Кіріспе

Еуропаның Рим империясы құлдырағаннан бастап 11 ғасырға дейінгі өнер стилі – Еуропа өнеріндегі меровингтер патшалығының шамамен 500 жылында пайда болуынан немесе 8 ғасырдың соңындағы Каролингтік қайта жаңғырудан бастап, 11 ғасырдың басындағы романдық кезеңге дейінгі аралық. Бұл термин көбінесе ағылшын тілінде сәулет және монументалды мүсіндерді сипаттау үшін қолданылады, бірақ бұл жерде кезеңнің барлық өнер түрлері туралы қысқаша мәлімет берілген. Осы кезеңнің басты тақырыбы – классикалық Жерорта теңізі және ерте христиандық формалардың германдықтармен қатар енгізілуі мен сіңірілуі, бұл инновациялық жаңа формалардың пайда болуына ықпал етті. Бұл өз кезегінде 11 ғасырда романдық өнердің дамуына әкелді. Орта ғасырлық өнердің жалпы суретінде бұл кезеңге дейін "варварлардың" көші-қон кезеңінің өнері болды: Британ аралдарындағы гиберно-саксондық және континенттегі меровингтік өнер. Батыс Еуропаның көп бөлігінде Рим сәулетінің дәстүрі империя құлағаннан кейін де сақталды. Меровингтер (франктер) монастырь шіркеулері мен сарайлар сияқты ірі тас ғимараттар салуды жалғастырды. Клодвиг I (465–511) және оның ізбасарларының билігінде франк мемлекетінің бірігуі шіркеулер, әсіресе монастырь шіркеулерінің салыну қажеттілігімен қатар жүрді, себебі олар енді меровингтік шіркеудің билік орталықтарына айналды. Ирландиялық миссионер Святой Колумбан 585 жылы Еуропаға келген кезде Луараның оңтүстігінде 200 монастырь болды. Тек 100 жыл өткен соң, 7 ғасырдың соңында, Меровинг патшалығында 400-ден астам монастырь гүлденді. Ғимараттардың жоспарлары көбінесе римдік базилика дәстүрін жалғастырды. Көптеген меровингтік жоспарлар археологиялық зерттеулер нәтижесінде қайта құрастырылды. Франктар тарихының авторы, епископ Григорий Турскийдің, осы кезеңнің басында және франктер жерінің шетінде, епископ Святой Перпетуа (460–490) салған Святой Мартин базиликасының сипаттамасы, осы ғимараттың жоғалуына өкініш білдіреді. Оның айтуынша, бұл ең әдемі меровингтік шіркеулердің бірі болған, онда 120 мраморлы бағана, шығыс жағында мұнаралар және бірнеше мозаикалар болған: "Святой Мартин вертикальды басымдылықты және күрделі ішкі кеңістік құратын блоктардың үйлесімін, сондай-ақ сәйкес келетін бай сыртқы силуэтті көрсетті, бұл романдық стильдің ерекше белгілері болды". 752 жылы меровингтік династия Каролингтік династиямен ауыстырылды, бұл 780–900 жылдар аралығында Каролингтік сәулет өнеріне, ал 10 ғасырдың ортасынан 11 ғасырдың ортасына дейін Киелі Рим империясында Оттондық сәулет өнеріне әкелді. Бұл франктердің бірінен соң бірі келген династиялары романдық сәулеттің дамуына үлкен үлес қосты.

