Кіріспе

Әли мен Фатиманың қызы (626–682)

Зәйнәп бинт Әли (زَيْنَب بِنْت عَلِيّ, ) – Фатима мен Әли ибн Әби Талибтің үлкен қызы. Фатима – ислам пайғамбары Мұхаммедтің қызы, ал Әли – оның туысы. Әли сонымен қатар төртінші Рашид халифасы және алғашқы шиит имамы ретінде танылады. Зәйнәп ең әйгілісі – 680 жылы болған Кербела шайқасынан кейінгі рөлімен, онда оның ағасы Хусейн мен көптеген ер туыстары Омейяд халифасы Язид ибн Муауияның әскерлері тарапынан қырғынға ұшырады. Хусейннің лагеріндегі әйелдер мен балалар шайқастан кейін тұтқынға алынып, Куфаға, содан кейін Омейяд астанасы Дамаскқа қарай айдалды. Зәйнәп Дамаскта Язидты айыптаған және Кербела жайлы хабар таратқан құмарлы сөздер сөйледі. Кейін ол босатылып, 682 жылы қайтыс болды, бірақ оның жерленген жері әлі анықталған жоқ. Дамаск пен Каирдегі Зәйнәпке арналған екі қасиетті орын мұсылмандардың қажылық сапарына айналған. Ол исламда құрбандық, күш-қуат және тақуалықтың символы саналады, сондай-ақ мұсылман әйелдері үшін батылдық, көшбасшылық және зұлымдыққа қарсы тұрудың үлгісі болып табылады.

Атаулары

Араб тіліндегі "Зәйнәб" сөзі шамамен "әкесінің сәні" немесе "әкесінің әшекейі" деген мағынаны білдіреді. Ол кіші әпкесі Умм Күлтумнан немесе Зейнеб әл-Суградан ажырату үшін Зейнеб әл-Кубра деп те аталады. Зейнебтің тағы бір атағы – Ақилату Бәни Хашим, мұнда "әл-ақила" сөзі сөзбе-сөз "сырлы", "жасырын" немесе "інжу-маржан" дегенді білдіреді. Ол Кербала оқиғасындағы рөлі үшін Баталу әл-Кербала деп танылады. Кейде оны әл-Сайида деп, ал Мысырда әл-Тахира және Умм әл-Ятама деп атайды.

Туу және ерте өмір

Зәйнәп Фатима мен Әли ибн Әбу Талибтің үшінші баласы және олардың үлкен қызы болды. Фатима – ислам пайғамбары Мұхаммедтің қызы, ал Әли – оның туысы. Әли сондай-ақ төртінші Рашид халифасы және алғашқы шиит имамы ретінде танылады. Зәйнәптің ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, тіпті оның туған жылы да әртүрлі дереккөздерде 46 хижри (6268 жыл) немесе 9 (631 жыл) деп көрсетілген. Шиит мұсылмандары оның туған күнін жыл сайын 5 Жұмада әл-Аууал күні тойлайды. Оның есімін оның әкесі Мұхаммед таңдады және бұл есімді құдайдан келген уахи деп санайды. Зәйнәп дүниеге келген кезде, Жәбірейіл періште Мұхаммедке оның қиын өмірі туралы ескерткен деседі. Мұхаммед немересіне қатты қызығушылық танытқан, оның қайтыс болған әйелі Хадишаға ұқсайтынын айтқан. Шиит деректерінде Зәйнәптің ағасы Хусейнге деген терең құрметі де баса көрсетіледі. Зәйнәптің ата-анасы және екі ағасы – Хасан мен Хусейннен айырмашылығы, ол он екі шииттің он төрт адамының қатарында жоқ. Бірақ ол қатесіздермен бірге өскендіктен, он екілік шииттерде оның "шағын қатесіздікке" ие екеніне сенеді. Зәйнәп кішкентай кезінде болашақтағы сынақтарын көріп қалған болуы мүмкін: ол түсінде өзін қатты дауылдың арасында үлкен ағашқа ілінгендей көрген. Ағаш күшті желмен құлағанда, ол бұтақтар мен бұтақшаларды ұстауға тырысқан, бірақ олар да бірінен соң бірі сынған, ол құлай бастағанда оянған. Мұхаммед оған ағаш, бұтақтар мен бұтақшалардың оның әкесі, анасы және ағалары екенін, олардың барлығы одан бұрын қайтыс болатынын айтқан.

