға кеткен шығындардың құнынан жоғары екенін айтады. Осылайша «ақша табуға» болады еді. Қосымша құн байлық қорына таза үстеме ретінде қарастырылды. Орталық теориялық сұрақ – қосымша құнның мөлшеріне әсер ететін факторларды немесе оның қалай пайда болатынын түсіндіру болды, себебі бұл қайта инвестицияларға жұмсалатын қаражатқа, салық салуға, елдердің байлығына және (әсіресе) экономикалық өсімге маңызды салдарлары бар еді. Бұл теориялық тұрғыдан шатастыратын мәселе болды, өйткені кейде қосымша құн бұрыннан бар активтерді шеберлікпен сатудан туындайтын сияқты болса, кейде өндірісте жаңа құн қосылғандықтан пайда болатын секілді көрінеді. Яғни, қосымша құн әртүрлі жолдармен қалыптаса алады, ал адам байлығын өзге біреудің есебінен, немесе бұрынғыдан артық байлық жасау арқылы, немесе осы екеуінің араласуымен жинақтауы мүмкін. Бұл ел жасаған жаңа қосымша байлықтың құнын бағалау үшін жалпы және таза кіріс-шығыс жүйесін қалай құру керектігі туралы қиын мәселені тудырды. Ғасырлар бойы бұл мәселеде бірлік болған жоқ, себебі бәсекелес экономистердің әрқайсысы байлық жасаудың нақты көздері туралы өз теориясын ұсынды, тіпті олар өндірістің құны өндірушілерге беретін жаңа табыс сомасына тең болуы керек дегенге келіссе де. Саяси экономика бастапқыда сауда процестерінің моральдық және құқықтық тұрғыдан күмәнділігінен туындаған «адамгершілік ғылым» ретінде қарастырылды. Талдау тұрғысынан алғанда, жеке тұлғалардың табысынан, оның тікелей көзі анық болғаннан, топтардың, әлеуметтік топтардың және ұлттардың табысына көшу қиындық тудырды. Бір жағынан, жалпы сатулар мен сатып алуларды, шығындар мен кірістерді көрсететін «транзакциялар жүйесі» құрылуы керек еді, бірақ осы жүйені қалай құрастыру керектігі «кімнің көзқарасынан» транзакциялар қарастырылып жатыр дегенге байланысты айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, физиократтар мектебі барлық байлық жерден шығады деп сенді, ал олардың әлеуметтік есеп жүйесі осыны нақты көрсетуге бағытталған.
In Theories of Surplus Value, Marx says in classical economics the "surplus" referred to an excess of gross income over cost, which implied that the value of goods sold was greater than the value of the costs involved in producing or supplying them. That was how you could "make money". The surplus represented a net addition to the stock of wealth. A central theoretical question was then to explain the kinds of influences on the size of the surplus, or how the surplus originated, since that had important consequences for the funds available for re investment, tax levies, the wealth of nations, and (especially) economic growth. This was theoretically a confusing issue, because sometimes it seemed that a surplus arose out of clever trading in already existing assets, while at other times it seemed that the surplus arose because new value was added in production. In other words, a surplus could be formed in different ways, and one could get rich either at the expense of someone else, or by creating more wealth than there was before, or by a mixture of both. This raised the difficult problem of how, then, one could devise a system for grossing and netting incomes & expenditures to estimate only the value of the new additional wealth created by a country. For centuries, there was little agreement about that, because rival economists each had their own theory about the real sources of wealth creation—even if they might agree that the value of production must equal the sum of the new revenue which it generates for the producers. Political economy was originally considered to be a "moral science", which arose out of the moral and juridical ambiguities of trading processes themselves. It was analytically difficult to take the step from the incomes of individuals, the immediate source of which was rather obvious, to a consideration of the incomes of groups, social classes and nations. Somehow, a "system of transactors" showing aggregate sales and purchases, costs and incomes had to be devised, but just exactly how that system was put together, could differ a great deal, depending on "from whose point of view" the transactions were considered. The Physiocratic school, for example, believed that all wealth originated from the land, and their social accounting system was designed to show this clearly.
Маркс анықтамасы
"Капитал" және басқа да еңбектерінде Маркс жұмысшы халықтың жаңа "әлеуметтік өнімін" (белгілі бір уақыт аралығында қоғамның жаңа өнімдерінің жалпы өнімі) қажетті өнімге және артық өнімге бөледі. Экономикалық тұрғыдан алғанда, "қажетті" өнім – жұмысшылар мен олардың асырауындағы адамдардың қолданыстағы тұрмыс деңгейін сақтауға қажетті өнімдер мен қызметтердің өндірісі (фактически, олардың жалпы қайта өндіру құны). "Артық" өнім – қажеттінің артығын құрайтын өнім. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, әлеуметтік өнімнің осы бөлінісі еңбекші және үстем таптардың жаңа байлыққа жасаған талаптарын көрсетеді. Бірақ, шын мәнінде, мұндай абстрактілі, жалпы айырмашылық кем дегенде үш себептен қарапайымдау болып табылады. Қоғам әдетте кез келген уақытта жаңа әлеуметтік өнімнің бір бөлігін резервте ұстауы қажет. Бұл резервтер (кейде "стратегиялық қорлар" деп аталады) анықтамасы бойынша, әдетте, бірден таратуға қолжетімді емес, бірақ белгілі бір жолмен сақталады, алайда олар ұзақ мерзімді өмір сүру үшін қажетті жағдай. Мұндай резервтер, тіпті бірден қажеттіліктерге артық өнім өндірілмесе де, сақталуы керек, сондықтан оларды нақты артық деп емес, ұзақ уақыт аралығында қарастырылған тұрақты өндіру шығыны ретінде қарастыруға болады. Тағы бір күрделі фактор – халық санының өсуі, себебі халық санының өсуі халықтың тіршілігін қамтамасыз ету үшін "көп өнім" өндіруді талап етеді. Бастапқы қоғамдарда өнімнің жеткіліксіздігі адамдардың өліміне әкеледі, ал күрделі қоғамдарда өсіп келе жатқан халықты ұстап тұру үшін үнемі "көп өндіру" физикалық қажеттілік (бұл Маркстің "Капитал" кітабының III томындағы 48-тарауында мойындалады: "Апаттардан сақтандыру үшін белгілі бір мөлшерде артық еңбек қажет, және қажеттіліктердің дамуымен және халық санының өсуімен байланысты қайта өндіру процесінің қажетті және прогрестік кеңеюі, капиталист көзқарасынан жинақтау деп аталады"). Кез келген уақытта еңбекке жарамды жастағы ересектердің бір бөлігі еңбек етпейді, бірақ олар да бір жолмен қолдауға мұқтаж. Егер олар қажетті өнімді өндірушілерге тікелей тәуелді болмаса, оларды коммуналдық немесе мемлекеттік ресурстардан немесе басқа да тәсілдермен қамтамасыз ету керек. Әлеуметтік артық өнім тұжырымы көзғашқа қарағанда өте қарапайым көрінеді, бірақ әлеуметтік ғалымдар үшін бұл шын мәнінде өте күрделі ұғым. Көптеген күрделіліктер белгілі бір экономикалық қоғамдастықтың артық өнімін өлшеуге тырысқанда ашылады.
