Кіріспе

Мормон кітабындағы орын Нахом ( /n//eɪ//h//ə//m/ ) – Мормон кітабында Лехи саяхатының Ескі әлем кезеңіндегі тоқтаған жерлердің бірі ретінде айтылған. Осы жерде Ысмағұл жерленген. Лехи саяхатының бағыты осы жерде оңтүстіктен шығысқа бұрылып, содан кейін жағалауға және Бойжеткен жеріне қарай жалғасты (Археология және Мормон кітабына қараңыз). Кейбір ӘҚТ мүшелері Ямендегі Жауф аңғарында "NHM" деген жазуы бар құрбандық тасының табылуына байланысты Нахомның орнын тапқандарын санайды, ал кең тайпалық аймақ 1700 жылдардағы бірнеше карталарда Нехм деп көрсетілген. Сыншылар Мормон кітабындағы Нахом мен NHM құрбандық тасы арасындағы байланысқа күмән келтіреді.

Мормон кітабындағы Нахом

1814 жылы Лехи Лиахонаны алады және оның тобы Лемуел аңғарынан кетеді. Олар төрт күн бойы "оңтүстік-шығысқа қарай" жүріп, "Шазер" деген жерге қостарын тікті. Олар "сол бағытта" "көп күн" Лиахонаның басшылығымен саяхаттайды. 34 және 35-аяттарда былай делінген: "Исмаил қайтыс болып, Нағам деген жерге жерленді. Исмайылдың қыздары әкесінің қазасына қатты қайғырып, шөлде көрген қиыншылықтары үшін қатты зар еңіреп, әкемнің оларды Иерусалимнен алып шыққандығына наразылық білдіріп: "Әкеміз қайтыс болды. Иә, біз шөлде көп қаңғып, көп азап шектік, аштық, шөлдеу, шаршау бастан өткердік. Барлық осы қиыншылықтардан кейін шөлде аштықтан қырылып қаламыз", - десті. Келесі төрт аятта наразылар Лехи мен Нефиді өлтіруді жоспарлайды, бірақ бұл жоспар орындалмайды. Келесі аятта Лехидің тобы сапарларын жалғастырып, бағыттарын "шығысқа қарай" өзгертеді.

Археологиядағы Нахом

ЛДС ғалымдары археологиялық дәлелдер негізінде Нахомның нақты орнын анықтады, бұл бұрынғы болжамдарды күштен шығарады. Ал басқалар Мормон кітабындағы Нахом сипаттамаларымен сәйкес келмейтініне лингвистикалық себептер келтіреді.

Көне хош иісті заттардың жолдары

Кейбір LDS ғалымдары Лехи тобы сапардың бастапқы кезеңінде Йеменнің солтүстік бөлігіндегі ежелгі ладан жолдарымен жүргенін айтады. NHM орналасқан жері осы ежелгі жолдардың негізгі түйіскен жеріне жақын, жолдардың шығысқа қарай бұрылатын тұсында. Мормон кітабында айтылғандай, Нахомға жеткенге дейін саяхатшылар "оңтүстік-шығысқа" қарай жылжуда болған. Мормон кітабында осы "Нахом" жерінде саяхатшылар жағалауға қарай сапарларын жалғастыру алдында "шығысқа" қарай бағыттарын едәуір өзгерткені көрсетілген. NHM-нің орналасқан жері және шығысқа қарай бағыттың өзгеруі LDS ғалымдарына Нефи атайтын Боунтифул жағажайының мүмкін орнын анықтауға көмектесті.

