Джордж Вомбуэлл: Саяхатшы малдар бақшасының негізін қалаушы

Кіріспе

Британдық зоолог Джордж Уомбвелл (24 желтоқсан 1777 – 16 қараша 1850) – Регент және ерте Виктория дәуіріндегі Ұлыбританиядағы әйгілі аңдар қорымын көрсетуші. Ол «Уомбвеллдің саяхаттаушы аңдар қорымын» құрды.

Өмір және жұмыс

Джордж Уомбвелл Эссекс графтығының Сафрон Уолден қаласына жақын жердегі Дадденхоу-Энде дүниеге келген. 1800 жыл шамасында Лондонға көшіп келді, ал 1804 жылы Сохода аяқ киім жасаушы болды. Бірақ, Оңтүстік Америкадан келген кеме Лондон портына екі боа әкелгенде, ол оларды 75 фунт стерлингке сатып алып, таверналарда көрсетуге кірісті. Көп ұзамай ол жақсы пайда тапты. Уомбвелл Африка, Австралия және Оңтүстік Америкадан келген кемелерден экзотикалық жануарларды сатып ала бастады, оларды жинап, бүкіл мал қорымын құрып, көрсетуге қойды. 1810 жылы ол «Уомбвеллдің саяхаттайтын мал қорымы» деген атаумен жеке кәсіп ашып, Ұлыбританияның жәрмеңкелерін аралай бастады. 1839 жылға қарай ол он бес вагоннан тұратын, ал оны мыс құбырлы оркестр сүйемелдеді. Оның саяхаттайтын мал қорымына пілдер, жирафтар, горилла, гиена, кенгуру, барыстар, 6 арыстан, ламалар, маймылдар, оцелоттар, онагерлер, страустар, пантералар, мүйізқоршақ («Құрандағы нағыз бірмүйіз»), 3 жолбарыс, жабайы мысықтар және зебралар кірді. Алайда, көптеген жануарлар ыстық климаттан келгендіктен, Ұлыбританияның климатына бейімдесе алмады және көптегендері қайтыс болды. Кейде Уомбвелл олардың денелерін таксидермистке немесе медицина мектебіне сатудан пайда тапты, ал кейде қайтыс болған жануарды жаңалық ретінде көрсетуді жөн көрді. Уомбвелл көптеген жануарларды өсіріп, өрбіткен, соның ішінде Ұлыбританияда тұтқында өсірілген алғашқы арыстанды; ол оны Уильям Уоллестің құрметіне Уильям деп атады. 1825 жылы Уорвик қаласында Уомбвелл, Сэм Ведгбери және итті сатушы Бен Уайттың көмекшісі Билл Джордж бірлесіп, өзінің тыныш арыстаны Неро мен алты бульдог арасында арыстанды күйретуге қатысты. Неро күресуден бас тартты, бірақ Уомбвелл Уильямды босатып жібергенде, ол иттерді жаралады және күрес тез тоқтатылды. Арадағы жылдарда Уомбвелл елді аралап саяхаттайтын үш мал қорымын кеңейтті. Уомбвелл Манчестердегі жыл сайынғы Кнотт Милл жәрмеңкесінде тұрақты түрде қатысты, кейде бұл орынды Пабло Фанке циркімен бөлісті. Ол бес рет патша сарайына шақырылды, үш рет Виктория патшайымының алдында жануарларын көрсетті. 1847 жылы Виктория патшайымы арыстандар, барыстар және жолбарыстармен бірге шыққан Эллен Чэпманның «Британдық арыстандар патшайымы» деген лақап атын атап өтті. 1850 жылы Чэпман Уомбвеллдің бизнес бәсекелесі Джордж Сангерге үйленді. Бірде Альберт ханзадасы оны үнемі өліп жатқан иттеріне қарап шығуға шақырды, ал Уомбвелл олардың суы оларды улап жатқанын тез байқады. Принц одан осы қызметі үшін не алатынын сұрағанда, Уомбвелл: «Барлығы бар адамға не сыйлай аласың?» - деп жауап берді. Алайда, Уомбвелл жақында құтқарылған «Royal George» кемесінен емен ағашын сұрады. Осыдан ол өзіне арнап табыт жасап, оны арнайы ақы төлеп көрсетуге кірісті. Уомбвелл Лондондағы Бартоломей жәрмеңкесіне жиі баратын, тіпті басқа көрмеге қатысушы Аткинспен бәсекелестікке түсті. Бірде ол жәрмеңкеге келгенде, оның пілі қайтыс болды, ал Аткинс «Жәрмеңкедегі жалғыз тірі піл» деген жазуды іліп қойды. Уомбвелл жауабында «Жәрмеңкедегі жалғыз өлі піл» деген жазуы бар кішкене туды іліп, өлі пілді көру тірі пілді көруден де сирек кездесетінін түсіндірді. Көрермендер тірі пілді кез келген уақытта көруге болатынын білген соң, өлі пілді көруге ағылып келді. Жәрмеңке бойында Аткинстің мал қорымы көбінесе бос қалды, бұл оны қатты ренжітті. Джордж Уомбвелл 1850 жылы қайтыс болды және оның «Royal George» табытында Хайгейт зиратында, оның арыстаны Нероның мүсінінің астында жерленді. «Джордж Уомбвелл (1777–1850): Бірінші том» кітабы Уорвик қаласындағы арыстан мен иттің ұрысы туралы жақсы зерттелген дәлелдер келтіреді, бірақ бұл оқиғаның шындығына күмән тудырады. «Джордж Уомбвелл (1777–1850): Екінші том» Уомбвеллдің ең әйгілі шоумен ретінде өмірін, 1800 жыл шамасында Лондонға келгеннен бастап 1850 жылы қайтыс болғанға дейін қамтиды.