In Das Kapital and other writings, Marx divides the new "social product" of the working population (the flow of society's total output of new products in a defined time interval) into the necessary product and the surplus product. Economically speaking, the "necessary" product refers to the output of products and services necessary to maintain a population of workers and their dependents at the prevailing standard of life (effectively, their total reproduction cost). The "surplus" product is whatever is produced in excess of those necessaries. Socially speaking, this division of the social product reflects the respective claims which the labouring class and the ruling class make on the new wealth created. Strictly speaking, however, such an abstract, general distinction is a simplification, for at least three reasons. A society must usually also hold a fraction of the new social product in reserve at any time. These reserves (sometimes called "strategic stocks") by definition are not usually available for immediate distribution, but stored in some way, yet they are a necessary condition for longer term survival. Such reserves must be maintained, even if no other excess to immediate requirements is produced, and therefore they can be considered a permanent reproduction cost, viewed over a longer interval of time, rather than as a true surplus. An additional complicating factor is population growth, since a growing population means that "more product" must be produced purely to ensure the survival of that population. In primitive societies, insufficient output just means that people will die, but in complex societies, continually "producing more" is physically necessary to sustain a growing population (this is admitted by Marx in Capital, Volume III, chapter 48 where he writes: "A definite quantity of surplus labour is required as insurance against accidents, and by the necessary and progressive expansion of the process of reproduction in keeping with the development of the needs and the growth of population, which is called accumulation from the viewpoint of the capitalist"). At any time, a fraction of the adult working age population does not work at all, yet these people must somehow be sustained as well. Insofar as they do not depend directly on the producers of the necessary product for their maintenance, they have to be sustained from communal or state resources, or by some other means. The concept of a social surplus product seems very simple and straightforward at first sight, but for social scientists it is actually a quite complex concept. Many of the complexities are revealed when they try to measure the surplus product of a given economic community.
Экономикалық өсу
Егер артық өнім тек қорында сақталса, ысырапқа жіберілсе немесе тұтынылса, экономикалық өсім (немесе кеңейтілген экономикалық өсім) болмайды. Тек артық өнім саудаға салынып немесе қайта инвестицияланғанда ғана өндіріс масштабын арттыру мүмкін болады. Қалалық өркениет тарихының көп бөлігінде артық азық-түлік, сауда, салық, алым-салық немесе басқа да жолдармен алынған артық өнімнің негізгі көзі болып келді.
If the surplus product is simply held in reserve, wasted or consumed, no economic growth (or enlarged economic reproduction) occurs. Only when the surplus is traded and/or reinvested does it become possible to increase the scale of production. For most of the history of urban civilisation, excess foodstuffs were the main basis of the surplus product, whether appropriated through trade, tribute, taxation, or some other method.
Қосымша жұмыс күші
Марксизмде "артық өнім" болуы қалыпты жағдайда артық еңбектің болуын білдіреді, яғни тікелей өндірушілерді және олардың отбасы мүшелерін қазіргі тұрмыс деңгейінде қамтамасыз етуге қажетті еңбектен асып түсетін қосымша еңбекті атқару мүмкіндігін. "Капитал" кітабының 1-томы, 9-тарау, 4-бөлімінде Маркс капиталистік артық өнімді қажетті еңбектің құны мен артық еңбектің арақатынасы арқылы ғана анықтайды; кез келген сәтте бұл артық өнім ақша, тауарлар және еңбек қызметтеріне деген талаптар түрінде бірдей болады, сондықтан ол тек "материалдық" артық өнім (қосымша тауарлар қоры) емес.
In Marxism, the existence of a "surplus product" normally assumes the ability to perform surplus labour, i. e. extra labour beyond that which is necessary to maintain the direct producers and their family dependents at the existing standard of life. In Capital, Vol. 1, chapter 9, section 4, Marx actually defines the capitalist surplus product exclusively in terms of the relationship between the value of necessary labour and surplus labour; at any one time, this surplus product is lodged simultaneously in money, commodities (goods), and claims to labour services, and therefore is not simply a "physical" surplus product (a stockpile of additional goods).
Уақытты үнемдеу
Маркстің пікірінше, ол «Grundrisse» еңбегінде айтқандай, барлық экономикалық үнемдеу адам еңбек уақытын үнемдеуге келтіріледі. Адамның өнімділігі жоғары болған сайын, халықты күрделендіру үшін қажеттіден артық өнімді өндіруге потенциалды түрде көбірек уақыт болады. Керісінше, осы артық уақыт демалысқа жұмсалуы мүмкін, бірақ кім демалысқа ие болады және кім қосымша жұмыс істейді деген мәселе көбінесе басым билік пен моральдық қатынастарға, ғана емес, экономикаға да байланысты болады.
In Marx's view, as he expresses it in the Grundrisse all economising reduces to the economy of human labour time. The greater human productivity is, the more time there is—potentially—to produce more than is necessary to simply reproduce the population. Alternatively, that extra time can be devoted to leisure, but who gets the leisure and who gets to do the extra work is usually strongly influenced by the prevailing power and moral relations, not just economics.
Адамның қажеттіліктері
Қоғамдағы байлықтың өсуі мен өнімділіктің артуы адамның қажеттіліктері мен тілектерінің кеңеюімен тікелей байланысты. Осылайша, артық өнім көбейген сайын, әр адамға қажетті өнім де артады, бұл көбінесе өмір сүру деңгейінің жоғарылауын білдіреді. Осы контексте Маркс адам өмірін сақтау үшін қажетті физикалық минимум талаптары мен еңбек табысының моральдық-тарихи компонентін ажыратады. Дегенмен, бұл ерекшелік бірнеше себепке байланысты шамалы түрде жаңылыстырады. Кемінде дамыған қоғамдарда ең төменгі тұру құны әлеуметтік және инфрақұрылымдық қызметтерді қамтиды, олар да шығындарға түседі және тіршілік үшін міндетті болып табылмайды. Қандай тауарларды "зартық" деп санау оңай емес. Мысалы, көлікке ие болу сән-салтанатқа жатуы мүмкін, бірақ жұмысқа және дүкенге бару үшін көлік қажет болса, ол қажеттілікке айналады. Майкл Хадсон қазіргі АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының табысының шамамен төрттен бірін тікелей тұтыну тауарлары мен қызметтерін сатып алуға жұмсайтынын көрсетті. Қалған қаражат пайыздар, жалдау ақысы, салықтар, несиелер, зейнетақы төлемдері мен сақтандыруға кетеді. Бұл қаржылық төлемдердің кейбіреулерін "моральдық-тарихи" деп қарастыруға болады, бірақ олардың бір бөлігі физикалық қажеттілік болып табылады, себебі оларсыз адам өмірден кетуі мүмкін (мысалы, медициналық көмекке қол жеткізе алмаса немесе баспанасы болмаса).
The corollary of increasing wealth in society, with rising productivity, is that human needs and wants expand. Thus, as the surplus product increases, the necessary product per person also increases, which usually means an increase in the standard of living. In this context, Marx distinguishes between the physical minimum requirements for the maintenance of human life, and a moral historical component of earnings from work. This distinction is however somewhat deceptive, for several reasons. in more complex societies at least, minimum living costs involve social and infrastructural services, which also incur costs, and which are not optional from the point of view of survival. Which goods can be considered "luxuries" is not so easy to define. For example, owning a car may be considered a luxury, but if owning a car is indispensable for travelling to work and to shops, it is a necessity. Michael Hudson points out that in the modern United States, households spent only about a quarter of their income on directly purchasing consumer goods and consumer services. All the rest is spent on payments of interest, rents, taxes, loans, retirement provisions and insurance payments. Some of these financing payments could be considered "moral historical" but some of them are a physical requirement since without them, people could die (for example, because they cannot get health care, or have no shelter).
