Кіріспе

Кутама (бербер: Ikutamen; كتامة) – Солтүстік Алжирдегі бербер тайпасы, Бавария бербер конфедерациясына жатады. Кутама тайпасы грек географы Птолемейдің жазбаларында Koidamousii түрінде бұрыннан белгілі. Кутамалар Фатимид халифалығын (909–1171) құруда шешуші рөл атқарды, олар Фатимид әскерінің басым бөлігін құрап, Ифрикияны басқарған Аглабидтерді жеңіп, 969–975 жылдары Мысыр, Судан, Хиджаз және Оңтүстік Левантты жаулап алды. Кутамалар 11 ғасырдың басына дейін Фатимид әскерінің маңызды күші болып қала берді.

Ежелгі тарих

Кутама грек географы Птолемейдің Koidamousii түрінде айтылады, оның Африка жөніндегі құжаттары шамамен 100-110 жылдарға дейін соққан. Олар сол кезде Мавритания Кесариясындағы Ампсага өзені (уэд эль Кебир) аймағында болған. Ол оларды Хитуа тайпасынан өзенге қарай жоғарыда, ал Тодоука тайпасынан өзенге қарай төменде орналастырған, өзі олар өзеннің бастауына жақын жерде еді. II ғасырда олар Баварес тайпалық конфедерациясының құрамына кірді, ол Рим билігіне Мавритания Кейсариясында, содан кейін 303 жылдан кейін Ситифианда және Нумидияда қиындық туғызды. Бұл саяси және әскери қарсылық, кем дегенде, уақытында белгілі бір римдік ықпалына кедергі келтірмеді, соның нәтижесінде Вахартаненциум республикасы құрылды, бұл, мүмкін, осы таулы аймақты кесіп өтетін жолдың қажеттілігімен байланысты болды, бірақ ол Адриан билігіне дейін толыққанды дәлелденбеді. 411 жылы олардың бас қаласы Керамуза немесе Керамуденсис плебси епископтық орын ретінде тіркелген. Вандал дәуірінде сол епископтық орынды Седамусалық Монтан басқарды. VI ғасырда Византия билігі кезінде Кутама христиан жазуында айтылады, онда Укутумани патшасы – берберлік "u" префиксі тегін көрсетеді – латын тілінде "Dei servus" (Құдайдың құлы) деп аталған. Бұл жазу Игильгилиден оңтүстікке қарай Фдулес асуынан, Милевумға түсетін соңғы асулардың бірінен табылған.

Ертедегі ислам тарихы

Мағрибті мұсылман жаулап алудың ең көне жазбалары, Ибн Абд әл-Хакам мен Халифа ибн Хаят, сондай-ақ әл-Якуби (897 ж. ө.) және Ибн әл-Факих (903 ж.дан кейін ө.) олар туралы ештеңе айтпайды. Олардың аты алғаш рет Ибн Хордадбехтің (885 ж. ө.) "әл-Масалик" еңбегінде басқа бербер тайпаларының арасында кездеседі. Бұл кезде рудың маңызы шамалы болды. Кутама тайпасы, шамасы, 8-ғасырдың ортасынан аздап бұрын, алғаш рет Харижиттер ретінде ислам дінін қабылдаған. Анық факті, 757-758 жылдары Ибадилер Кайруанды басып алғанда, Кутамалар Хариджиттер әскерінің құрамында болды, олар Әбу әл-Хатаб әл-Ма'афири мен Абд ар-Рахман ибн Рустаммен одақтас болды. Соңғысы, сол кезде Кайруанның әкімі, олардың бірі Уқайбаны оның басшысы етіп тағайындады.

Ағлабид дәуірі

789 жылы Қайруанға Аглабидтер келгеннен кейін, сегізінші ғасырдың қалған бөлігінде Кутама туралы көп мәлімет жоқ. Кутамалар Аглабид билігіне немқұрайлы қарап, өздерінің қауіпті тауларында көтерілісші әскерлерді құшақ жайып қарсы алды. Олардың көп халқы мен таулардағы шалқаруы осы әулет тарапынан ешқандай қысым көруге жол бермеді.