Мұхаммед пен Фатиманың өлімі (632)

632 жылы Мұхаммед қайтыс болды, Зейнеп ерте жасында әкесінен айырылды. Мұхаммедтің отбасы жаназаға дайындалып жатқанда, мұсылмандар тобы Сақифада жиналып, оның ізбасары ретінде Әбу Бәкірді тағайындады, ол аға серігі еді. Олар Мұхаммедтің отбасы мен мухаджирлердің (Меккелік мұсылмандардың) көпшілігі болмағанда мұны істеді. Әли, Фатима және бірқатар жақтастары Әбу Бәкірдің халифалығын мойындамады, Мұхаммед Әлиді мұрагері етіп тағайындағанын мәлімдеді, оның өлімінен аз уақыт бұрын болған Гадир Хумм оқиғасына сілтеме жасады. Сақифадағы оқиғадан кейін көп ұзамай, Мұхаммедтің тағы бір серігі Омар қарулы топты Әлидің үйіне бастап келді және Әли мен оның жақтастары Әбу Бәкірге адалдық серт бермесе, үйді өртеп жібереміз деп қорқытты. Содан кейін қақтығыс күшейді, бірақ топ Әлидің сертін ала алмай кері шегінді. Фатима сол жылы, Мұхаммедтің қайтысынан кейін алты ай ішінде, шамамен он сегіз немесе жиырма жеті жасында қайтыс болды. Шиа исламы бойынша, ол баласын түсік тастап, Әлиді бағындыру мақсатымен Әбу Бәкірдің бастамасымен және оның көмекшісі Омардың басшылығымен үйіне жасалған шабуылда алған жарақаттарынан қайтыс болды. Сүнни мұсылмандары бұл талаптарды жоққа шығарады, олар Фатима Мұхаммедтің қайтысынан кейін қайғыдан қайтыс болды және баласы табиғи себептерден нәресте кезінде қайтыс болды деп санайды. Осылайша Зейнеп шамамен бес жасында анасынан айырылды. Сүнни автор А. Абд ар-Рахманның айтуынша, Фатима өлім төсегінде Зейнепке Хусейннің Кербела шайқасына аттанғанда киетін ақ киімді (кафан) тапсырды.

Неке және отбасылық өмір

Зейнеп өзінің әкесінің туысы Абдаллаға үйленді, оның әкесі Жафар әл-Тайяр ибн Әби Талиб Мұхаммедтің туысы және белгілі ерте мұсылман болды, ол Византияға қарсы Мута шайқасында (629) қаза тапты. Абдалла пайғамбарлық хадистердің риваяты болды, оның он үшi сүнни жинағында кездеседі [[Муснад Ахмад ибн Ханбал]. Абдалла шиит имамдарынан да хадистер риуаяттаған және шиит имамы Мұхаммед әл-Бакирдің серігі болуға жеткілікті ұзақ өмір сүрген болуы мүмкін, бірақ бұл соңғы мәлімдемені танымал шиит ғалымы Шейх Туси баяндамаған. Абдалла бай және жомарттығымен танымал болған, тіпті қарапайым өмір сүргені де айтылады. Осыған орай, Зейнеп пен Абдалланың неке қию рәсімі қарапайым шара ретінде сипатталады. Шиит авторы М. Эштехардти Зейнептің Абдаллаға үйленгенде, күн сайын ағасы Хусейнге барып, онымен бірге саяхаттауға рұқсат беру шартымен үйленгенін жазған. Олардың Әли, Аун, Аббас және Мұхаммед есімді төрт ұлы болды. Олардың сондай-ақ, Умм Күлтум есімді қызы болды. Исламтанушы Ж. Эспозито бұл жерде басқаша пікір білдіреді, ол ерлі-зайыптылардың үш ұлы мен екі қызы болғанын айтады, бірақ олардың есімдерін атамайды. Аун мен Мұхаммед Кербела шайқасында қаза тапты, ал Аббас туралы мәлімет жоқ, бірақ Зейнептің әулеті Әли арқылы жалғасты, ол Әли әл-Зейнеби деп те белгілі.