Басты қаржы және байлық қаржысы
Жұмыс істейтін халықтан артық өнімді алу (салық, алым, жалдама ақысы немесе басқа да тәсілдермен) мәселесінде, қазіргі антропологтар мен археологтар «негізгі қаржы» мен «байлық қаржысы» арасын ажыратады. Олар «артық өнім» терминін қолданудан жаңқасып, себебі оның марксистік түсініктемелері мен анықтамалық даулары бар, бірақ мәні бір. Негізгі қаржы жағдайында, қарапайым шаруашылықтар негізгі тауарларды (көбінесе азық-түлік, кейде қолөнер бұйымдарын) саяси орталыққа немесе мүлік иесіне төлем ретінде ұсынады. Бұл қарапайым «табиғи төлем». Билік елитасы жерді иеленеді және оны пайдалану құқығы үшін қарапайым халық өндірген азық-түліктің бір бөлігін алады. Бұл қарапайым жүйе, бірақ физикалық сақтау және тасымалдау логистикалық қиындықтарды тудырады, сондай-ақ сақталатын заттарды қарақшылықтан және қоршаған ортаның зиянды әсерінен қорғау қажеттілігін де тудырады. Байлық қаржысы жағдайында, қарапайым халық негізгі тауарларды емес, құнды заттарды (байлық нысандары немесе мәртебелі тауарлар) немесе тауарлармен айырбастауға белгілі бір дәрежеде еркін айналымға ие валюталарды ұсынады. Валюта көбінесе мемлекеттік құрылымдасқан қоғамдарда кездеседі; ірі мемлекеттер салық салу және төлемдер үшін валюталық жүйелерді міндетті түрде пайдаланады. Құнды заттар мен валюталар оңай тасымалданады, орталықтандырылуы жеңіл және сақтау кезінде құн жоғалтпайды. Бірақ кемшілігі – оларды тікелей тұтынуға болмайды, олар тұтыну тауарлары үшін нарықта айырбасталуы керек. Сондықтан, егер нарықтардың жұмысы бұзылса, байлық нысандары мен валюталар кенеттен құнын жоғалтады. Артық өнімді алу жүйесі негізгі қаржы мен байлық қаржысының аралас түрі болуы мүмкін. Артық өнімді игеру үшін «қаржы» терминін қолдану «артық өнім» термині сияқты қиындық тудырады. Жер иелеріне салық, алым немесе міндетті төлемдерді төлеуге мәжбүр болған қарапайым халық, түрмеге қамалу немесе өлім жазасымен қорқытылып, оларға қайтарым беретін «инвестиция» жасамайды, керісінше, өздеріне тиесілі емес жерді пайдаланғаны үшін төлейді. Экономикалық еңбек бөлінісінің өсуі сауданың өсуімен тығыз байланысты және әлеуметтік еңбек бөлінісінің өсуімен бірге жүреді. Эшли Монтегю айтқандай, «айырбас саудасы, сауда және коммерция үлкен дәрежеде қоғамның айырбасталатын артық өнімдеріне байланысты». Қоғамдағы бір топ өз әлеуметтік орнын пайдаланады (мысалы, резервтерді басқару, әскери басшылық, діни билік және т.б.) әлеуметтік артық өнімді бақылауға алу үшін; осы элиталық топтағы адамдар өздерінің әлеуметтік билігін нығайтқанда, қалғандары артық өнімді бақылауды оларға беруге мәжбүр болады. Археологтар арасында осы ертедегі билеушілер билікке қалай келгені туралы көптеген даулар мен болжамдар бар (көбінесе жазбаша деректердің жетіспеуінен), бірақ осы процестің, әсіресе 1500-ге жуық немесе одан да көп адамнан тұратын тайпалық қоғамдарда немесе руларда жүзеге асылатынын көрсететін мол дәлелдер бар. Осы сәттен бастап артық өнім сыныптық қатынастар аясында қалыптасады, онда артық еңбекті пайдалану осы пайдалануға белсенді немесе пассивті қарсылықпен үйлеседі.
As regards extraction of a surplus from the working population (whether as a tax, a tribute, a rent or some other method), modern anthropologists and archaeologists distinguish between "staple finance" and "wealth finance". They do not like the term "surplus product" anymore, because of its Marxist connotations and definitional controversies, but it boils down to the same thing. In the case of staple finance, the ordinary households supply staples (often foodstuffs, and sometimes standard items of craftwork) as a payment to the political centre or the property owner. This is a simple "payment in kind". The ruling elite owns the land, and receives shares of food produced by commoners in exchange for use rights. It is a simple system, though it creates logistical problems of physical storage and transport, as well as the needs to protect stores—from being raided, and from environmental hazards. In the case of wealth finance, the commoners do not supply staples, but rather valuables (wealth objects or prestige goods) or currencies which are more or less freely convertible in the exchange of goods. Usually currencies are found in state organized societies; large states invariably use currency systems for taxation and payment. Valuables and currencies are much more portable, easily centralized, and they do not lose value through spoilage. The disadvantage is that they cannot be directly consumed; they have to be exchanged in markets for consumption goods. So, if markets are for some reason disrupted, wealth objects and currencies suddenly lose their value. The system of surplus extraction might also be a mix of staple finance and wealth finance. The use of the term "finance" for the appropriation of a surplus is just as troublesome as the term "surplus product". Commoners required to pay a levy, tax or tribute to the landowners, on pain of imprisonment or death, obviously are not making an "investment" for which they get a return, but instead are forced to pay the cost of using a piece of land they do not own. The increasing economic division of labour is closely associated with the growth of trade and goes together with an increasing a social division of labour. As Ashley Montagu puts it, "barter, trade, and commerce largely depend on a society's exchangeable surpluses." One group in society utilizes its position in society (e. g. the management of reserves, military leadership, religious authority, etc.) to gain control over the social surplus product; as the people in this elite group assert their social power, everyone else is forced to leave the control over the surplus product to them. Although there is considerable controversy and speculation among archaeologists about how exactly these early rulers came to power (often because of a lack of written records), there is good evidence to suggest that the process does occur, particularly in tribal communities or clans which grow in size beyond 1,500 or so people. From that point on, the surplus product is formed within a class relationship, in which the exploitation of surplus labour combines with active or passive resistance to that exploitation.