Исмаилизмге айналу

9 ғасырдың соңында, 893/4 жылы Меккеде Кутама тайпасының белгілі өкілдері исмаили даи Әбу Абдалла әл Шииді кездестірді. Ол оларды исмаили шииттігіне көндірді және олармен бірге қайтып келді. Олардың негізгі қаласы Икжанда даи халықтың құрметіне ие болды. Шамамен осы кезде олардың географиялық кеңеюі басталды. Кутама тайпасы бұл кезден бастап басып алған аумақ рим дәуірімен салыстырғанда әлдеқайда кеңірек болды; ол Бугиден Константинге дейін созылатын солтүстік тау тізбектерін қамтыды, оны әл Бакри Джабал Кутама, "Кутама таулары" деп атады. Бұл аймақ батысында Зуауа елдерімен (Джурджура Кабилиясы, Суммам аңғары және Бежая аймағы) шектелген, ал оңтүстікке қарай Сетиф, Мила, Константин, Колло және Джиелге дейін созылған. Оған Кіші Кабилия, Колло массиві, Бибан тізбегінің бір бөлігі, Фержиуа таулары және нумид тізбегі кірді. Бұл аймақ өте қиын жер бедерімен, тік жағалаумен және орманды таулармен сипатталады, оған жету өте қиын, өткелдер өте сирек, ал таулар шамамен 2000 метр биіктікте. Ауылдар жетілуі қиын биік қыраттар мен жоталарда орналасқан. Бұл аймақ дерлік бұзылмайтын табиғи бекініс ретінде көрінеді. Кейін Кутама тайпасы оңтүстікке қарай жазықтарда қоныстанды. Бұл кеңею орталық үкіметтің әлсіздігін пайдаланып, Кутама тайпасы өздерінің есімімен ескі Баварес конфедерациясын қайта құрды және өз тауларының оңтүстік жағын шектеген биік жазықтарды (Мила, Сетиф аймақтары және т.б.) қайтарып алып, оңтүстікке қарай кеңейді, бұл аймақ рим дәуірінде ата-бабаларынан айырылған астық дақылдарын өсіруге қолайлы болды.

Ағлабид әмірлігін жаулап алу

Әбу Абдалла күшті әскер құрып, Кіші Кабилиядағы Аглабид қамалдарына қарсы әскерін жіберді. Бірінші шабуыл сәтсіз аяқталды: 902 жылы Миланы басып алғаннан кейін, дағи әмір Ибрахим II-нің ұлы жеңді, бірақ оны Икжанға дейін қуып жете алмады. Кутама тайпасы бейімделіп, қабілетті жауынгерлік жасақ құрды. Әбу Абдалланың бұйрығымен олар 904 жылы Сетифті, 905 жылы Белезманы, содан кейін Бежаны басып алды, санда да, қару-жарақта да басым болған әскерлерге қарсы тұрды. 907/8 жылы олар Ифрикияның орталық аймақтарына шабуыл жасады. Мейсекана мен Тебесса капитуляциялағаннан кейін, олар Константинді жаулап алды. Әбу Абдалла Зыядат Алла III әскерін әл-Урбуста (ежелгі Ларибуста) жеңді; Аглабидтер барлық жағынан жеңіліске ұшырап, қолдаушыларынан айырылып, шығысқа қашты. Жеңімпаздар 909 жылғы наурыз айында Раққада шеру жасап, Кайруанға кірді. Дағи кешірім жариялады, бірақ олжаны әскерлері арасында бөлісті. Жеңіске көз жеткізген ол өзінің басшысы Абдалла әл-Махди Билланың есімін ашты және оны Каируанға эскорттау үшін Сиджилмасаға барды, онда ол тұтқынға алынды. Жолда Кутама әскері Рустамид имаматын басып алып, Ибадилерді Тиареттен қуды, олар Уаргла оазисінің астанасы Садратаға паналады.

