Кіріспе

Швейцария азаматтығының тарихы мен ережелері

Швейцария азаматтығы – Швейцарияның азаматы болу мәртебесі және оны туу арқылы немесе натурализация арқылы алуға болады. Швейцарияның азаматтық туралы заңы мына қағидаларға негізделген:
Үш деңгейлі азаматтық (Швейцария Конфедерациясы, кантон және муниципалитет)
Туу арқылы азаматтықты алу (jus sanguinis)
Азаматсыздықтың алдын алу

Швейцария азаматтары өздерінің шыққан муниципалитетінің, шыққан кантонының және Конфедерацияның азаматтары болып табылады, осы ретпен: Швейцария азаматы – Швейцария муниципалитетінің азаматтығына ие адам (Швейцария Федеративтік Конституциясының 37-бабы). Олар өздерінің туған жері бойынша отбасылық тізілімге енгізіледі. Швейцария азаматтарының өздерінің шығу тегі туралы жерін алуы олардың швейцариялық азаматтықты ұрпақ арқылы (jus sanguinis), қарапайым натурализация немесе жеңілдетілген натурализация арқылы алуына байланысты әртүрлі болады. Неке өздігінен әйелдер мен ерлердің шыққан жеріне әсер етпейді. Швейцария азаматтығын алу Швейцария азаматтығы туралы федералды заңмен реттеледі, сондай-ақ Швейцария азаматтығы туралы заң (SCA) (неміс тілінде: Bürgerrechtsgesetz (BüG), француз тілінде: Loi sur la nationalité suisse (LN), итальян тілінде: Legge sulla cittadinanza (LCit)), 1952 жылғы Швейцария азаматтығын алу және жоғалту туралы федералды заңның орнын басу үшін 2018 жылы қабылданған.

Табылған балалар

Табылған бала швейцариялық азаматтықты және оны тапқан кантонның азаматтығын иеленеді. Баланың тегін кантон анықтайды. Әкесі анықталған жағдайда бала швейцариялық азаматтығынан айырылады, егер бұл оны азаматтығы жоқ қалдырмаса.

Бала асырап алу

Швейцариялық ата-ана баланы асырап алған жағдайда, бала швейцариялық ата-ананың туған жерін иеленеді, соның нәтижесінде швейцариялық ұлттық азаматтыққа ие болады.

Үшінші буын иммигранттары үшін

Федералды конституция Конфедерацияның үшінші буын иммигранттардың табиғилану процесін жеңілдетуін жариялайды (38-бап, 3-тармақ, а) бөлігі). 38-баптың 3-тармағы, а) бөлігіне сәйкес жеңілдетілген азаматтық алуға өтініш берудің нақты талаптарын регламенттеуші заң әлі әзірленбеген.

Демография

Жыл сайынғы натурализация деңгейі 1990-жылдар мен 2000-жылдар аралығында шамамен 9 000-нан 45 000-ға дейін бес есеге өсті. Тұрғын шетелдіктер санына шаққанда, бұл көрсеткіш 1990 жылы 8%-дан 2007 жылы 27%-ға дейін, ал швейцариялық азаматтар санына шаққанда 1990 жылы 0,16%-дан 2007 жылы 0,73%-ға дейін артты.

Әке болуды тоқтату салдарынан болған шығындар

Әкесі арқылы Швейцария азаматтығына ие болған бала, әкелік байланысы үзілген жағдайда, азаматтығын жояды.

Бала асырап алудан болған шығындар

Шетелдік ата-анаға асырап алынған швейцариялық бала швейцариялық азаматтығын жоғалтқан болып есептеледі; егер асырап алу кейіннен күштен шығарылса, азаматтығының жоғалтылуы кері күшімен жарамсыз болады.

Швейцария азаматтығының ішінде үш азаматтықтың деңгейі

Швейцариядағы әрбір муниципалитет өзінің азаматтар тізілімін жүргізеді, ол муниципалитетте тұратын адамдардың тізілімінен бөлек болады. Көптеген швейцариялық азаматтар өздерінің туған жерінде тұрмайды, сондықтан олар тұрғылықты жері бойынша азаматтығын растайтын құжатты (acte d'origine/Heimatschein/atto d'origine) туған жерінен алуға міндетті болады. Конституция туған жеріне қарай кемсітуге тыйым салады.