Мемлекет
Әлеуметтік тәртіпті сақтау және өсіп келе жатқан халық арасында негізгі моральды ұстау үшін, қоғамдағы ерекше топ ретінде, салықтар, алым-салықтар, жалға алу және тәркілеу (соғыс олжасын қоса алғанда) арқылы артық өнімнен қаржыландырылатын, әскер мен шенеуніктерден тұратын орталықтандырылған мемлекеттік аппарат пайда болады. Билік елитасы артық өнімнің өндірісі мен таратылуын бақылағандықтан, ол мемлекетті де бақылайды. Бұл өз кезегінде еңбек бөлінісіндегі жоғары және төменгі мәртебелерді ақтауға арналған моральдық немесе діни идеологияны тудырады және кейбір адамдардың басқалардан көбірек ресурстарға табиғи түрде құқылы екенін түсіндіреді. Археолог Крис Скарр былай деп мәлімдейді:
To maintain social order and enforce a basic morality among a growing population, a centralized state apparatus emerges with soldiers and officials, as a distinct group in society which is subsidized from the surplus product, via taxes, tributes, rents and confiscations (including war booty). Because the ruling elite controls the production and distribution of the surplus product, it thereby also controls the state. In turn, this gives rise to a moral or religious ideology which justifies superior and inferior positions in the division of labour, and explains why some people are naturally entitled to appropriate more resources than others. Archaeologist Chris Scarre comments:
Археолог Брюс Г. Триггер былай деп мәлімдейді:
Archaeologist Bruce G. Trigger comments:
Аграрлық қоғамдардың еңбек өнімділігі салыстырмалы түрде төмен болғандықтан, ежелгі әлемде аз ғана физикалық артық өнімді өндіру үшін пропорционалды түрде көп (артық) еңбек күші қажет болды. Археолог Брайан М. Фаган былай түсіндіреді:
Given the rather low labour productivity of agrarian societies, a proportionally large amount of (surplus )labour was needed in the ancient world to produce a relatively small amount of physical surplus. Archaeologist Brian M. Fagan comments:
Гил Стейннің сөзіне сәйкес, ең ерте белгілі мемлекеттік құрылымдар Месопотамияда (б.з.д. 3700), Египетте (б.з.д. 3300), Инд өзені аңғарында (б.з.д. 2500) және Қытайда (б.з.д. 1400) пайда болды. Әлемнің әртүрлі аймақтарында, мысалы, Африка мен Австралияда тайпалық қоғамдар мен биліктері мемлекет құрылғанға дейін ұзақ уақыт бойы сақталды. Көптеген қазіргі мемлекеттер отаршылдықтан туындады. Мысалы, Ұлыбритания империясы ең кеңейген кезінде әлем халқының төрттен бірін қамтыды. Көптеген отарланған елдердің бастапқыда мемлекеттік аппараты болмады, тек билік иелері болды.
According to Gil Stein, the earliest known state organizations emerged in Mesopotamia (3700 BC), Egypt (3300 BC), the Indus Valley (2500 BC) and China (1400 BC). In various parts of the world, e. g. Africa and Australasia, tribal societies and chiefdoms persisted for much longer before state formation occurred. Many modern states originated out of colonialism. For example, the British empire at its largest contained a quarter of the world population. Many of the colonized countries originally did not have a state apparatus, only chiefdoms.
Адамдар арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздік
Өнімнің белгілі бір өнімділік деңгейіне негізделген артық өнімнің мөлшері, оны қалай бөлуге болатынына әсер етеді. Қысқасы, егер барлығына жеткіліксіз болса, оны тең бөлу мүмкін емес. Егер 10 өнім өндірілсе, ал 100 адам болса, олардың бәрі оларды тұтынуға немесе пайдалануға мүмкін емес екені анық; көбінесе, біреулер өнімді алады, ал екіншілері мүлдем қол жеткізе алмайды. Маркс пен Энгельс бойынша, осының өзі әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктің түпкі себебі және мыңдаған жылдар бойы теңдікке ұмтылған барлық әрекеттердің сәтсіз аяқталуына себеп болды. Олар былай деп жазды:
The size of the surplus product, based on a certain level of productivity, has implications for how it can possibly be shared out. Quite simply, if there is not enough to go around, it cannot be shared equally. If 10 products are produced, and there are 100 people, it is fairly obvious they cannot all consume or use them; most likely, some will get the products, and others must do without. This is according to Marx and Engels the ultimate reason for socioeconomic inequality, and why, for thousands of years, all attempts at an egalitarian society failed. Thus they wrote:
Дегенмен, артық өнімнің мөлшерінен әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктің үлгісін анықтау қате болар еді. Бұл «адамдар кедей болғандықтан кедей» деуге ұқсайды. Адамзат қоғамының дамуының әр кезеңінде байлықты тең бөлудің әртүрлі мүмкіндіктері болды. Осы мүмкіндіктердің қайсысы іске асырылды деген сұрақ тек техникалық немесе өнімділік мәселесі ғана емес, сонымен қатар заңды ынтымақтастық пен бәсекелестікті реттейтін әлеуметтік қатынастардың үстем жүйесінде билікті, идеологияны және моральды бекіту мәселесі. Кейбіреулердің байлығы басқаларының кедейлігіне байланысты болуы мүмкін. Кейбір тапшылықтар шынайы физикалық тапшылықтар болып табылады; ал басқалары әлеуметтік тұрғыдан жасалған, яғни адамдар физикалық тапшылықтарға байланысты емес, әлеуметтік жүйенің қалай жұмыс істейтініне байланысты (меншік құқығы жүйесі және оның байлықты бөлу тәсілі) байлықтан шеттетіледі. Қазіргі уақытта, әлемдегі 500-ге жуық миллиардерлердің байлығынан жылына 5,2% салық жинау бүкіл әлем халқының қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жеткілікті болады деген есептер жасалды. Ақшалай шамамен, әлемдегі 1100 ең бай адамның жиынтық активтері әлемдегі халықтың 40% құрайтын ең кедей 2,5 миллиард адамның активтерінен шамамен екі есе көп. Томас Пикетти өзінің танымал «ХХІ ғасырдағы капитал» кітабында, егер қазіргі тенденциялар сақталса, болашақта байлықтың одан да зор концентрациялануына жол ашылатынын болжайды. Бұл жағдайда, негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыратын тауарларға қатысты нақты физикалық тапшылықтар жоқ. Бұл кедейлердің жағдайын жақсарту үшін саяси ерік-жігер мен әлеуметтік ұйымдастыру мәселесі, немесе керісінше, кедейлердің өздерінің жағдайын жақсарту үшін ұйымдасуы мәселесі.
But it would be erroneous to simply infer the pattern of socioeconomic inequality from the size of the surplus product. That would be like saying, "People are poor because they are poor". At each stage of the development of human society, there have always been different possibilities for a more equitable distribution of wealth. Which of those possibilities have been realised is not just a question of technique or productivity, but also of the assertion of power, ideology, and morals within the prevailing system of social relations governing legitimate cooperation and competition. The wealth of some may depend on the poverty of others. Some scarcity is truly physical scarcity; other scarcity is purely socially constructed, i. e. people are excluded from wealth not by physical scarcity but through the way the social system functions (the system of property rights and distributing wealth that it has). In modern times, calculations have been done of the type that an annual levy of 5.2% on the fortunes of the world's 500 or so billionaires would be financially sufficient to guarantee essential needs for the whole world population. In money terms, the world's 1,100 richest people have almost twice the assets of the poorest 2.5 billion people representing 40% of the world population. In his famous book Capital in the Twenty First Century, Thomas Piketty suggests that if present trends continue, there will be an even more gigantic concentration of wealth in the future. In that case, there is no real physical scarcity with regard to the goods satisfying basic human needs anymore. It's more a question of political will and social organisation to improve the lot of the poor, or, alternatively, for the poor to organise themselves to improve their lot.
