Кіріспе

Любомир (Любош) Кавалек (9 тамыз, 1943 – 18 қаңтар, 2021) – чехиялық-америкалық шахматшы. 1965 жылы ФИДЕ-ден халықаралық шебер және халықаралық гроссмейстер атақтарын алды. Ол екі рет Чехословакия және үш рет АҚШ чемпионатында жеңіске жетті, ал 1974 жылы әлемнің 10-шы нөміріне дейін көтерілді. 2001 жылы АҚШ Шахмат Даңқы залына енгізілді.

Өмірбаян

Кавалек Чехословакияның Прага қаласында (қазіргі Чехия) дүниеге келген. Ол Жилина университетінде оқыды. Бірақ оқуын аяқтамай, шахматтың кәсіби шебері атанды. Оның ресми жұмысы "Праце" және "Млада фронта" газеттерінің тілшісі болу болды. 1962 және 1968 жылдары Чехословакия чемпионатында жеңіске жетті. 1968 жылғы тамызда совет танктері Прагаға кірген кезде Кавалек Польшадағы Акиба Рубинштейн мемориалында ойнап, екінші орын алды. Әрдайым коммунизмді жек көрген Кавалек Кеңес үкіметі басып алған Чехословакияға оралудың орнына Батысқа қашуды шешті. Ол жеңісімен алған ақшаға бірнеше жәшік арақ сатып алып, шекара күзетшілерін парамен алдап, Батыс Германияға өтті. "Бұл чехословакиялық шахмат үшін ең ауыр үлкен шығын болды", - деп жазды Эндрю Солтис "20 ғасырдың 100 үздік шахмат ойыны, рейтинг бойынша" кітабында. Кейін ол студенттік визамен Амстердамға кіріп, 1970 жылы Америка Құрама Штаттарына көшті. Америкаға жолда Кавалек Каракастағы күшті турнирде жеңіске жетті (+10−1=6). Кавалек Вашингтон қаласына көшіп, Джордж Вашингтон университетінде славян әдебиетін оқыды және "Америка дауысы" радиосында (1971–72) жұмыс істеді. 1973 жылы ол толық уақыт шахматпен айналысатын кәсіби шахматшыға айналды. Кейін ол АҚШ азаматы болды. Ол Вирджиния штатының Рестон қаласында тұрды.

Екінші орындар

Лейпциг, 1965 жыл (Пицц 10.5/15, Кавалек және Либерзон 10). Соңғы гроссмейстер нормасы. Поланица-Здруй, 1968 жыл (Смыслов 11.5/15, Кавалек 10.5). Монтилья-Морилес, 1976 жыл (2-ден 4-ке дейін) (Карпов 7/9, Кавалек 5.5). Нидерландының Ваддинксвен қаласы, 1979 жылдың мамыр айы (Карпов 4.5/6, Кавалек 3, Хорт 2.5, Сосонко 2).

Олимпиадалар мен командалық жарыстар

Кавалек 1964 және 1966 жылдары Чехословакия құрамасында, ал 1980 жылдан басқа 1972 жылдан 1986 жылға дейін АҚШ құрамасында тоғыз шахмат олимпиадасында өнер көрсетті. АҚШ құрамасы сапында жеті мәрте ойнаған ол үш рет бірінші, екі рет екінші тақтада ойнады, ал команда бір алтын және бес қола медаль жеңіп алды. 1976 жылы ол 1930 жылдардан бері алғаш рет алтын медаль ұтқан АҚШ құрамасының құрамында болды. 1969 жылдан 1991 жылға дейін Кавалек Солинген қаласындағы неміс командасының жетекші ойыншысы болды. Оның кезеңінде команда 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1980, 1981, 1987 және 1988 жылдары 10 ұлттық чемпионатта жеңіске жетті, сондай-ақ 1976 және 1990 жылғы Еуропа клубтық чемпионаттарында да жеңіс тойлады. 1977–1979 жылдарғы Еуропа клубтық чемпионатында Кавалек бірінші тақтада 6 ойында 5,5 ұпай жинады, оның ішінде В. Смысловқа қарсы екі ойында жеңіске жетті. 1986 жылы Рейкьявик қаласында өткен скандинавиялық командаға қарсы АҚШ матчында Кавалек екінші тақтада Бент Ларсенді 1,5:0,5 есебімен жеңді. 1968 жылғы сәуірде Мәскеу мен Прага арасында өткен матчта Кавалек Евгений Васюковты 1,5:0,5 есебімен жеңді. 1976 жылы Кавалек Ұлттық шахмат лигасының жеңімпазы атанған «Вашингтон Пламберс» командасының үздік ойыншысы болды.

Бағалау

Кавалек 1962 жылдың соңынан бастап 1988 жылдың қыркүйегіне дейін үздіксіз әлемнің ең үздік 100 шахматшысының қатарында болды, 1974 жылы 10-орынға жетіп, FIDE рейтингтік тізімінде 2625 Elo рейтингісінің ең жоғары көрсеткішіне қол жеткізді. Chessmetrics рейтингі бойынша ол 1974 жылдың басында 2695 рейтингпен 18-орынға ие болды.

Жаттықтыру

Кавалектің танымал жаттықтырушылық карьерасы болды, ол Марк Дизен, Роберт Бёрн, Яссер Сейраван, Юджин Торре және Роберт Хюбнермен жұмыс істеді. Кавалек 1972 жылғы Әлем чемпионатына Бобби Фишердің екінші командасының мүшесі де болды және 1990 жылғы Манила Интерзоналында британдық гроссмейстер Найджел Шорттың жаттықтырушысы болды. Шорттың британдық гроссмейстер Джонатан Спильманға, израильдік гроссмейстер Борис Гельфандқа, бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карповқа және голланд гроссмейстері Ян Тимманға қарсы өткен үміткерлер турниріндегі сәтті матчтарында Шортты 1993 жылғы әлем чемпионатында Гарри Каспаровқа қарсы матчқа дайындады. Шорт пен Кавалек аталған матчтың басталғаннан кейін көп ұзамай жол айырды, осы матчты Каспаров шешуші түрде жеңіп алды. Кейін Шорт пен Кавалек шахмат журналдарында бір-бірін сынап жазған мақалалар жариялады. 1984 жылы Лондонда өткен КСРО-ға қарсы Әлем құрамасының капитаны және команда талдаушысы Кавалек болды.

Ұйымдастыру

Кавалек 1979 жылы Монреальде өткен беделді "Адам және оның әлемі" шахмат турнирінің бас ұйымдастырушысы болды. Грандмастерлер қауымдастығының атқарушы директоры ретінде, ол 1988–1989 жылдары алғашқы Әлем кубогы сериясын ұйымдастырды.