Фатимидтердің алғашқы тұсында танымал болды

Құтамалар Фатимидтер әскерінің тірегі және элитасы болды. Басқа бербер тайпалары да Фатимид туы астына жиналғанмен, әсіресе әл-Мансур би Наср Алла билігіндегі ірі Санхаджа конфедерациясы, Кутамалар 969 жылы Фатимидтер Мысырды жаулап алғанға дейін Фатимид әскерлерінің көп бөлігін құрастыра берді. Фатимид мемлекетіндегі олардың рөлі соншалықты маңызды болды, Ибн Халдун Фатимидтерді берберлік династиялардың қатарына қосты. Бірнеше тарихшылар Фатимидтердің тегін Кабилияның Кутама берберлерімен байланыстырып, Кутама берберлеріне Ифрикияны бағындырғаннан кейін Фатимид халифатын құруды және Абдулла әл-Махди Билланы халифа ретінде орнатуды жатқызады. Тарихшы Хайнц Халмның сөзіне сәйкес, Фатимид мемлекетінің алғашқы кезеңін «Кутаманың гегемониясына» теңеуге болады, әсіресе Джиммала, Лахиса, Малуса және Иджана төрт тайпасының ықпалы зор болды. 948 жылы халиф әл-Мансур Алла оларға басқа халықтардың арасында жоғары дәреже бергенін айтты, себебі олар алғашқылардың бірі болып шындықты көріп, қабылдады. Алайда, жартылай өркениетті Кутаманың осы үстемдігін басқа бербер тайпалары ғана емес, ең алдымен арабтар мен арабтанған қала тұрғындары наразылықпен қабылдады. Халм жазғандай, жағдай «он сегізінші ғасырдың басында Солтүстік Америкада иезуит миссионерлері арқылы католицизмді қабылдаған ирокездердің Жаңа Англияның пуритандық провинцияларын басып алып, Бостон, Провиденс және Хартфорд қалаларында өздерінің басшыларын губернаторлар етіп тағайындап, күмәнді өкілеттіліктері бар еуропалықты Англия королі деп жариялауымен» салыстыруға болады. Әрине, Кутаманың мақтандығы мен талаптары жаңадан бағындырылған Фатимид аймақтарында көтеріліске әкелді, онда көтерілісшілер Кутамаларды айрықша нысанаға алып, өлтірді.

Құлдырау

Халифаттың ордасы 973 жылы Мысырға көшірілгеннен кейін, көптеген Кутамалар династиямен бірге шығысқа қарай жылжыды. Алайда, 970 жылдардағы Левантқа жасалған шабуылдар Кутамаға ғана негізделген әскердің кемшіліктерін көрсетті, және 978 жылдан бастап Фатимидтер өз әскеріне шығыс Ислам елдерінен түркі және дайламиттер сияқты этникалық топтарды қоса бастады. 987/88 жылдар шамасында Кутама сарбаздарын жаңарту қиындықтарымен бірге, бұл жағдай Кутаманың әскердегі беделін әлсіретті. Содан кейін Кутама мен "шығыстықтар" (машарика) арасында қызыл тілдес бәсеке пайда болды. 996 жылы әл-Хаким би Амр Алла билікке келгенде, Кутамалар Кутама басшысы әл-Хасан ибн Аммар уәзір болып тағайындалмаса, жаңа халифаны мойындамайтындарын мәлімдеді. Бұл орындалды, бірақ Ибн Аммардың берберлерді ашық қолдаған тәртібі элитаның басқа мүшелерін наразы қылды, және бір жыл өткен соң ол қуылды. Соңында, әл-Хаким 1000 жылы үкіметтің толық билігін өз қолына алғанда, Фатимид элитасын тазарту наурызын бастады, оның барысында Ибн Аммар және тағы да көптеген белгілі Кутамалар өлімге кесілді. Осыдан кейін Кутамалардың жағдайы тұрақты түрде нашарлады, сондықтан 1025 жылғы қарашадағы ресми тексеру кезінде, бір кезде көп және мақтан тұтқан Кутамалар ашқандарын тойдыру үшін нан сұрауға мәжбүр болды. Көп ұзамай, олар тіпті 100 атты әскерді де жылдам жинауға шамалары келмеді. Алайда, парсы саяхатшысы Насир Хусров 1047 жылы Мысырға сапар шеккен кезде 20 мың Кутама атты әскері болғанын айтады. 1062-1073 жылдардағы қаос кезінде Кутамалар түркілер мен дайламиттерге қарсы Суданмен бірікті. Кутаманың соңғы қалдықтары Бадр әл-Жамали билікке келгеннен кейін 1073 жылы Фатимид әскерінен босатылды.