George Wombwell was born at Duddenhoe End, near Saffron Walden, Essex. Around 1800 he moved to London and in 1804 became a shoemaker in Soho. However, when a ship from South America brought two boas to London docks, he bought them for £75 and began to exhibit them in taverns. He soon made a good profit. Wombwell began to buy exotic animals from ships that came from Africa, Australia and South America, and collected a whole menagerie and put them on display. In 1810 he founded the Wombwell's Travelling Menagerie and began to tour the fairs of Britain. By 1839 it totalled fifteen wagons, and was accompanied by a brass band. His travelling menagerie included elephants, giraffes, a gorilla, a hyena, kangaroo, leopards, 6 lions, llamas, monkeys, ocelots, onagers, ostriches, panthers, a rhino ("the real unicorn of scripture"), 3 tigers, wildcats and zebras. However, because many of the animals were from hotter climes, many of them died in the British climate. Sometimes Wombwell could profitably sell the body to a taxidermist or a medical school; other times he chose to exhibit the dead animal as a curiosity. Wombwell bred and raised many animals himself, including the first lion to be bred in captivity in Britain; he named it William in honour of William Wallace. In 1825 Warwick, Wombwell, in collaboration with Sam Wedgbury and dog dealer Ben White's assistant Bill George, arranged a Lion baiting between his docile lion Nero and six bulldogs. Nero refused to fight but when Wombwell released William, he mauled the dogs and the fight was soon stopped. Over the years, Wombwell expanded three menageries that traveled around the country. Wombwell was a regular exhibitor at the annual Knott Mill Fair in Manchester, a venue he sometimes shared with Pablo Fanque's circus. He was invited to the royal court on five occasions to exhibit his animals, three times before Queen Victoria. In 1847 the Queen Victoria noted the bravery of the "British Lion Queen", the nickname of Ellen Chapman who appeared with lions, leopards and tigers. Chapman married Wombwell's business rival George Sanger in 1850. On one occasion Prince Albert summoned him to look at his dogs who kept dying and Wombwell quickly noticed that their water was poisoning them. When the prince asked what he could do in return for this favour, Wombwell said, "What can you give a man who has everything?" However, Wombwell requested some oak timber from the recently salvaged Royal George. From this he had a coffin fashioned for himself, which he then proceeded to exhibit for a special fee. Wombwell frequented Bartholomew Fair in London and even developed a rivalry with another exhibitor, Atkins. Once when he arrived at the fair, his elephant died and Atkins put up a sign "The Only Live Elephant in the Fair". Wombwell simply put up a scroll with the words "The Only Dead Elephant in the Fair" and explained that seeing a dead elephant was an even a rarer thing than a live one. The public, realising that they could see a living elephant at any time, flocked to see and poke the dead one. Throughout the fair Atkins' menagerie was largely deserted, much to his disgust. George Wombwell died in 1850 and was buried in his Royal George coffin in Highgate Cemetery, under a statue of his lion Nero. The book George Wombwell (1777 1850): Volume One recalls the lion and dog fight in Warwick with well researched evidence, but questions whether it ever actually took place. George Wombwell (1777 1850): Volume Two covers Wombwell's life as the most famous showman, from his arrival in London around 1800 to his death in 1850.

Көркем шығармаларда

Шерлок Холмстың "Күлдір қонақ" атты әңгімесінде арыстан бағушы Рондер былай сипатталады: "Рондер, әрине, әйгілі есім болды. Ол Вомвеллдің қарсыласы еді".