Діни білім және сөздік

Пайғамбарлық хадистерді білуі үшін Мұхаммедтің көрнекті туысы Ибн Аббас Зәйнәпті «Бәни Хашимнің ақылы» (Akilatu Bani Hashim) деп атаған. Хадис ғалымдары арасында оның беделі соншалықты жоғары болған, Умайя әулеті Әли туралы ашық сөйлеуге тыйым салған кезде олар Әлиді «Зәйнәптің әкесі» деп атаған. Ол сондай-ақ туған қаласы Мединеде, кейін Куфада әйелдерге Құранның тәпсілдемесін (тафсирін) үйреткен, және бұл салада оны әкесі Әли оқытқан болуы мүмкін. Исламтанушы Т. Кутбуддин оны «[ислам] даналарының ең білімдісі» деп бағалаған. Зәйнәптің сөз өнері шебер екені айтылады, ол тыңдаушыларына әкесі Әлиді еске түсіретін. Кербела шайқасынан кейін Зәйнәпке тиесілі деп саналатын уағызды мұсылман тарихшысы Ибн Әби Тахир Тайфур «Балахат әл-ниса» атты әйелдердің көркем сөздерінің антологиясында жазған. Бұл кітапта Зәйнәптің қарындасы Умм Күлтумға тиесілі деп айтылатын тағы бір уағыз да бар. Дегенмен, бұл екінші сөзді кейінірек көптеген авторлар, соның ішінде шиит ғалымы Ибн Атам да Зәйнәпке жатқызған. Кутбуддин бұл соңғы жатқызуды ықтимал деп санайды.

Әлидің өлімі (661)

656 жылы Әли халиф болып сайланды, содан кейін 656-657 жылдары Куфаны өзінің де-факто астанасы ретінде орнатып алды. Зәйнәп пен Абдаллаһ Әлиді Куфаға бірге ертіп келді. Ол 661 жылдың қаңтарында Куфа мешітінде таңғы намаз оқып тұрғанда қаза тауып, бұл Рамазан айымен, исламдағы ораза айымен сәйкес келді. Белгілі шиит ғалымы әл-Муфидтің «Киtab әл-Иршад» атты өмірбаянында Әлидің соңғы түні Зәйнәптің үйінде Ифтар мен Сухурда болғаны, ал шабуылдан кейін жараланған Әли оның үйіне жеткізілгені туралы толыққанды айтылған. Әли қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай оның үлкен ұлы Хасан Куфада халиф болып сайланды, бірақ кейіннен 661 жылдың тамызында Муавияның пайдасына тақтан бас тарды, мүмкін, оның басым әскери күшіне және ирактықтардың соғысқа әлсіз қолдауына байланысты. Хасан мен Муавия арасындағы бейбіт шартында Муавияның өзінен кейін мұрагер тағайындамауы керек екендігі айтылған.

Хасанның өлімі (669)

Хасан Мұғуауиямен жасалған бейбітшілік шартының талаптарына сәйкес саясаттан қол үзген күйі отбасымен бірге Мединеге қайтып келді. Ертедегі дереккөздердің көпшілігі Хасанның 669 жылы Мұғуауияның қысымымен уланғанын, мүмкін оның ұлы Язидтің билікке жол ашуы үшін жасалғанын бір ауыздан айтады. Зейнептің ағасы Хасанның өмірінің соңғы күндерінде оның қасында болғаны айтылады. Осылайша, Хасанның орнын Мұхаммедтің отбасы басшысы ретінде оның інісі Хусейн басты, бірақ ол Мұғуауиямен жасалған келісімді сақтады.

Язидтің қосылуы (680)

676 жылы Мұғуия өзінің ұлы Язидті мұрагері етіп тағайындады, бұл Хасанмен жасалған келісімді бұзды. Язидті мұсылман тарихшылары исламдық нормаларды ашық бұзған, жаман жолға түскен адам ретінде еске алады. Оның тағайындалуына Мұхаммедтің көрнекті сахабаларының ұлдары қарсылық білдірді, соның ішінде Хусейн ибн Әли. Мұғуия қайтыс болғаннан кейін, 680 жылы Язид билікке келгенде, ол Мәдинаның әкіміне Хусейннің адалдық сертін күшпен алуды тапсырды. Сөйтіп, Хусейн Язидті халифа деп мойындамау үшін Мәдинадан түнде Меккеге қашып кетті. Оған кейбір туыстары, соның ішінде Зәйнәп және оның екі ұлы – Аун мен Мұхаммед ілесіп келді. Зәйнәптің күйеуі Абдалла Хусейннің ісіне жанашыр болғанымен, онымен бірге жолға шықпады. Сүнни тарихшы әл-Табаридің айтуынша, Абдалланың қатыспауының себебі оның денсаулығының нашарлауы немесе жасының ұлғайуы болуы мүмкін, ал ұлдарын Хусейнмен бірге жіберуі – оның қолдауын білдіреді. Ал, Абдул Рахман Зәйнәптің Мәдинадан кетер алдында Абдалладан ажырасып, кейін Зәйнәптің қарындасы Умм Күлтумға үйленген болуы мүмкін деп жазады, бірақ оның пікірін кейбіреулер сынады. Ислам заңдары бойынша мұндай жағдайларда күйеуінің рұқсаты қажет болғандықтан, кейбіреулер Зәйнәптің Абдалламен некелесу шартында Хусейннің барлық сапарларына, әсіресе Кербелаға бірге бара алуы қарастырылған болуы мүмкін деп болжайды.