Капиталистік қоғамда
Артық өнім санаты – тарихи шеңберден тыс экономикалық санат, яғни ол тұрақты еңбек бөлінісі мен жоғары еңбек өнімділігі бар кез келген қоғамға қатысты, артық өнімнің нақты қалай өндірілгеніне, неден тұратынына және қалай таратылғанына қарамастан. Бұл қоғамға тән әлеуметтік және өндірістік қатынастарға байланысты, олардың аясында артық еңбек жүзеге асырылады. Осылайша, артық өнімнің нақты түрлері оны жасайтын қоғамның типіне тән.
The category of surplus product is a transhistorical economic category, meaning it applies to any society with a stable division of labour, and a significant labour productivity, regardless of how exactly that surplus product is produced, what it consists of, and how it is distributed. That depends on the social relations and relations of production specific to a society, within the framework of which surplus labour is performed. Thus, the exact forms taken by the surplus product are specific to the type of society which creates it.
Социалистік экономика
Марксистік экономистердің пікірінше, социалистік қоғам экономикалық тұрғыдан артық өнімге ие, яғни өндірілген өнім тұтылған өнімнен көп болады. Дегенмен, осы артық өнімнің құрылуы мен таратылуы жаңа қағидалар бойынша жүзеге асырыла бастайды. Атап айтқанда, жаңа байлықты қалай бөлу мәселесі халықтың демократиялық және теңдік принциптеріне сәйкес шешіледі, сондай-ақ барлық адамның қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыруға ең тиімді түрлі меншік нысандары мен бөлу әдістері қолданылады. Экономикалық басқарудың 20 ғасырдағы тәжірибесі мұнда кең мүмкіндіктер бар екенін көрсетеді; қандай таңдау жасалса, қандай нұсқалар қабылданса, бұл ең алдымен саяси билікті кімнің қолында екенімен байланысты.
A socialist society, Marxian economists argue, also has a surplus product from an economic point of view, insofar as more is produced than is consumed. Nevertheless, the creation and distribution of the surplus product would begin to operate under different rules. In particular, how the new wealth is allocated would be decided much more according to popular democratic and egalitarian principles, using a variety of property forms and allocative methods that have proved practically to correspond best to meeting the human needs of all. 20th century experience with economic management shows that there is a broad scala of possibilities here; if some options are chosen, and others not, this has more to do with who holds political power than anything else.
Еңбектің әлеуметтік бағалануы
Қазіргі уақытта бір елде жұмыс істелген сағаттардың санын үлкен дәлдікпен өлшеу мүмкін болғанымен, әлеуметтік статистиктер еңбек сағаттарымен өлшенген артық өнімді бағалауға онша күш жұмсаған жоқ. Дегенмен, уақытты пайдалану туралы зерттеулерден қоғамдағы адамдардың уақытын қалай өткізетіні туралы қызықты мәліметтер алынды. Осы деректерден қазіргі заманғы нарықтық экономиканың, шын мәнінде, ақысыз (яғни, ерікті) еңбектің нәтижелеріне қаншалықты тәуелді екені анық көрінеді. Яғни, коммерциялық пайдалану нысаны болып табылатын еңбек түрлері, қоғамда атқарылатын барлық еңбектің тек бір бөлігі ғана, және олар нарықтан тыс еңбектің атқарылуына байланысты. Бұл өз кезегінде, әртүрлі еңбек қызметтерін бағалау және басымдық берудің ерекше жолын қалыптастырады. Кейбір еңбек түрлері жоғары бағаға ие болуы мүмкін, ал кейбіреулері мүлдем бағаланбайды немесе бағасыз болады. Дегенмен, капиталистік қоғамдағы барлық еңбекке, оған баға тағайындалған болса да болмаса да, құндылық қатынастарының әсері бар. Еңбектің коммерциялық бағалануы, оның әлеуметтік немесе адамдық құндылығы туралы ештеңе айтпауы мүмкін.
Although it is nowadays possible to measure the number of hours worked in a country with reasonable accuracy, there have been few attempts by social statisticians to estimate the surplus product in terms of labour hours. Very interesting information has become available from time use surveys however on how people in society on average spend their time. From this data, it is evident just how much modern market economies in reality depend on the performance of unpaid (i. e. volunteered) labour. That is, the forms of labour that are the subject of commercial exploitation are quantitatively only a sub set of the total labour which is done in a society, and depend on non market labour being performed. This in turn creates a specific and characteristic way in which different labour activities are valued and prioritised. Some forms of labour can command a high price, others have no price at all, or are priceless. Nevertheless, all labor in capitalist society is influenced by value relations, irrespective of whether a price happens to be imputed to it or not. The commercial valuation of labor may not necessarily say anything though about the social or human valuation of labor.
Үш негізгі сын
Ең қарапайым деңгейде саудада бір адамның пайдасы екінші адамның зияны деп есептеледі; демек, егер жалпы зиянды жалпы пайдадан алып тастасақ, нәтиже нөлге тең болар еді. Олай болса, сауда-саттыққа қатысы жоқ тауарлардан басқа қандай артық болуы мүмкін? Пайда мен зиянның теңгерімсіз болуы мүмкін екенін көрсету қиын емес, бұл экономикалық дағдарыстарға алып келуі мүмкін, бірақ көптеген аргументтер тек "жай ғана" немесе "уақытша" артықтар бар екенін көрсетуге бағытталған. Дегенмен, тіпті қосылған құнның қарапайым есебі бойынша, өндірістің жалпы өнім құны еңбек пен материалдар құнынан асып түседі. Егер артық болмаса, экономикалық өсімнің (өндіріс өсуінің) қалай мүмкін болатынын және неге бөлісуге артық нәрсе болғанын түсіндіру қиын. Бірдеңе өндіріске жұмсалғаннан көбірек шығады. Жауап: артық өнімнің көп бөлігі адам еңбегінен шығады, ол – "жаңаруға қабілетті ресурс". Көптеген қоғамдардағы артық өнімнің алғашқы түрі – артық азық-түлік – ауыл шаруашылығындағы жаңалықтардың нәтижесінде пайда болады, бұл фермерлерге өздері тұтынатыннан артық өнім өндіруге мүмкіндік береді. Сондықтан, артық өнімнің бар екенін жоққа шығару оның нақты анықтамасына, яғни "артық" ненің артық екеніне назар аударуға әкеледі. Мысалы, бөлінбеген пайда шынымен "артық" па, әлде ол өндіріс шығыны ма? Кейбір экологтар экологиялық жауапкершілікпен, қажетінен артық өнім өндіруге болмайды деп санайды. Бұл сұрақ туындайды: бір нәрсенің шынымен "артық" екенін немесе жоқ екенін қалай объективті түрде білуге болады? Ең жақсы жағдайда, бір нәрсе белгілі бір адамның қажеттіліктеріне, жағдайларына, пайдалануына немесе талаптарына қатысты артық екенін айта аламыз. Осы мағынада, мысалы, Зигфрид Хаас артық – дегеніміз, негізгі биологиялық қажеттіліктер қанағаттандырылып, әлеуметтік немесе діни міндеттер орындалғаннан кейін бір жыл ішінде (немесе басқа белгілі бір уақыт аралығында) қоғамда қалған табиғи және өндірілген тауарлардың мөлшері екенін айтады. Антрополог Эстелли Смит артықтықты "өндірістің сақталған ресурстары мен тұтыну арасындағы айырмашылық" немесе "мәдени тұрғысынан қазіргі оңтайлы көлем ретінде анықталғаннан артық материалдық және материалдық емес ресурстар" деп анықтайды. Тағы бір сын – артық өнім ұғымының өзі салыстырмалы, жағдайға байланысты, тіпті субъективті, себебі кез келген адам бір нәрсені "артық" деп санауы мүмкін, егер ол оған қол жеткізе алса немесе тиімді басқара алса, және оны өзі қалай дұрыс деп санайтын болса қолдана алады, тіпті басқалар оны "артық" деп санамайтын болса да. Осы тұрғыдан алғанда, "артық өнім" ұғымы адамдардың "екпеген жерден орылуға" бейімділігіне қатысты моральдық ұғым сияқты көрінуі мүмкін, ол қылмыстық/әдепсіздікпен, заңмен рұхсат етілген негіздемемен немесе күш көрсету арқылы жасалуы мүмкін.