Нахомның болжамды орналасқан жері

1976 жылы Линн М. Хилтон Нахомның Сауд Арабиясындағы Әл-Кунфуда, Танома ауылының орналасқан жерімен сәйкес келуі мүмкін деген болжам жасаған. 1978 жылы Росс Т. Кристенсен Дания королі Фредерик V жіберген ғылыми экспедиция нәтижесінде Карстен Нибур жасаған ерте картада Йеменде "Нехм" деп аталатын жердің бар екенін байқаған. Йемендегі осы жерде көп жылдық зерттеулер жүргізгеннен кейін, Уоррен мен Микаэла Астон 1994 жылы Нахомтың орнын қазіргі НХМ (көбінесе НИХМ, НЕХЕМ немесе НАХМ деп айтылады) тайпалық атымен байланыстырған. Қазіргі ЛДС ғалымдары Йемендегі Джауф айманындағы НХМ жерін (15° 51' 0" солтүстік, 44° 37' 0" шығыс, GPS координаттары 15.88, 44.615) Мормон кітабындағы Нахом деп аталатын жерге ең ықтимал орын деп санайды. ЛДС ғалымдары НХМ-ді Арабия түбегіндегі Мормон кітабының ежелгі әлемдегі тарихилығын растайтын орындардың бірі деп есептейді. Террил Гивенс құрбандық алаптарының табылуын «Мормон кітабының тарихилығын растайтын алғашқы нақты археологиялық дәлел деп санауға болады» дейді. Бұл қорытынды археологиялық дәлелдерге және Йемендегі белгілі бір жердегі құрбандық алаптарынан табылған жазуларға негізделген, олар 1 Нефи кітабында сипатталған «Нахом деп аталатын орынмен» сәйкес келеді. Нахом – Мормон кітабында аталған санаулы жерлердің бірі, мәтін бойынша, Лехи саяхатшыларымен байланысқа дейін аталған, Лехидің Таяу Шығыстағы әдетінше отбасы мүшелерінің құрметіне жерлерге ат қоюмен қарама-қайшы.

Құрбандық үстелдері

Марибтегі Баран ғибадатханасы (Йемендегі Санадан шығысқа қарай 113 км қашықтықта) Буркхард Вогт басқаратын неміс археологиялық тобымен қазба жұмыстары жүргізілді. Қазба жұмыстары басталғанға дейін Баран орнында құмнан көрінетін алты ғана бағана болды. Ғибадатхана құрылымы және көптеген құрбандық тастақтары құм мен шөлдік климаттың арқасында жақсы сақталған күйде табылған. Осы жерде табылған артефакттардың бірі – б.з.д. VII немесе VI ғасырға жататын жазулы құрбандық тастағы. Жазуда көрсетілгендей, құрбандық тастағын ғибадатханаға «Биатхтар, Савадтың ұлы, Наванның ұлы, Нихмит» сыйлаған. Бірінші табылған құрбандық тастағы Баран орнынан алынып, 1997 жылдың қазан айында Еуропа бойынша турнеге шыққан көрмеге қойылды. Осы уақыттан бері сол ғибадатхана орнында НХМ деген жазуы бар тағы екі құрбандық тастағы табылды. Әрқайсысы толық әктастан жасалған. Үшеуі де сол кезеңдегі Оңтүстік Арабия жазуымен құрбандық тастақтарының барлық төрт жағына қашалған бағыштау жазуын қамтиды және әрқайсысында олардың сыйлаушысының аты – Биатар жазылған. Француз зерттеушісі Кристиан Робин бірінші құрбандық тастақты б.з.д. VII-VI ғасырлар аралығында жасалған деп даталады. Наум, Ним тайпасынан шыққан, Биатардың әкесінің әкесі болғандықтан, Ним тайпасының аты құрбандық тастақтарынан кем дегенде екі буын бұрын пайда болған болуы керек деп есептеледі.

NHM-ге алғашқы сілтемелер

НХМ атауы Арабияның оңтүстік бөлігіндегі тайпалық аймақты да, мекенді жерді де білдіреді. 1763 жылы неміс геодезисі және картограф Карстен Нибур Йемен астанасы Санадан шамамен жиырма бес миль солтүстік-шығысқа қарай орналасқан "Нехм" деген жер атын көрсететін карта жасады. 1792 жылы Роберт Херон Нибурдың алғашқы еңбегінің екі томдық аудармасын жариялады, ол "Нибурдың Арабия және Шығыс елдеріне саяхаты" деп аталды. Нибур өзінің кітабында былай деп түсіндірді: "Бұл атауларды жазуда маған қатты қиындық туды; себебі елдегі диалектілердің алуан түрлілігінен де, мен сұрауға мәжбүр болған адамдардың айтуының анық еместігінен де болды." Нибур картада Нехм аймағының шекараларын белгілейді; ол шамамен 2394 шаршы миль (6200 км²) аумақты қамтиды.