Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қосымша еңбек (немісше: Mehrarbeit) – Карл Маркс саяси экономиканы сынағанда қолданған түсінік. Ол жұмысшының өмір сүру құралдарын өндіруге қажетті еңбектен артық атқарылатын еңбек. Бұл контексте "қосымша" дегеніміз – жұмысшының өзінің күнкөрісін қамтамасыз етуден асып, жұмысында атқаруға тиіс қосымша еңбек. Марксистік экономика бойынша, қосымша еңбек көбінесе еңбекақысыз (төленбеген) еңбек болып табылады.
Surplus labour (German: Mehrarbeit) is a concept used by Karl Marx in his critique of political economy. It means labour performed in excess of the labour necessary to produce the means of livelihood of the worker ("necessary labour"). The "surplus" in this context means the additional labour a worker has to do in their job, beyond earning their keep. According to Marxian economics, surplus labour is usually uncompensated (unpaid) labour.
Тарихи материализм
"Капитал" кітабының 3-томында Маркс артық еңбектің орталық рөлін атап көрсетеді:
In Das Kapital Vol. 3, Marx highlights the central role played by surplus labour:
Бұл тұжырым Маркстің тарихи материализмінің негізі болып табылады, себебі ол азаматтық қоғамдағы сыныптық қақтығыстардың мәнін нақтылайды: уақыт экономикасы, ол кейбіреулерді еңбегінің бір бөлігі немесе толығымен пайдасы басқа біреуге тиесілі жұмыс істеуге мәжбүр етеді, ал басқалары жұмыс істеуге мәжбүр болғандардың еңбек еткеніне байланысты бос уақытқа ие болады. Қазіргі қоғамда жұмыс істеу немесе демалу көбінесе таңдау сияқты көрінуі мүмкін, бірақ адамзаттың көп бөлігі үшін жұмыс – абсолютті қажеттілік, демек, көптеген адамдар осы жұмыстан алатын нақты пайдаға көңіл бөледі. Олар жалақыға немесе айлыққа тәуелді болса, өз еңбектерін белгілі бір деңгейде пайдалануды өмір сүрудің қажетті шарты ретінде қабылдауы мүмкін, бірақ одан асып кеткен жағдайда олар оған қарсы тұрады. Осының салдарынан азаматтық қоғамда артық еңбекке белгілі бір шектеулер қоятын моральдық немесе құқықтық норма қалыптасады. Мәжбүрлі еңбек, құлдық, жұмысшыларға қатысты ауыр зорлық-зомбылық және т.б. көбінесе қабылданбайды, бірақ олар орын алуы мүмкін; жұмыс жағдайлары мен жалақы деңгейі көбінесе сотта дауланып шешіледі.
This statement is a foundation of Marx's historical materialism insofar as it specifies what the class conflicts in civil society are ultimately about: an economy of time, which compels some to do work of which part or all of the benefits go to someone else, while others can have leisure time which in reality depends on the work efforts of those forced to work. In modern society, having work or leisure may often seem a choice, but for most of humanity, work is an absolute necessity, and consequently most people are concerned with the real benefits they get from that work. They may accept a certain rate of exploitation of their labour as an inescapable condition for their existence, if they depend on a wage or salary, but beyond that, they will increasingly resist it. Consequently, a morality or legal norm develops in civil society which imposes limits for surplus labour, in one form or another. Forced labour, slavery, gross mistreatment of workers etc. are no longer generally acceptable, although they continue to occur; working conditions and pay levels can usually be contested in courts of law.
Тең емес алмасу
Маркс артық еңбектің кәсіпорын иелері тарапынан өндірісте ғана емес, сонымен қатар саудада да тікелей игерілуі мүмкін екенін мойындады. Бұл құбылыс қазіргі кезде тең емес айырбас деп аталады. Осы ретте ол былай деп түсіндірді:
Marx acknowledged that surplus labour may not just be appropriated directly in production by the owners of the enterprise, but also in trade. This phenomenon is nowadays called unequal exchange. Thus, he commented that:
Бұл жағдайда, көбірек еңбек нақтыда аз еңбекке, ал жоғары құндылық төмен құндылыққа айырбасталады, себебі біреулерде нарықта күштірек позиция бар, ал екіншілерінде нашар. «Капитал» еңбегінде Маркс көбінесе тең айырбас, яғни сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігін болжады; оның пікірінше, тіпті саудада тең емес айырбас болмаса және нарықта теңдік орын алса да, капиталистік өндіріс қатынастарында қанаушылық пайда болуы мүмкін, өйткені еңбек күшімен өндірілген өнімнің құны еңбек күшінің өзінің құнынан асып түседі. Дегенмен Маркс әлемдік нарықты талдауды толық аяқтаған жоқ. Шын дүниеде Самир Амин сияқты марксистік экономистер сауда процесінде құндылықтың бір жерден екінші жерге ауысуы арқылы тең емес айырбас үнемі жүзеге асады деп санайды. Осылайша, сауда "жаһандануға" ұшыраған сайын өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы делдалдық қатынастар күшейеді, нәтижесінде делдалдар өнімнің соңғы құнының үлкен бөлігін өзіне қарайды, ал тікелей өндірушілер осы соңғы құнның шағын бөлігін ғана алады. Бүгінгі таңда әлемдік экономикадағы ең маңызды тең емес айырбас – ауыл шаруашылығы тауарлары мен өнеркәсіптік тауарлар арасындағы айырбас, яғни сауда шарттары ауыл шаруашылығы тауарларына қарағанда өнеркәсіптік тауарларға басымдық береді. Көп жағдайда, Рауль Пребиш атап өткендей, белгілі бір көлемдегі өнеркәсіптік тауарларды сатып алу үшін ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі артуы және сатылуы қажет болады. Бұл мәселе ДСҰ-ның соңғы отырыстарында қызу пікірталас тудырып отыр. Тең емес немесе әділетсіз айырбас тәжірибесі капиталистік өндіріс тәсілін, тіпті ақшаның болуын да талап етпейді. Ол тек тең емес құндылықтағы тауарлар мен қызметтердің айырбасталуын ғана білдіреді, мұндай нәрсе адамзат тарихының барлық кезеңінде сауда жасау практикасында мүмкін болды.
In this case, more work effectively exchanges for less work, and a greater value exchanges for a lesser value, because some possess a stronger market position, and others a weaker one. For the most part, Marx assumed equal exchange in Das Kapital, i. e. that supply and demand would balance; his argument was that even if, ideally speaking, no unequal exchange occurred in trade, and market equality existed, exploitation could nevertheless occur within capitalist relations of production, since the value of the product produced by labour power exceeded the value of labour power itself. Marx never completed his analysis of the world market however. In the real world, Marxian economists like Samir Amin argue, unequal exchange occurs all the time, implying transfers of value from one place to another, through the trading process. Thus, the more trade becomes "globalised", the greater the intermediation between producers and consumers; consequently, the intermediaries appropriate a growing fraction of the final value of the products, while the direct producers obtain only a small fraction of that final value. The most important unequal exchange in the world economy nowadays concerns the exchange between agricultural goods and industrial goods, i. e. the terms of trade favour industrial goods against agricultural goods. Often, as Raul Prebisch already noted, this has meant that more and more agricultural output must be produced and sold, to buy a given amount of industrial goods. This issue has become the subject of heated controversy at recent WTO meetings. The practice of unequal or unfair exchange does not presuppose the capitalist mode of production, nor even the existence of money. It only presupposes that goods and services of unequal value are traded, something which has been possible throughout the whole history of human trading practices.