At the simplest level, it is argued that in trade, one man's gain is another man's loss; so if we subtracted total losses from total gains, the result would be zero. So how, then, can there be any surplus, other than goods which fail to be traded? It is not difficult to show that the gains and losses may not balance out, leading to economic crises, but many arguments have been given to show that there are only "coincidental" or "temporary" surpluses of some kind. Yet, peculiarly, even on a crude estimate of value added, the gross output value of production equals more than the value of labour and materials costs. If a surplus does not exist, it becomes difficult to explain how economic growth (the growth of output) can occur, and why there was more to distribute than there had been (see surplus value). Somehow, more comes out of production than went into it. The answer is that much of surplus comes out of human labor, which is a 'renewable resource'; the first form of surplus in many societies, excess food, comes from innovations in agriculture that allow farmers to produce more than they will consume. The denial that a surplus product exists, therefore tends to focus more on the exact definition of it, i. e. "surplus" in relation to what exactly? For example, is undistributed profit really a "surplus", or is it a cost of production? Some ecologists also argue that we should produce no more than we really need, in an ecologically responsible way. This raises the question of how we can objectively know whether something is really "surplus" or not—at best we can say that something is surplus relative to a given set of verifiable human needs, conditions, uses or requirements. In this sense, Siegfried Haas argues for example that surplus is the quantity of natural and produced goods that remains in a society after a year (or other defined time period) when basic biological needs are met and social or religious obligations are fulfilled. Anthropologist Estellie Smith defines the surplus as "the retained resources of production minus consumption" or as ""material and non material resources in excess of what is culturally defined as the current optimum supply". Another type of criticism is that the very notion of surplus product is purely relative and circumstantial, or even subjective, because any person can regard something as a 'surplus' if he has command or effective control over it, and is in a position where he can use it in whatever manner he thinks appropriate—even although others would not regard it as "surplus" at all. In this sense, it might appear as though the concept of "surplus product" is primarily a moral concept referring to a propensity of human beings "to reap where they did not sow", whether criminally/immorally, with a legally tolerated justification, or by asserting brute power.
Төрт сын
Басқа бір мәселе – жылдық жаңа әлеуметтік өнімнің таза түрде тұтыну және инвестициялық тауарларға бөлінуі, оны өндіруге жұмсалған шығындар мен кірістердің құнымен тікелей сәйкес келмейді. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, «шығын» мен «кіріс» деген ұғымдарды анықтау әрқашан да даулы болады, себебі біреулердің жұмсаған шығындары басқалардың кірісіне тең келеді. Кірістер, шығыстар және өнімдер ағынын «жалпылау және тазалау» үшін қолданылатын нақты процедуралар әрқашан экономиканың әлеуметтік сипатына қатысты теорияны немесе түсіндіруді көрсетеді. Осылайша, қолданылған санаттар нақты қатынастарды дәл бейнелемеуі мүмкін. Кембридж экономисі Пьеро Сраффа «артық өнім» деген классикалық экономикалық мағынаға қайта оралды, бірақ оның тұжырымдамасы кем дегенде үш маңызды жағынан Маркстің пікірінен өзгеше: (1) Сраффаның артық өнімінің мәні – басқалардың артық еңбегіне талап ету емес, физикалық артық өнім, яғни өндіруге жұмсалған физикалық ресурстардың құнынан асып түсетін физикалық өнімнің құны (баға өзгерісін ескермей, ұлттық есептердегі «стандартты бағалауға» ұқсас); (2) Сраффаның моделіндегі артық өнімнің көлемі тек экономиканың физикалық жаңару қажеттіліктерімен технологиялық тұрғыдан анықталады – экономиканың тиімділігі артаған сайын, артық өнім көбейеді; (3) Сраффаның артық өнімінің құрамына жалпы пайда да, жұмысшылар тұтынған тауарлар мен қызметтердің құны да кіреді, сондықтан артық өнімнің физикалық бөлінуі капиталистер мен жұмысшылар арасында белгілі бір көлемде артық өнім өндірілгеннен кейін жүзеге асады. Ортақ жұмыста Пол Баран мен Пол Суизи Сраффаның пікірін қолдап, экономикалық артық өнімді «қоғам өндіргеннің және оны өндіруге кеткен шығындардың арасындағы айырмашылық» деп анықтайды. Марксистер бұл көзқарасқа жиі жауап ретінде, оның екі жақты есепке алу деңгейінде қалатынын (қаржы қаражаттарының пайдалану көздерімен теңгеріледі) айтады, себебі ол артық өнімді екі жақты есептеудегі таза қосылған құнға теңестіреді. «Есептеу тұрғысынан қарау» өзі сұраққа тартылмайды, өйткені ұғымдарды «ғылыми тұрғыдан дәлдеу» үшін есептеу әдістері міндетті түрде қолданылады. Артық өнімнің болуы көбінесе адамдар арасындағы билік қатынастарын қамтиды, олар өз еңбегінің әлеуметтік өнімін қалай бөлу керектігін және артық өнімнің не екенін үнемі даулап, анықтайды. Осы контексте марксистік археолог Рэндалл Х. МакГайр:
A different sort of problem is, that the broad division of the annual new social product in net terms, into consumer items and investment items, does not directly map onto the value of costs and revenues generated in producing it. From the social point of view, accounting for what is a "cost" and what represents an "income" is always somewhat controversial, since the costs incurred by some correspond to the income receipts of others. The exact procedures adopted for "grossing and netting" flows of income, expenditures and products always reflect a theory or interpretation of the social character of the economy. Thus, the categories used may not accurately reflect the real relationships involved. The Cambridge economist Piero Sraffa returned to the classical economic meaning of "surplus", but his concept differs from Marx's in at least three important ways: (1) The substance of Sraffa's surplus is not a claim on the surplus labour of others but a physical surplus, i. e. the value of physical output less the value of physical inputs used up to produce it, in abstraction from price changes (roughly, like a "standard valuation" in national accounts); (2) The magnitude of the surplus in Sraffa's model is exclusively technologically determined by the physical replacement requirements of the economy—and not by power or class relationships—so that the more efficient the economy becomes, the more surplus is created; (3) The form of Sraffa's surplus includes both the gross profit component and the value of goods and services consumed by workers, so that the distribution of the physical surplus between capitalists and workers occurs after a fixed quantity of surplus has already been produced. In a joint work, Paul Baran and Paul Sweezy follow Sraffa and define the economic surplus as "the difference between what a society produces and the costs of producing it". Marxists have often replied that this view of the matter just stays at the level of double entry bookkeeping (where the uses of funds balance against the sources of funds), among other things because it makes the surplus simply equal to net value added in double entry accounting terms. The "accounting point of view" itself is never questioned because, in an effort to make concepts "scientifically more exact", accounting methods are inevitably used. The existence of a surplus product usually involves power relations among people, who assert what is surplus and what is not, in a perpetual contest over how the social product of their labor ought to be divided up and distributed. In this context, Randall H. McGuire, a Marxist archaeologist, emphasizes that:
Антрополог Роберт Л. Карнейро да былай деп мәлімдейді:
Anthropologist Robert L. Carneiro also comments:
Сол себепті бірнеше авторлар «артық өнім stratification-ды (әлеуметтік жіктелуді) тудырмайды, ал stratification өндіріс жүйесіндегі артық өнімді іске қосып, оны тудырады» деген пікірді айтады. Бірнеше антропологтар, археологтар және тарихшылар артық өнімді өндіруші оған мұқтаж емес (оны пайдалануға қажеті жоқ) деп автоматты түрде есептемеуіміз керек дейді. Ол оны билеушіге, жұмыс берушіге немесе мемлекеттік қызметкерге салық ретінде береді немесе айырбастайды. Тікелей өндірушілерден олардың қажеттіліктеріне мүлдем «артық» емес, бірақ билеушілердің «нөлдік жиынтық ойынында» тікелей өндірушілердің өмір салтының «есебінен» иелігіне өтетін тауарлар алынуы мүмкін. Бәрі пайдаланудың қарқындылығына байланысты. Мысалы, заң бойынша шаруалар өнім жақсы немесе нашар болғанына қарамастан, белгілі бір мөлшерде салық төлеуге міндетті. Егер өнім нашар болса, шаруалар өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткіліксіз өніммен қалуы мүмкін.