Кербелаға жол

Кейбір куфандардан қолдау хаттарын алғаннан кейін, оның ниеттерін оның туысы Мұслим ибн Ақил бекітті, Хусейн 680 жылдың 10 немесе 12 қыркүйегінде Меккеден Куфаға, бірнеше туыстары мен жақтастарымен бірге аттанды. Әл-Иршадта Хусейнге қатысты айтылатын дәстүр бойынша, оның мақсаты – Язидтің зұлымдығына қарсы күресу болған, тіпті оған өмірін беруге дайын еді. Хусейн өзінің жартылай бауыры Ибн Ханафийяға жазған өсиетінде, ол "бұзылыс немесе зұлымдық" іздемегенін, керісінше, "жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйым салуды" көздегенін жазды. Дегенмен, Куфаға жолда Хусейннің шағын керуені Язид әскерімен тоқтатылып, 61 жылдың 2 Мухаррам күні (680 жылдың 2 қазаны) Кербаланың шөл даласына, су мен бекіністерден алыс жерге орналасуға мәжбүр болды. Куфаның жаңа әкімі Убайд Алла ибн Зияд Хусейннің елшісін өлтіріп, куфандық тайпа басшыларын қорқытқандықтан, уәделенген куфандық қолдау орындалмады.

Су тапшылығы

7 Мухаррамда Ибн Зыядтың бұйрығымен Умаяд сардары Умар ибн Сад Хусейннің Евфрат өзеніне жолын кесті. Хусейннің жартылай інісі Аббас ибн Әли және оның серіктері түнгі шабуылда Хусейннің лагеріне біраз су жеткізе алды. Бұл әрекетке қарамастан, Хусейннің лагері қоршау кезінде шөлдеу мен аштықтан қиын жағдайға түсті. Кербала ыстық шөлді аймақта орналасқан.

Келіссөздер

Ибн Садқа Ибн Зыяд Хусейн Язидке адалдық серт бермесе, оны жібермеуді бұйырды. Хусейн Язидке бағынбады, бірақ Ибн Зыядпен Ибн Сад арқылы кері шегінуге және қан төгілуден сақтануға келісуге тырысты. Губернатор, алайда, мойын бұрмады және соңында Ибн Садқа Хусейн мен оның жақтастарын Язидке адалдық ант бермесе, соғысып, өлтіріп, мүсілін бұзуға бұйырды. Егер олар адалдық ант берсе, олардың тағдыры кейін шешілер еді.

Тасуа (9-мұхаррам)

Хусейннің өтінішімен Тасуадағы қақтығыс ертеңгі күнге шегерілді. Хусейн жақтастарына өмірін қауіпке тікпеу үшін оны тастап кетуге үндеді, бірақ көбісі соңына дейін оның қасында қалды. Хусейн мен серіктері сол түнді дұға ете және Құран оқып өткізді, көптеген мақатилдерде осылай баяндалған. Осы түнде Хусейн Зәйнәпті қайта жандандырып, оның өліміне байланысты үмітсіздіктен есінен айқалғанда жұбатты. Кербела бойынша кең таралған әңгімеге сәйкес, Зәйнәп жартылай бауыры Аббасқа олардың әкесінің Кербеланың қоры болып, Хусейнге Мұхаммедке Али болғандай болуын тілегенін еске салды. Аббас мұны растап, солай істеуге ант берді.

Ашура (10-мұхаррам)