Каролинг өнерінің

Каролингтік өнер – шамамен 780 жылдан 900 жылға дейінгі, 120 жылға жуық кезең, Карл I Ұлы мен оның тікелей мұрагерлері билік еткен кезде, бұл кезең Каролингтік қайта жандану деп кеңінен танымал. Ұзақ болмаса да, өте әсерлі болды; Солтүстік Еуропа патшалары алғаш рет классикалық Жерорта теңізі маңындағы римдік өнер нысандарын қолдады, сонымен қатар ұзаққа созылатын әсер ететін, натуралистік бейнелі сызықтармен салынған суреттер сияқты жаңа, инновациялық формаларды жасады. Каролингтік шіркеулер көбінесе Римдегі ерте христиан шіркеулері сияқты базиликалық стильде салынған және жиі батыс бөлігін (вестверк) қамтиды, бұл кейінгі ортағасырлық кафедральдардың батыс фасадының алғашқы үлгісі саналады. 885 жылы салынған Корвей аббаттығында сақталған батыс бөлігінің түпнұсқасы бүгінге дейін жеткен. Каролингтік кезеңнен кейінгі шатасқан уақыттан кейін, жаңа Оттон әулеті шамамен 950 жылдан бастап Императорлық өнерді қайта жаңғыртты, Оттон өнерінде Каролингтік стильді одан әрі дамытып, жетілдірді.

Оттондық өнер

936–1056 жылдар аралығындағы 120 жылдық кезеңдегі германдық, римдікке дейінгі өнер көбінесе 936–1001 жылдар аралығында Киелі Рим империясын басқарған Отто (Отто I, Отто II және Отто III) есімді үш саксон императорының құрметіне Оттон өнері деп аталады. Каролинг империясының құлдырауынан кейін Киелі Рим империясы саксон (Оттон) әулетімен қайта құрылды. Бұл Империя идеясына және реформаланған Шіркеуге деген жаңа сенімді тудырып, мәдени және көркемдік құлшыныстың арту кезеңін жасады. Осындай атмосферада Оттон суретшілері шабыттанған дәстүрлерді біріктірген шедеврлер дүниеге келді: соңғы антикалық, каролингтік және византиялық үлгілер. Оттон өнерінің көп бөлігі династияның Константин, Теодорих және Юстиниан сияқты кейінгі антикалық христиан басшыларымен, сондай-ақ олардың каролингтік ізашарларымен, әсіресе Карл Ұлымен визуальды байланыс орнатуға деген ниетін көрсетеді. Оттон монастырлары ортағасырлық кезеңнің ең тамаша безендірілген қолжазбаларын жасады. Бұл сол кездегі маңызды өнер түрі болды, ал монастырлар императорлар мен епископтардан тікелей қолдау алып, ең жақсы жабдықтармен және таланттармен қамтамасыз етілді.

Британ аралдары

Король Альфредтен бұрын Англияда басым өнер стилі – Гиберно-саксон мәдениеті болды, ол Арал өнерінде англосаксон және кельт техникалары мен мотивтерінің қосылуын қамтамасыз етті. Ирландия мен Солтүстік Англияда викингтердің шабуылдарымен бұл мәдениет тоқтатылды. Король Альфредтің (885 жыл) тұсынан бастап, викингтердің шабуылдары аяқталғаннан кейін ағылшын мәдениетінің қайта жаңғыруымен 12 ғасырдың басына дейінгі кезең нағыз англосаксон дәуірі деп аталады, осы кезде романдық өнер жаңа бағытқа айналды. Қазіргі таңда англосаксон өнері көбінесе жарықтандырылған қолжазбалар мен металл өнімдері арқылы танылады.