Several authors have therefore argued that "it is not the surplus which generates stratification, but stratification which generates surplus by activating an unrealized potential for surplus in the productive system". It is argued by several anthropologists, archaeologists and historians that we should not automatically assume that the producer of a surplus "does not need" (has no use for) what he exchanges or hands over as a tribute to a lord, employer or state functionary. Goods may be extracted from the direct producers which are not at all "surplus" to their own requirements, but which are appropriated by the rulers "at the expense" of the lifestyle of the direct producers in a "zero sum game". It all depends on the intensity of exploitation. So, for example, a law might stipulate that peasants must pay a fixed quantity of their products as a tax, regardless of whether the harvest has been good or bad. If the harvest was bad, the peasants might be left with insufficient products for their own needs.
Карл Маркс пен Адам Смит
Адам Смит еңбек бөлінісінің бастауын адамның табиғи бейімділігінде – сауда жасау, айырбастау және алмасу қабілетінде көрді. Ол: «Өз еңбегінің өнімінің артық бөлігін, өзінің тұтыну қажетін асып кеткенін, басқа адамдардың еңбегінің өнімімен алмастыруға сенімді болу, әрбір адамды белгілі бір кәсіпке берілуге, сондай-ақ, сол кәсіпке қабілетті таланттарын дамытуға және жетілдіруге жетелейді» деді. Маркстің пікірінше, коммерциялық сауда артық өнімнің өсуін күшті түрде ынталандырады, себебі артық өнімнің өзі сауда арқылы туындамайды және сауда байлықты жаратпайды (байлық сауда арқылы таратылу немесе берілу алдында өндірілуі керек), егер сауданың соңғы мақсаты капиталды жинақтау болса ғана – яғни, коммерциялық сауданың мақсаты одан байып, байлықты жинақтау. Егер саудагерлер саудадан табыс таппаса (сатудан түскен кірістері шығындарынан асып түссе), олар оған араласпайтын. Кірістің өсуі, әдетте, тек бөлісуге қолжетімді активтердің жалпы қоры өскенде ғана мүмкін болады, бұл бұрынғыдан көп өндірілгеннің нәтижесінде болады. Артық өнім қаншалықты көп болса, соғұрлым көп ақша табу үшін оны иеленуге және сауда жасауға болады. Егер адамдар өндіргенін ғана тұтынса, басқалар одан байымайды. Капиталдың жинақталуы, әдетте, өндіріс күштерінің өсуін ынталандырады, сондықтан саудаға шығарылатын артық өнімнің көлемі де артады. Сауда желісі кеңейген сайын еңбек бөлінісі күрделене түседі және маманданады, ал адамдар өздерінің қажеттіліктерінен артық өнімдерді өндіреді. Бірте-бірте, ескі күнкөріс өндірісі жүйесі толығымен жойылып, оның орнына коммерциялық өндіріс орнатылады, яғни адамдар өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін міндетті түрде сауда жасауы керек («нарық өркениеті»). Олардың еңбегі әлеуметтік еңбекке айналады, яғни басқалар үшін өнім өндіретін, кооперативтік еңбек – олар өздері тұтынбайтын өнімдер. Әрине, байлықты басқалардан алып қою арқылы жинақтауға болады, бірақ мұндай меншіктену болғаннан кейін қосымша байлықтың көзі жоғалады, ал бастапқы иелері артық өнім өндіруге ынталанбайды, себебі олар өнімдерін алып қоятынын біледі (олар енді өз өнімдерінің жемісін жинай алмайды, сондықтан одан әрі байлықты алудың жалғыз жолы оларды көбірек өндіруге мәжбүрлеу). Бұл алтын жұмыртқа салатын қазды өлтірумен тең. Адам Смит «Халықтардың байлығында» еңбек бөлінісінің экономикалық өсу үшін маңыздылығын мойындаған, себебі ол өнімділікті арттырды («еңбекқорлық» немесе «тиімділік»), бірақ Маркстің пікірінше, Смит еңбек бөлінісі экономикалық өсуді неге ынталандыратынын нақты теорияға келтіре алмады. Өндірушілер арасында тиімді еңбек бөлінісі болғандықтан, әртүрлі өнімдерді өндірушілер арасында бөлудің нақты әдісі міндетті түрде қолданылмады. Принцип бойынша, еңбек бөлінісін ескере отырып, өнімдер әртүрлі жолдармен таратылуы мүмкін – нарықтық сауда тек бір жолы ғана, ал оның қалай жасалғаны қолжетімді технологияларды пайдалану арқылы меншік құқықтарының қалай ұйымдастырылғанына және орындалуына байланысты. Экономикалық өсім еңбек бөлінісінің логикалық қажеттілігі емес еді, себебі ол жаңа байлықпен не істеуге байланысты болды, ол өндірушілермен бөлісті және ол қалай бөлісті. Байлық құруға әр түрлі әсер ететін барлық таралу нормаларын қолдануға болады. Смит өндірісті тиімдірек ету үшін кооперативті ұйымдастырылған өндірушілер арасындағы жұмыс міндеттерінің техникалық бөлінуін, әртүрлі әлеуметтік таптар арасындағы еңбектің әлеуметтік бөлінуімен шатастырды, онда бір тап басқа таптың артық еңбегінен артық өнімді талап ете алады, себебі ол өндіріс құралдарын иеленді немесе бақылады. Басқаша айтқанда, негізгі мәселе – әлеуметтік еңбек бөлінісі өндірушілерден алыстатылатын және иеленетін артық өнімдерді өндіруді күшті түрде итермелейді, ал осы еңбек бөлінісін бақылауға алғандар өндіріс пен сауданы ұйымдастырудың нақты жолдарын дәл осы мақсатта іске қосады, бірақ өндірісті «тиімдірек» ету үшін емес. Смиттың теориялық кемшіліктері нарықтық сауданың өзі экономикалық өсімді тудырады деген иллюзияға жол ашты, оның салдарынан байлықты өндіру мен бөлу арасындағы нақты қарым-қатынас құпияға айналды. Маркстің пікірінше, экономикалық теориядағы бұл әсер кездейсоқ емес еді; ол идеологиялық мақсатқа қызмет етті, атап айтқанда, нарық кеңеюі ғана экономикалық өсу үшін пайдалы деген ойды нығайту. Шындығында, аргумент өте тавтологиялық болады, яғни нарық кеңеюі экономикалық өсім дегеніңіз не екенін білдіреді деп есептеледі. Мұндай идеяның логикалық салдары – барлық өндіріс идеалды түрде нарыққа бағытталған өндіріс ретінде ұйымдастырылуы керек, сонда барлығы байлыққа қол жеткізу мақсатымен көбірек өндіруге ынталанады. Бірақ бұл негіздеменің нағыз мақсаты – меншік иелерінің жеке капиталды жинақтауы, ол өмір сүруге жеткілікті активтері жоқ басқалардың өндірген артық өніміне тәуелді. Басқаша айтқанда, негіздеме капиталистік қоғамда нарық кеңеюі капитал иелерінің басқалар өндірген байлықты меншікке алуының негізгі заңды мақұлданған құралы екенін көрсетеді, және осы мақсатта өнімді өндіру мен бөлудің басқа барлық формаларын қабылдамайды. Экономикалық даму одан кейін жеке меншік құқықтарын қалай орнатуға болады деген сұраққа айналады, сонда нарықтар кеңейе алады (примитивті жинақталуды да қараңыз). Маркстің пікірінше, бұл көзқарас 19 ғасырдың ортасында ресми экономикалық теориядан әлеуметтік артық өнім тұжырымының жоғалуын дәл түсіндіреді – соңғысы саяси және құқықтық қиын сұрақты тудырады, яғни кім басқалардың еңбегі мен өнімдерін меншікке алуға құқылы. Нарықтар одан әрі қарапайым идеямен негізделді, яғни егер біреулер нарықтық саудадан көбірек пайда тапса да, барлығы одан пайда көреді; егер олар пайда таппаса, олар сауда жасамайды. Маркстің жауабы, негізінен, көптеген адамдардың сауда жасауға міндетті жағдайда екендігі болды, себебі олай болмаса, олар қырылып қалады – сауда шарттарына көп бақылаусыз. Осы тұрғыдан алғанда, капитал иелері жеке мүліктеріне және мүмкін шағын жинақтарына ие болған жұмыскерлерге қарағанда әлдеқайда күшті жағдайда болды.