Ашура таңында Хусейн жеті жиырмадай серігін жинап, жау қатарына беттеп, Мұхаммедтің немересін өлтіруді неліктен халал деп санайтындарына сұрады. Омейя әскерінің қолбасшысы әл-Хурр ибн Язид әл-Тәмими осы сөзден кейін Хусейннің жағына ауды. Омейя әскері лагерьке жебелерін жаудырып, таңертеңнен күн батқанға дейін жалғасқан, жекелеген айқастар, шайқастар, шабуылдар мен шегіністерден тұратын шайқасты бастады. Әскер Хусейннің шатырларын да өртеді, бірақ әл-Табари Хусейннің әйелдерінің (және балаларының) шатырына тиіспей, Омейя қолбасшысы Шамир ибн Ди әл-Жаушанды басқа сарбаздар оны өртеуден қайтарғанын айтады. Хусейннің серіктерінің бәрі түске дейін қаза тапты, одан кейін Хусейннің екі ұлы, Хасанның үш ұлы, Кербелада болған Зәйнептің екі ұлы соңынан ерді, олардың екеуі де Хусейнге шайқасуға батыл болуын қадалады. Шиа дінінде Зәйнептің балаларын құрбан ету себебі – (шиа) исламның амандығы, тіпті Хусейнге деген махаббатынан да жоғары тұрды. Зәйнеп күні бойы қаза тапқан жауынгерлердің отбасыларына көңіл айтып, жаралыларға көмектесті. Ол шайқасты ат жабдықтарынан құралған (биік) платформадан бақылады, бірақ ұлдарының кезегі келгенде шатырында қалды. Бірде ол майданға көмекке жүгіргенде, Хусейн оны кері шақырып, артында қалғандарға қарауды бұйырды. Сондай-ақ, әл-Табари Зәйнептің жылап майданға жүгіріп, ұлы Әли әл-Акбар ибн Хусейн шайқаста қаза тапқанда, оның үстіне құлағанын айтады. Хусейн оны лагерьге қайтарды.

Хусейннің өлімі

Хусейннің соңғы жауынгері құлағанда, Омейяд әскері жалғыз имамға жиналды, бірақ ол соңына дейін күресті. Соғысқа соңғы рет аттанғанға дейін, Кербала тарихында кең таралған әңгіме бойынша, Зейнеп анасы Фатиманың атынан Хусейнді сүйді, оның тілегін орындау үшін, ал Хусейн Зейнептен өлімінен кейін жоқтамауын өтінді. Жаралы Хусейн аттан құлап, қоршауға алынғанда, Зейнеп оған қарай жүгіріп, Ибн Садтан бауырласының өмірін сақтап қалуын жалбарышты. Омейяд қолбасшысы оның өтінішін елемеді. Осылайша Хусейннің отбасы Омейяд әскерлерінің оны бірнеше рет пышақтап, кесіп өлтіргенін көрді. Содан кейін оны Шамир немесе Синан ибн Анас, немесе Хавали ибн Язид Асбахи бас кесті, бірақ Кербала тарихында Шамир осы іске жауапты деп есептеледі. Кейбір деректерде Зейнептің Хусейнның өліміне жеткенде лагерьге қайтып келгендігі, басын кесілгенін көрмегендігі айтылады, бірақ әл-Табари бұл тұста басқаша пікір білдіреді. Қазіргі Кербала тарихында Зейнеп Хусейннің бұрынғы тілегін орындап, бауырласының өлтірілуін көргенде күйремегені баса көрсетіледі. Хусейннің денесінің үстінде тұрып, ол: "Уа, Алла! Бізден осы құрбанды қабыл ет", - деп айтты, бұл дұшпан әскерлерін таңқалдырды.

Тез арада

Хусейн қайтыс болғаннан кейін Омейя әскерлері оның киімдері мен жеке заттарын ұрлап, лагерін тонады, қаза тапқан серіктерінің басын кесіп, оларды найзаға тігіп көрсетті. Омейялардың шабуылы кезінде балалардың да қаза болғандығы туралы хабарлар бар. Ибн Зиядтың бұрынғы бұйрығымен Хусейннің денесін он атты әскердің қатысуымен таптап, оған соңғы қорлауды жасады. Кейін Хусейн мен оның серіктерінің жетпіс екі денесі жақын маңдағы әл-Гадрийия ауылының Бану Асад тайпасымен жерленді. Зәйнәп пен Умм Күлтумды қоса, әйелдер мен балалар тұтқынға алынды. Тұтқындардың арасында Хусейннің жалғыз аман қалған ұлы Әли де болды, ол ауру болғандықтан соғыса алмады. Шиа исламында әл-Саджад және Зейн әл-Абидин атақтарымен белгілі Әли ибн әл-Хұсейн кейіннен Он екі имамның төртіншісі ретінде танылды. Шиа имамдарының әулеті оның арқасында жалғасты. Шамир Әлиді де өлтірмекші болды, бірақ Зәйнәп оны өзі өлтірілуге дайын екенін айтып, оның өмірін сақтап қалды. Тұтқындар Хусейннің қазасына қысқа уақыттан кейін күйінді.

