Кіріспе

Үндістанның археологиялық зерттеулер жөніндегі агенттігі (ASI) – Үндістан үкіметінің археологиялық зерттеулер жүргізу және елдегі мәдени-тарихи ескерткіштерді сақтауға жауапты мемлекеттік мекемесі. Ол 1861 жылы Британдық үстемдік кезінде Александр Каннингхэм құрған және оның алғашқы бас директоры атанған.

Тарих

ASI 1861 жылы Александр Каннингем құрды, ол сонымен қатар оның алғашқы бас директоры болды. Субконтинент тарихы бойынша жүйелі алғашқы зерттеулерді 1784 жылдың 15 қаңтарында британдық индолог сэр Уильям Джонс құрған Азия қоғамы жүргізді. Калькуттада орналасқан бұл қоғам ежелгі парсы мәтіндерін зерттеуді қолдады және "Азия зерттеулері" атты жылдық журналын жариялады. Оның алғашқы мүшелерінің бірі - Чарльз Уилкинс, ол 1785 жылы Бенгалияның сол кездегі генерал-губернаторы Уоррен Хейстингстің демеуімен "Бхагавад-гитаның" алғашқы ағылшын тіліне аудармасын жариялады. Дегенмен, қоғамның ең маңызды жетістігі 1837 жылы Джеймс Принсептің брахми жазуын жазып алуы болды. Бұл сәтті жазып алу зерттеуге жол ашты.

АСИ құрастыру

Брахми білімімен қаруланған, Джеймс Принсептің қолдауындағы Александр Каннингэм, Непал тарайында салынған буддалық ескерткіштерді жарты ғасырдан астам уақыт бойы егжей-тегжейлі зерттеді. Италиялық әскери шенеунік Жан Батист Вентура сияқты ертедегі әуесқой археологтардан шабыт алып, Каннингэм Үндістанның барлық жерінен ступаларды қазды. Каннингэм алғашқы қазбаларын өзі қаржыландырса да, кейін археологиялық қазбаларды және үнді ескерткіштерін сақтауды қадағалайтын тұрақты органның қажеттілігін түсінді және Үндістандағы беделі мен ықпалын археологиялық зерттеуді қолдау үшін пайдаланды. Оның 1848 жылғы әрекеті сәтті болмаса, 1861 жылы лорд Кэннинг қабылдаған заңмен Үндістан археологиялық зерттеуі құрылды, ал Каннингэм алғашқы археологиялық зерттеуші болып тағайындалды. 1865-1871 жылдары қаржы тапшылығына байланысты зерттеу қысқа мерзімге тоқтатылды, бірақ сол кездегі Үндістанның вице-королі лорд Лоуренс оны қайта жаңғыртты. 1871 жылы зерттеу жеке бөлім ретінде қайта құрылды және Каннингэм оның алғашқы бас директоры болды. Бұл, Алоис Антон Фюрер сияқты ASI қызметкерлерінің жұмысына қауіп төндірді, ол жақында отбасын құрып, әке болған еді. Келесі үш жыл ішінде ғана үлкен археологиялық жаңалықтар қоғамдық пікірді өзгертіп, ASI қаржысын сақтап қалуға мүмкіндік беретіні түсінілді. 1895 жылғы наурызда Нигали Сагар жазуы табылды, бұл "Бак дағдарысын" аяқтады және АСИ-ге 1895 жылғы маусымда жыл сайынғы табысты қазбаларға негізделген жылдық мақұлдаумен жұмысын жалғастыруға рұқсат берілді. 1895 жылғы шілдеде "Royal Asiatic Society" журналында жариялаған мақаласында Георг Бюлер Үндістан археологиялық зерттеуін сақтауды жақтады, сонымен қатар Ашокадан бұрынғы кезеңнен "жаңа, нақты құжаттар" қажет екенін және оларды "жер астында ғана табуға болатынын" айтты. 1896 жылы тағы бір маңызды жаңалық жасалды - Алоис Антон Фюрер тапқан Ашока бағанасындағы маңызды жазу, Лумбини бағана жазуы. Бұл жазу және басқа да дәлелдер Лумбинидің Будданың туған жері екенін растады. 1898 жылы Фюрердің әшкереленуі және тергеу туралы жалған есептер бергені анықталғанда ұйым дүрлігіп кетті. Смитпен археологиялық жарияланымдары мен үкіметке берген есебі туралы сөйлескен Фюрер "есептегі барлық мәлімдеме мүлдем жалған екенін" мойындауға мәжбүр болды. Үндістан үкіметінің ресми нұсқауларымен Фюрер лауазымынан босатылды, құжаттары тәркіленді және кеңсесі 22 қыркүйекте 1898 жылы Винсент Артур Смитпен тексерілді. Фюрер 1897 жылы Нигали Сагар мен Лумбинидегі жаңалықтары туралы монография жазды, "Непал тарайында Будда Шакьямунидің туған жері" атты монография үкімет тарапынан айналымнан алынды. Оның вице-корольдік өкілеттігі кезінде 1904 жылы Ежелгі ескерткіштерді сақтау туралы заң қабылданды. Алайда, оның қызметінің ең маңызды оқиғасы 1921 жылы Хараппа мен Мохенджо-Даро қалаларында Индо-өзені цивилизациясының ашылуы болды. Маршаллдың қызметінің табысы мен ауқымы оның жетістіктерін теңдестіре алмады. 1928 жылы Маршаллдың орнын Харольд Харгривс басты. Харгривстің орнын Дая Рам Сахни басты. Сахниден кейін Ж.Ф. Блакистон мен К.Н. Дикшит билік құрды, екеуі де Хараппа мен Мохенджо-Даро қазбаларына қатысқан. 1944 жылы британдық археолог және әскери шенеунік Мортимер Уилер бас директор болып тағайындалды. Уилер 1948 жылға дейін бас директор болып қызмет етті, осы кезеңде ол Оңтүстік Үндістандағы темір дәуірі Арикамеду және тас дәуірі Брахмагири, Чандравали және Маски қазбаларын жүргізді. Уилер 1946 жылы "Ежелгі Үндістан" журналын құрды және Үндістанның бөлінуі кезінде АСИ активтерін бөлуге жетекшілік етті, сондай-ақ жаңадан құрылған Пәкістан үшін археологиялық орган құруға көмектесті.