Қазақстан

VII ғасырда хорваттар, басқа славяндармен және аварлармен бірге Солтүстік Еуропадан қазіргі уақытта қоныстанған аймаққа келді. Алғашқы хорват шіркеулері патшалық қасиетті орындар ретінде салынды, ал римдік өнердің ықпалы қалаланудың ең дамыған Далмацияда күшті болды. Бірте-бірте бұл ықпал азайды, мұрагерлік формалардың жеңілдетілуі мен өзгеруі, тіпті жаңа ғимараттардың құрылысы пайда болды. Олардың барлығы (он екі ірі және жүздеген кішкентай) сыртынан қалың ерітіндімен байланысқан, дөңгелектелген таспен салынған. Ірі шіркеулер бір немесе үш кемелі болып, 9-ғасырда салынған Цетина өзенінің бастауындағы Амандықтың киелі шіркеуі және Ниндегі Киелі Крест шіркеуі сияқты. IX ғасырдағы ең үлкен және күрделі орталық шіркеу Задардағы әулие Донатқа арналған. Бұл шіркеулердің алтарь қоршаулары мен терезелері, жіптер арқылы өрілген, мөлдір, беткейлі өрнектермен әсем безендірілген, бұл өрнек "плетер" деп аталады ("плетер" – шөптеу мағынасында), себебі жіптер бір-бірі арқылы тізіліп, қайта тізілген. Бұл рельефтердің мотивтері римдік өнерден алынған, кейде осы безендірумен қатар Киелі кітаптан кейіпкерлер де бейнеленген, мысалы, Задардағы Қасиетті Неделицадағы рельеф, содан кейін олар өрнекке бағынышты болды. Бұл ерте хорват жазуы – глаголицадағы гравюраларға да қатысты. Көп ұзамай глаголица жазулары алтарь қоршаулары мен ежелгі хорват шіркеулерінің архитектуралық элементтерінде латын тіліне ауыстырылды. Король Звонимирдің таж шіркеуінен (Солиндегі қуыс шіркеу деп те аталады) тәж киген хорват королінің бейнесі, оның жанындағы қызметші және корольге бас иіп отырған қарауылы бейнеленген алтарь тақтасы сақталған. XII ғасырда Венгрия тәжімен қосылу арқылы Хорватия толық тәуелсіздігін жоғалтты, бірақ оңтүстік және батыспен байланысын үзбеді, керісінше, бұл Орталық Еуропаның мәдени ықпалының жаңа дәуірінің басталуын қамтамасыз етті.

Франция

Каролингтер империясының құлдырауынан кейін Франция бірнеше таласқан провинцияларға бөлінді. Ұйымдасқан императорлық демеушілік болмағандықтан, 10 және 11 ғасырлардағы француз өнері ірі монастырлардың төңірегінде дамыды және сарай стилінің жетілгендігінен айырылды. Каролингтер қолжазбаларының (үлгі алу үшін) және саяхатшы суретшілердің қолжетімділігіне сүйенген бірнеше аймақтық стильдер қалыптасты. Сент-Бертин монастыры аббат Одберт (986–1007) басшылығымен маңызды орталыққа айналды, ол ағылшын-саксон және каролингтік үлгілерге негізделген жаңа стиль құрды. Жақын орналасқан Сент-Васт аббаттығы да көптеген туындылар жасады. Францияның оңтүстік-батысында Лимож қаласындағы Сент-Марциал монастырында 1000 жылға жуық уақытта, сондай-ақ Альби, Фигеак және Гаскониядағы Сент-Север-де-Рустан қалаларында бірқатар қолжазбалар жасалды. Парижде Сен-Жермен-де-Пре аббаттығында белгілі бір стиль қалыптасты. Нормандияда 975 жылдан бастап жаңа стиль дамыды.

Италия

Оңтүстік Италия Византиялықтардың, арабтардың және нормандардың қатысуынан және өзара әсерлесуінен пайда тапты, ал солтүстікке көбінесе Каролингтер билік етті. Сицилиядағы нормандар Монреаль және Чефалу соборлары сияқты шіркеулерін безендіру үшін византиялық шеберханаларға тапсырыс берді, нәтижесінде мозаиканың толық иконографиялық программалары бізге жетті. Маңызды фрескалар мен әсемдемелі қолжазбалар жасалды.

Испания мен Португалия

Испания мен Португалиядағы романға дейінгі өнердің алғашқы нысаны – ат жалағы тәрізді аркаларды кейінгі мавр сәулетіне әкелген және зергерлік өнерді дамытқан вестготтар өнері болды. Маврлардың басып алуынан кейін, романға дейінгі өнер алғаш рет сол кездегі аймақтағы жалғыз христиан мемлекеті – Астурия патшалығымен шектелді, ол өте жоғары көркемдік деңгейге жетті. (Астурия өнеріне қараңыз). Мавр аймағында тұрған христиандар, мосарабтар, өздерінің сәулет және бедерлеу стилін, мосараб өнерін жасады. Португалиядағы ең жақсы сақталған вестгот ескерткіші – Брага қаласындағы Әйет Фрутуозо шіркеуі.