Куфадағы тұтқындар

Тұтқындар Куфаға қайтарылып, 12 Мухаррамда жетті. Жол бойында әйелдер намыстанатыны және оларға қаралатыны туралы хабарлар бар, сондай-ақ тұтқындар қорланды, мұңсыз түйелермен айдалды және әл-Табаридің мәліметінше, арқандармен және кісендермен байланыстырылды. Кейін тұтқындар қала бойынша Хусейннің және оның серіктерінің бастары найзаларда көрсетіліп, кісендермен бұғауланған күйі шеруге шығарылды. Тұтқындар Зәйнені өздерінің жетекшісі деп санаған болса керек.

Зәйнәптің Куфта сөйлеген сөзі

Ибн Тайфур өзінің "Балағат әл-ниса" еңбегінде Кербала туралы екі сөзді жазды. Бірі Куфа базарында Умм Күлтумға, ал екіншісі Дамаскідегі Язид сарайында Зейнепке тиесілі. Бірақ көптеген шиит авторлары кейіннен екі сөзді де Зейнепке жатқызды, және Қутбұддин мұны өте мүмкін деп санайды. Ибн Тайфур Куфалықтардың Мұхаммедтің отбасын тұтқындалған күйде көргенде ағылап жылағанын айтады. Зейнеп (немесе Умм Күлтум) содан кейін көпшілікке сөз сөйлеп, Хусейннің өліміне қатысқандары үшін оларды кінжылды және Кербала оқиғаларын баяндады.

Ибн Зыядтың сарайы

Әл-Табари мен әл-Муфидтің хабарлауынша, тұтқындар Ибн Зыядқа көрсетілді, ол Зейнепке Хусейн мен оның туыстарын өлтіргенімен мақтанды. Ол оған Құранның тазару (33:33) аятын және Мұхаммедтің отбасының Құрандағы жоғары дәрежесін еске түсіріп, Хусейн мен оның ізбасарларының өлтіруі тағдырмен белгіленгенін, ал Алла олар мен Ибн Зыяд арасында жақын арада сот талғамайтынын айтты. Бұл жауабы әміршінің ашуын қоздырды, бірақ оның адамдары оған әйел сөйлегені үшін кінәлауға болмайтынын айтқан соң ол өзін ұстады. Ибн Зыяд Әли ибн Хусейннің өлімін де бұйырды, бірақ Зейнеп немере інісін қорғап, ертедегі тарихшылар Әбу Михнаф, Ибн Сад және әл-Табари баяндайтындей, одан бұрын өзі өлтіруді сұрап, оны тоқтатты. Қалғандарын босатып, Ибн Зыяд Хашими тұтқындарын біраз уақытқа түрмеге қамап, содан кейін оларды Дамаскіге жіберді.

Дамаскіге жол

Арабтардың Дамаскіге қалай бару жолы белгісіз, бірақ кейбіреулер олар шөл жолымен сапарлаған дейді. X ғасырдағы сүнни ғалымы әл-Хауразми өз еңбегі "әл-Мақталда" тұтқындардың "ауылдан ауылға" көшіріліп, көрсетілгенін жазса, шиа бағытты тарихшы әл-Яғұби осыған ұқсас, Ибн Аббастың хатында Язидті Мұхаммедтің отбасы әйелдерін Куфадан Дамаскіге жеңісін көрсету үшін шеруге шығарғаны үшін айыптағанын, сондай-ақ мұны Хусейн мен оның туыстарындарының қырғынынан да ауыр қылмыс деп бағалағанын хабарлайды.