Екі жақты азаматтығы

Федералды көші-қон басқармасының мәліметінше, 1992 жылдың 1 қаңтарынан бастап Швейцарияда бірнеше азаматтыққа ие болуға шектеулер жоқ. Осылайша, Швейцария азаматтығын алған шетелдіктер және өз еркімен басқа елдің азаматтығын алған швейцариялықтар бұрынғы азаматтығын сақтайды (басқа елдің заңнамасына сәйкес). 1998 жылы шетелде тұратын швейцариялықтардың шамамен 60% бірнеше азаматтыққа ие болған. Көптеген елдердің азаматтық заңдары қазіргі таңда екі ата-анаға да ортақ баласына өз азаматтығын беруге мүмкіндік береді (бұрынғыдай көбінесе әкеге ғана емес), сондықтан көптеген балалар туған кезден бастап бірнеше азаматтыққа ие болады. Бұл Швейцарияда ерекше кең таралған, себебі халықтың салыстырмалы түрде үлкен бөлігі шетелдік паспортқа ие (Женевада 54%-ға дейін және жалпыұлттық деңгейде 20%-ға дейін). Дегенмен, Федералды көші-қон басқармасы бұл ешқандай маңызды тәжірибелік проблемаларға әкеп соқпағанын ерекше атап көрсетеді. Әскери қызмет, ең көп туындауы мүмкін мәселе, әдетте талапкертің әскери қызметке шақырылған кезде тұратын елінде өтеді. Швейцарияның азаматтық заңнамасы бірнеше азаматтыққа рұқсат берсе де, егер басқа елдің заңнамасы мұндай бірнеше азаматтықты тыйым салса, сол елдің азаматтығын да иеленген швейцариялық азаматтан азаматтығынан бас тарту талап етілуі мүмкін.

Швейцариядағы соңғы жылдардағы швейцариялық азаматтығына қатысты саяси талқылаулар мен референдумдар

Швейцарияның азаматтыққа қатысты заңдары соңғы жылдары кеңінен талқыланды. Басқа елдердің азаматтық заңдарымен салыстырғанда, швейцариялық азаматтыққа қол жеткізу салыстырмалы түрде тар және шектеулі, ал конституциялық бастамалар мен референдумдар арқылы швейцариялық азаматтыққа қол жеткізуді кеңейтуге қатысты бірнеше ұсыныс жасалды. Бұл мәселе бойынша 1983, 1994 және 2004 жылдары өткізілген референдумдардың бәрі швейцариялық сайлаушылар тарапынан қабылданбады. Атап айтқанда, 2004 жылдың қыркүйегінде өткен референдумда швейцариялық сайлаушылар 14-24 жас аралығындағы, ұзақ жылдар бойы Швейцарияда тұратын, Швейцарияда туған адамдарға жеңілдетілген натурализацияға өтініш беру құқығын беру және Швейцарияда туған, сондай-ақ Швейцарияда туған ата-анасы бар адамдарға автоматты түрде швейцариялық азаматтық беру туралы ұсыныстарды қабылдамады. Швейцария азаматтығын натурализация арқылы алудың ең төменгі талаптары федералдық деңгейде белгіленген, бірақ Швейцария кантондары мен муниципалитеттері осы талаптарды қатаңдатуға құқылы. Кейбір муниципалитеттерде бұрын натурализацияға рұқсат беру рәсімі болмаған, бұл факті бойынша Ла-Шо (Во кантоны) сияқты жерлерде натурализация мүмкін емес еді. 1999 жылы Эммен муниципалитеті мен Люцерн кантоны натурализация туралы өтініштердің нәтижесін шешу үшін референдумдарды қолдана бастады. 2003 жылдың шілдесінде Жоғарғы Сот бұл тәжірибені конституцияға қайшы деп таныды. Осы тәжірибені заңдастыруға бағытталған референдум 2008 жылдың 1 маусымында қабылданбады.

Швейцария азаматтарының еркін жүріп-тұруы

Швейцария азаматтарына виза талаптары – басқа мемлекеттердің билік органдары Швейцария азаматтарына қоятын әкімшілік кіру шектеулері. 2018 жылдың мамыр айында швейцариялықтар 185 елге және аумаққа визасыз немесе келген жерде виза алып кіре алды, бұл Визалық шектеулер индексі бойынша швейцариялық паспортты әлемде 5-ші орынға шығарды. Швейцария азаматтығы Ирландиямен бірге «Ұлттық сапа индексі» (QNI) бойынша тоғызыншы орында тұр. Бұл индекс Визалық шектеулер индексінен өзгеше, ол саяхат еркіндігі сияқты сыртқы факторларға назар аударады. QNI саяхат еркіндігімен қатар, бейбітшілік және тұрақтылық, экономикалық күш, адам дамуы сияқты ішкі факторларды да ескереді.