Adam Smith found the origin of the division of labour in the "natural" human propensity to truck, barter and exchange. He stated that "the certainty of being able to exchange all that surplus part of the produce of his own labour, which is over and above his own consumption, for such parts of the produce of other men's labour as he may have occasion for, encourages every man to apply himself to a particular occupation, and to cultivate and bring to perfection whatever talent or genius he may possess for that particular species of business". In Marx's view, commercial trade powerfully stimulated the growth of a surplus product, not because the surplus product is itself generated by trade, or because trade itself creates wealth (wealth has to be produced before it can be distributed or transferred through trade), but rather because the final purpose of such trade is capital accumulation, i. e. because the aim of commercial trade is to grow richer out of it, to accumulate wealth. If traders did not get an income out of trading (because their sales revenue exceeds their costs) they would not engage in it. Income growth can, ultimately, only occur if the total stock of assets available for distribution itself grows, as a result of more being produced than existed before. The more surplus there is, the more there is that can be appropriated and traded in order to make money out of it. If people just consume what they produce themselves, other people cannot get rich from that. Thus, because the accumulation of capital normally stimulates the growth of the productive forces, this has the effect that the size of the surplus product which can be traded will normally grow also. The more the trading network then expands, the more complex and specialized the division of labour will become, and the more products people will produce which are surplus to their own requirements. Gradually, the old system of subsistence production is completely destroyed and replaced with commercial production, which means that people must then necessarily trade in order to meet their needs ("market civilization"). Their labour becomes social labour, i. e. co operative labour which produces products for others—products which they don't consume themselves. It is, of course, also possible to amass wealth simply by taking it off other people in some way, but once this appropriation has occurred, the source of additional wealth vanishes, and the original owners are no longer so motivated to produce surpluses, simply because they know their products will be taken off them (they no longer reap the rewards of their own production, in which case the only way to extract more wealth from them is by forcing them to produce more). It's like killing the goose that lays the golden egg. In The Wealth of Nations Adam Smith had already recognized the central importance of the division of labour for economic growth, on the ground that it increased productivity ("industriousness" or "efficiency"), but, Marx suggests, Smith failed to theorize clearly why the division of labour stimulated economic growth. From the fact that an efficient division of labour existed between producers, no particular method of distributing different products among producers necessarily followed. In principle, given a division of labour, products could be distributed in all kinds of ways—market trade being only one way—and how it was done just depended on how claims to property happened to be organised and enforced using the available technologies. Economic growth wasn't a logically necessary effect of the division of labour, because it all depended on what was done with the new wealth being shared out by the producers, and how it was shared out. All kinds of distributive norms could be applied, with different effects on wealth creation. Smith confused the technical division of work tasks between co operatively organized producers, to make production more efficient, with the system of property rights defining the social division of labour between different social classes, where one class could claim the surplus product from the surplus labour of another class because it owned or controlled the means of production. In other words, the essential point was that the social division of labour powerfully promoted the production of surpluses which could be alienated from the producers and appropriated, and those who had control over this division of labour in fact promoted specific ways of organizing production and trade precisely for this purpose—and not necessarily at all to make production "more efficient". Smith's theoretical omissions paved the way for the illusion that market trade itself generates economic growth, the effect of that being that the real relationship between the production and distribution of wealth became a mystery. According to Marx, this effect in economic theory was not accidental; it served an ideological justifying purpose, namely to reinforce the idea that only market expansion can be beneficial for economic growth. In fact, the argument becomes rather tautological, i. e. market expansion is thought to be "what you mean" by economic growth. The logical corollary of such an idea was, that all production should ideally be organized as market oriented production, so that all are motivated to produce more for the purpose of gaining wealth. The real aim behind the justification however was the private accumulation of capital by the owners of property, which depended on the social production of a surplus product by others who lacked sufficient assets to live on. In other words, the justification reflected that market expansion was normally the main legally sanctioned means in capitalist society by which more wealth produced by others could be appropriated by the owners of capital, and that for this purpose any other form of producing and distributing products should be rejected. Economic development then became a question of how private property rights could be established everywhere, so that markets could expand (see also primitive accumulation). This view of the matter, according to Marx, explained precisely why the concept of the social surplus product had vanished from official economic theory in the mid 19th century—after all, this concept raised the difficult political and juridical question of what entitles some to appropriate the labour and products of others. Markets were henceforth justified with the simple idea that even if some might gain more than others from market trade, all stood to gain from it; and if they didn't gain something, they would not trade. Marx's reply to that was essentially that most people were in a position where they necessarily had to trade, because if they didn't, they would perish—without having much control over the terms of trade. In that respect, the owners of capital were in a vastly stronger position than workers who owned only some personal belongings (and perhaps some small savings).