Дамаскідегі тұтқындар

Тұтқындарды Дамаск көшелерімен шеруге шығарып, біраз уақытқа түрмеге қамады. Оларды халифа алдына келтіргенде, исламтанушы Л. Веччиа Валььери Язид бастапқыда қатал сұрақтан кейін оларға мейірімділікпен қарағанын, губернаторының әрекетіне өкініш білдіріп, тіпті Хусейн тірі болғанда оны кешіретінін айтады. Осыған ұқсас мәліметтерді тарихшылар В. Маделунг және Х. Хальм да келтіреді. Ал исламтанушы М. Момен Язид бастапқыда тұтқындарға қатал қарағанын, бірақ кейіннен қоғамдық пікір олардың жағына бұрғандықтан және өзінің аумағындағы тәртіпсіздіктерден сескенгендіктен босатқанын айтады. Эспозито, Р. Осман, К. Агай, Д. Пино, Х. Мунсон және шиит ғалымы М. Х. Табатабай сияқты көптеген авторлар да осындай пікір білдіреді. Әсіресе, суннит тарихшысы Ибн Катир Язидтің қырғыннан кейін губернаторын жазғырғанын жазбайды, бұл исламтанушы Х. М. Джафриге оның өкініш білдіргенін көрсетеді. Джафри өкініш туралы айтылған сөздер Язидтің губернаторына Хусейннен құрмет талап ету немесе оны өлтіру жөніндегі бұрынғы бұйрықтарына қайшы келеді деп қосады. Шиит ғалымы Табарси мен Әбу Михнаф басқаша пікір білдіреді. Олар тұтқындарды халифа алдына әкелгенін, ол өлең оқып, Бадр шайқасында (624) қаза тапқан мүшрік туыстарындарының кектерін алғанын мақтан тұтқанын жазады. Кейбір мәліметтер бойынша, Язид Хусейннің кесілген басын таяқпен ұрып қорлаған, бірақ бұл оқиға кейде Ибн Зиядқа, тіпті Веччиа Валььеридің баяндамасында Язидтің губернаторын Хусейнды өлтіргені үшін айыптауымен байланыстырылады. Осы соңғы оқиғаны баяндай келе, Маделунг ертедегі (суннит) дереккөздер халифтің кінәсін Ибн Зиядтың есебінен ақтауға бейім екенін айтады. Соңында Маделунг Хусейнды өлтіруге тікелей жауапты Язид екенін мәлімдейді.

Зәйнәптің Дамаскідегі сөзі

Балағат әл-Ниса Зәйнәптің Язид сарайындағы сөзін келтіреді. Онда ол халифаның айыптауларын тоқтатқандығы, оның сарайына қатысты сөйлегені, Хусейінге күйініш білдіргені, Язидті сынағандығы және Мұхаммедтің отбасын қорғағандығы айтылады. Уағызда халифа "әл-тулақаның ұлы" деп аталған, бұл сөз Мұхаммед Меккеге жеңіспен оралғанда кешірген адамдарға сілтеме жасайды. Содан кейін уағызда Язидтен оның әйелдерін күзетіп, Мұхаммедтің қыздарын көшеде көрсетудің әділдігі туралы сұрақ қойылады. Куфадағы уағыз сияқты, Дамасктегі уағыз да бірнеше Құран аяттарына сілтеме жасайды. Мысалы, Язидтің жеңісі уақытша, оның тырыстықтары нәтижесіз, ал оның ұяты мәңгілік деп баяндалады. Бұл 3:179 аятпен байланыстырылады: "Кәпірлердің бізге берген тыныштық жақсылық деп ойламасын. Шын мәнінде, біз оларға күнәларын арттыру үшін тыныштық береміз, содан кейін оларды ұятты жаза күтеді", және басқаларымен қатар 11:18 аят: "Зұлымдық жасағандарға Алланың қарғысы болсын!".

Басқа эпизодтар

Әл-Табари мен шиит ғалымы Ибн Бабавайхтың хабарлауынша, бір сириялық әйел бір кезде халифадан Хусейннің қызын құл ретінде беруді сұраған, бірақ Зейнеп оған ашуланып қарсылық көрсеткен. Шиит заңгері Мугния Зейнептен Дамаскіде Кербела оқиғаларын қалай бағалайтыны туралы сарказммен сұрағанын айтады, ол «Мен тек әдемі нәрселерді ғана көрдім» (ma ra'aytu illa jamila) деп жауап берген. Мугния үшін, осы жауынгерлік ортадағы жауабы Зейнептің саяси күші мен болашақты көре білу қабілетін көрсетеді. Хусейннің кішкентай баласының бірі Дамаскіде қайтыс болған, көбінесе оны Сакина немесе Рукайя деп атайды. Кербела тарихында оның тұтқындық кезіндегі азаптары мен өлімі ерекше атап көрсетілген. Дамаскіде тұтқындар Хусейнге аза күйін жалғастырған, және Язид сарайының әйелдерінің кейбіреуі оларға қосылған болуы мүмкін.

Бостандық және Мединаға оралу

Ақыры тұтқындар босатылды. Олар Мединаға қайтуға рұқсат етілді немесе сонда сүйемелдеп қайтарылды. Кейбір мәліметтер бойынша, олардың керуені Кербала арқылы келді, онда қаза тапқандарын жоқтау үшін тоқталды. Кербаланың кең таралған баянында Мұхаммедтің отбасына осы сапарда Башир есімді адам көмектесті, ал Зейнеп және басқалары Ашура күні тоналғаннан кейін қалған аз ғанасынан оған жомарт сыйлық берді. Сүнни деректері Язидтің осы қырғынға өкініп, сарбаздары тонаған мүліктің орнын толтырғанын хабарлайды, ал шиа ғалымдары Зейнептің белсенділігі Язидтің сарайындағылардың, әсіресе әйелдердің ойын өзгертіп, халифті қырғыннан бас тартуға және өзінің уәлісін кінәлауға итермелегенін айтады. Осыған ұқсас пікірлерді кейбір қазіргі заманғы авторлар да білдіреді.