19472019 жыл

1948 жылы Уилердің орнын Н. П. Чакраварти басқарды. Ұлттық музей 1949 жылғы 15 тамызда Нью-Делиде ашылды, ол Ұлыбританияда өткен Үндістан көрмесінде көрсетілген жәдігерлерді сақтау үшін арналған. Мадхо Саруп Ватс және Амалананда Гош Чакравартиден кейін қызмет етті. Гош 1968 жылға дейін қызмет еткен кезеңі Калибанган, Лотал және Дхолавирадағы Инд өркениетінің қоныстарын қазу жұмыстарымен ерекшеленеді. 1958 жылы «Ежелгі ескерткіштер мен археологиялық орындар және қалдықтар туралы» заң қабылданды, бұл археологиялық зерттеулерді Мәдениет министрлігінің басшылығына көшірді. Гоштан кейін Б. Б. Лал келді, ол Аёдхьяда археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп, Рам храмы Бабри мешітінен бұрын салынғанын анықтауға тырысты. Лалдың қызмет ету кезеңінде «Ұлттық маңызы бар» деп танылған ескерткіштерді орталықтан қорғауды ұсынатын «Көнеліктер мен өнер қазыналары туралы» заң (1972) қабылданды. Лалдың орнын М. Н. Дешпанде басты, ол 1972 жылдан 1978 жылға дейін, ал Б. К. Тапар 1978 жылдан 1981 жылға дейін қызмет етті. 1981 жылы Тапар зейнеткерлікке шыққаннан кейін археолог Дебала Митра тағайындалды – ол ASI-дың алғашқы әйел бас директоры болды. Митраның орнын М. С. Нагарджа Рао басты, ол бұрын Карнатака штатының археология департаментінен ауыстырылған еді. Археологтар Ж. П. Джоши және М. С. Джоши Раодан кейін қызмет етті. 1992 жылы Бабри мешітінің қиратылуы кезінде М. С. Джоши бас директор болып жұмыс істеді, бұл бүкіл Үндістанда индус-мұсылман қақтығыстарын тудырды. Бұл оқиғаның салдарынан Джоши 1993 жылы қызметтен босатылып, оның орнына Үнді әкімшілік қызметінің (IAS) офицері Ачала Мулик тағайындалды, бұл археологтардың орнына IAS бюрократтарын тағайындау дәстүрін қалыптастырды. Бұл дәстүр 2010 жылы археолог Гаутам Сенгупта IAS офицері К. М. Шриваставаның орнына бас директор болып тағайындалғаннан кейін тоқтатылды. Оның орнын тағы бір IAS офицері – Правин Шривастава басты. Шриваставаның орнын басқан Ракеш Тивари да кәсіби археолог болды. Одан кейін Уша Шарма, ол да IAS қызметкері, ал одан кейін қазіргі ASI бас директоры – Видьявати, ол да IAS офицері тағайындалды.

Ұйым

Үндістанның археологиялық зерттеу қызметі – Мәдениет министрлігіне қарасты ведомстволық бөлімше. 1958 жылғы AMASR заңының талаптарына сәйкес, ҮЗЗ 3650-ден астам ежелгі ескерткіштерді, археологиялық орындарды және ұлттық маңызы бар қалдықтарды басқарады. Бұларға храмдар, мешіттер, шіркеулер, мазарлар мен зираттар, сарайлар, бекіністер, сатылы құдықтар және тасқа қашалған үңгірлер кіруі мүмкін. Зерттеу сонымен қатар ежелгі қоныстардың қалдықтарын көрсететін көне үйінділерді және басқа да осыған ұқсас орындары сақтайды. ҮЗЗ-ді Бас директор басқарады, оған қосымша бас директор, екі орынбасар бас директор және 17 директор көмек көрсетеді.