Өлім (682) және ғибадатханалар

Зәйнәп 682 жылы Дамаскіден Мединеге оралғаннан кейін көп ұзамай, шамамен елу алты жасында қайтыс болды. Тарихшы Л. Адамек оның өлімін 681 жылы деп көрсетеді. Шииттер оның өлімін жыл сайын ең көп айтылатын күні, яғни 15 Ражабта еске алады. Тағы да хабарланған күндер: 11 және 21 Джумади аль-Тани, 24 Сафар және 16 Дхуль-Хиджа. Зәйнәп Мединеге оралғаннан кейін оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ әл-Табари осы туралы ештеңе айтпауы, оның Абдалла ибн әл-Зубайрдың жақын жердегі көтерілісіне қатысқан жоқ екенін көрсетеді. Кейбір хабарлар оның Мединеде қайтыс болғанын, ал басқалары күйеуімен бірге оның Сириядағы иеліктеріне барғанын, сол жерде қайтыс болғанын айтады. Тағы да бір деректерде ол Кәрбала оқиғасын жариялағаны үшін, мүмкін, Мысырға жер аударылғаны жазылған. Оның қай жерге жерленгені белгісіз, Дамаск маңындағы Сайида Зәйнәп мешіті және Каирдегі сол аттас мешіт туралы да айтылады. Әл-Табари оның қабірін Каирде деп көрсетеді, ал шиит ғалымы Мұхсин әл-Амин Дамастың мүмкін емес екенін айтады. Каирдің пайдасына ұсынылған жалғыз маңызды дәлел – ғибадатхананың өзі, ол ресми түрде Хижрадан кейінгі үшінші ғасырға жатады, және Зәйнәптен кейін кем дегенде екі ғасыр өмір сүрген саяхатшылар мен беделді адамдардың куәліктерімен толықтырылады. Дамаск және Каирдегі ғибадатханалар – мұсылмандардың қажылыққа баратын орындары, біріншісіне көбінесе шииттер, екіншісіне сунниттер келеді.

Салт-дәстүрлі аза тұту

Зейнеп пен шиит имамдарының салған үлгісімен шиит мұсылмандары Мүхаррам және Сафар айларында, әсіресе Мүхаррамның алғашқы он күнінде Кербала оқиғаларын еске алады, соңы Ашура күні шииттердің ірі қалаларындағы шерулермен аяқталады. Ритуалдық рәсімдердің (мажалис, мәжіліс) басты бөлігі – Кербала оқиғаларының эмоционалды айтылуы, мақсаты көрермендердің қайғысын ояту және оларды жасқа толтыру. Осы рәсімдерде Зейнеп және Кербаланың басқа да әйелдері еске алынады.

Үлгілік үлгі

Қутбуддин Зейнабты мұсылман әйелдері үшін үлгі және "батырлық, қайрат, көшбасшылық, шешендік, берілгендік және иман" символы деп санайды. Бұл пікір жиі кездеседі, және мұсылман әйел-белсенділері кейде Зейнабтың зұлымдыққа және қанаушылыққа қарсы тұруын, әсіресе Иран мен Ливанның жақын тарихында айтып жүзеге асырған. Зейнабтың туған күні Иранда Медбикелер күні ретінде тойланады, себебі ол Кербелада жараланғандарға күтім жасаған.

Кербеланың елшісі

Тарихи тұрғыдан алғанда, Кербала шиит қауымын ерекше ағымға біріктірді және бүгінгі күнге дейін олардың діни сәйкестігінің ажырамас бөлігі болып табылады. Кербала – шииттер тарихындағы ең маңызды оқиға, онда ол әділет пен шындықтың зұлымдық пен жалғанға қарсы соңғы күресі ретінде қарастырылады, Хусейн Алла жолы үшін өзіне қымбаттының бәрін құрбан еткен дұрыс күрес (жихад). Осы орайда Зәйнәп Хусейннің жихадындағы серіктесі және Кербаланы трагедиядан жеңіске айналдырған әйел ретінде сипатталған. Оның "сөз арқылы жасаған жихады" болмағанда, Кербаланың есі ұмытылар еді.