Дөңгелектер

АСИ барлығы 34 округке бөлінген, олардың әрқайсысын Бас археолог басқарады.

Кітапхана

АСИ Үндістанның Археологиялық зерттеулер басқармасы штаб-пәтерінде, Тилак Марг, Манди Хаус, Нью-Делидегі Орталық археологиялық кітапхананы ұстайды. 1902 жылы құрылған кітапхананың кітаптар мен журналдар қоры 100 000-нан астам. Кітапхана сондай-ақ сирек кездесетін кітаптардың, гравюралардың және түпнұсқа суреттердің сақталымы болып табылады. Басқарма сонымен қатар жергілікті ғалымдар мен зерттеушілерге қызмет көрсету үшін әр округінде кітапхананы ұстайды.

Жарияланымдар

Зерттеудің күнделікті жұмысы мерзімді бюллетеньдер мен есептер сериясында жарияланды. ASI жариялаған мерзімді басылымдар мен археологиялық сериялар:

Corpus Inscriptionum Indicarum – Бұл зерттеу археологтары тапқан және түсіндірген жеті томдық жазулар жинағынан тұрады. 1877 жылы Александр Каннингэм құрған, ал соңғы қайта қаралып түзетілген томын 1925 жылы Э. Хульцш жариялаған.

"Индия эпиграфиясы туралы жылдық есеп" – Бұл есептің бірінші томын эпиграфист Э. Хульцш 1887 жылы шығарды. Бұл бюллетень 2005 жылдан бері жарияланбайды.

Epigraphia Indica – Epigraphia Indica алғаш рет 1888 жылы сол кездегі Бас директор Дж. Берджесс "Индияның ежелгі заттары" журналына қосымша ретінде жариялады. Одан бері барлығы 43 том жарық көрді. Соңғы том 1979 жылы жарық көрді. 1907 жылдан 1977 жылға дейін Epigraphia Indica-ға араб және парсы тілдеріндегі қосымша да жарық көрді.

Оңтүстік Үндістан жазулары – Оңтүстік Үндістан жазуларының бірінші томын Э. Хульцш редакциялап, 1890 жылы жариялады. 1990 жылға дейін барлығы 27 том жарық көрді. Алғашқы томдар Паллавалар, Чолалар және Чалукиялар туралы тарихи мәліметтердің негізгі көзі болып табылады.

Археологиялық зерттеулер басқармасының жылдық есебі – Бұл АСИ-нің негізгі бюллетені болды. Бірінші жылдық есепті Джон Маршалл 1902–03 жылдары жариялады. Соңғы том 1938–39 жылдары жарық көрді. Кейіннен оның орнына "Индия археологиясы: шолу" басылымы шықты.

Ancient India – Ancient India-ның бірінші томы 1946 жылы жарық көрді және оны сэр Мортимер Уилер екі жылда бір рет шығаратын, ал 1949 жылы жыл сайын шығаратын етіп өзгертті. Жиырма екінші және соңғы том 1966 жылы жарық көрді.

"Индия археологиясы: шолу" – "Индия археологиясы: шолу" 1953–54 жылдардан бері жарық көріп келе жатқан АСИ-нің басты бюллетені. Ол Археологиялық зерттеулер басқармасының жылдық есебін алмастырды.

Сын

2013 жылы Бас бақылаушы мен аудитордың (CAG) есебінде ел бойынша кем дегенде 92 тарихи маңызы бар ескерткіштің із-түзсіз жоғалып кеткені анықталды. CAG физикалық түрде құрылыстардың 45% ғана (3678 нысанның 1655-і) тексерілгенін растады. CAG есебінде АСИ-де өзінің қорғауындағы ескерткіштердің нақты саны туралы сенімді ақпараттың болмауы көрсетілген. CAG әрбір қорғалатын ескерткішті лайықты дәрежедегі лауазымды тұлғаның жүйелі түрде тексеруін ұсынды. Мәдениет министрлігі бұл ұсынысты қабылдады. Автор және IIPM директоры Ариндем Чаудхури АСИ елдің мұражайлары мен ескерткіштерін қорғауға қабілетсіз болғандықтан, оларды жеке компаниялармен кәсіби түрде немесе мемлекеттік-жеке серіктестік (МЖС) моделі арқылы күтіп-ұстау қажеттігін айтты. 2018 жылдың мамыр айында Үндістанның Жоғарғы соты Тадж Махал әлемдік мұра нысаны ретінде сақталуына қатысты АСИ өз міндеттерін тиісті деңгейде орындамағанын мәлімдеді және Үндістан үкіметіне оны қорғау және сақтау жауапкершілігін басқа агенттікке беру мүмкіндігін қарастыруды тапсырды.

Танымал мәдениетте

Сунил Гангопадхяйдың "Какабабу" сериясындағы ойдан шығарылған кейіпкер – Үндістан археологиялық зерттеулер басқармасының бұрынғы директоры.