Кіріспе

Мұхаммедтің өлімінен кейінгі алғашқы төрт халифа – Рашидун (الراشدون) – Мұхаммедтің өлімінен кейін мұсылман қауымын басқарған алғашқы төрт халифа: Әбу Бәкір, Омар, Усман және Әли. Осы халифалардың билігі Рашидун халифаты (632–661 жж.) деп аталады. Сунни исламда бұл кезең «тура жолмен басқарған» (арабша: ) деп есептеледі, яғни діни тұрғыдан қарағанда одан үлгі алып, оған еліктеуге болады.

Тарих

Мұхаммедтен кейінгі алғашқы төрт халифа Рашид (тура жолмен басшылық еткен) халифалар деп аталады. Әбу Бәкір (шамамен 573–634 ж.) Омар ибн әл-Хаттаб (шамамен 583–644 ж.; билеген жылдары 634–644 ж.) – көбінесе Омар немесе Омар деп аталады. Усман ибн Аффан (шамамен 573–656 ж.; билеген жылдары 644–656 ж.) – көбінесе Усман, Осман немесе Осман деп аталады. Әли ибн Әби Талиб (шамамен 600–661 ж.; билеген жылдары 656–661 ж.) – көбінесе Әли деп аталады. Мұхаммедке мұрагерлік табу мәселесі – Мұсылман қауымын екіге бөлетін басты мәселе. Автор Карл Эрнсттің сөзіне сәйкес, Сунни ислам олардың саяси жағдайын, оның әділдігіне қарамастан, қабылдаса, Шиа мұсылмандары алғашқы үш халифаның заңдылығын көбінесе мойындамайды және Мұхаммед Әлиді өзінің мұрагері етіп тағайындағанына сендіреді.

Әбу Бәкір

Әбу Бәкір (أَبُو بَكْرٍ), шамамен 573 жылғы (нақты күні белгісіз, 634/13 хижри жылы) Мұхаммедтің (с.ғ.с.) серігі және оның қайын атасы болды. Ол 632-634 жылдары Рашид халифалығын басқарды, Мұхаммедтің қайтысынан кейін бірінші мұсылман халифасы атанды. Халифа ретінде Әбу Бәкір Мұхаммед бұрын атқарған саяси және әкімшілік функцияларды жалғастырды. Әбу Бәкір «әс-Сиддық» (اَلـصِّـدِّيْـق, «Ақиқатшы») деп аталды және кейінгі ұрпақ суннит мұсылмандары арасында осы лақап атымен танылды. Ол жаңа мұсылмандардың тарап кетуіне жол бермеді, қауымды біріктірді және Ридданы басып, Дар-әл-Исламды Қызыл теңізге дейін кеңейтіп, аймақтағы исламдық билікті нығайтты.

Умар

Омар ибн әл-Хаттаб (عمر ابن الخطاب, шамамен 586–590 – 644) – Мұхаммед пайғамбардың бас серігі және кеңесшісі. Оның қызы Хафса бинт Омар Мұхаммедке үйленді, осылайша ол Мұхаммедтің қайнағасы болды. Мұхаммедтің қайтысынан кейін ол екінші мұсылман халифасы болып, 10 жыл басқарды. 634 жылдың 23 тамызында Әбу Бәкірден кейін халифа болып тағайындалды және исламда маңызды рөл атқарды. Омардың билігінде ислам империясы бесiнше ескерілмеген жылдамдықпен кеңейіп, Сасанидтер империясының барлық жерін және Шығыс Рим империясының үштен екі бөлігін бағындырды. Оның заң шығару қабілеті, қарқынды өсіп келе жатқан империяны тиімді саяси және әкімшілік басқаруы, сондай-ақ Сасанидтер империясына қарсы бірнеше бағыттан жасалған шабуылдарды ұйымдастыруы Парсы империясын екі жылдан кем уақытта жаулап алуға әкелді. Бұл оның ұлы саяси және әскери лидер екенін көрсетті. Ол Иерусалим, Дамаск және Мысырды жаулап алды. 644 жылы персиялық тұтқын Абу Лулуа Фируз оны өлтірді.

Усман

Усман ибн Аффан (عثمان ابن عفان) (шамамен 579 – 17 шілде 656) – Мұхаммед пайғамбардың ерте серіктерінің бірі және оның күйеу баласы. Мұхаммед пен Хадишаның екі қызы – Руқайя және Умм Күлтум оған бірінен соң бірі үйленді. Усман Меккедегі қуатты Омейяд тайпасының Құрайш руынан шыққан. Ол 70 жасында халифа болды. Оның басшылығымен империя 650 жылы Фарс (қазіргі Иран) аймағына, ал 651 жылы Хорасанның (қазіргі Ауғанстан) бір бөлігіне кеңейді, сондай-ақ 640 жылдары Арменияны жаулау басталды. Оның билігі қазаға ұшырауымен аяқталды. Усман, ең алдымен, Мұхаммедтің өмірінде пергамент, сүйектер және тастарға бөлек жиналған мәтіндер негізінде Құранның көшірмелерін жасаумен тапсырылған комиссия құрғандығымен танымал. Сондай-ақ, Әбу Бәкір жинаған және Мұхаммедтің қайтысынан кейін оның жесіріне қалдырылған Құранның бір көшірмесі де қолданылды. Комиссия мүшелері сонымен қатар Құранды жатқа білді және Мұхаммедтің өмірінде оның барлық мәтінін жаттап алды. Бұл жұмыс Усманның билігі кезінде исламның кеңінен таралуына байланысты жасалды, ол көптеген түрлі диалекттер мен тілдермен кездесті. Бұл дінге жаңа кіргендер үшін Құранның әртүрлі оқылуларына әкеп соқты, себебі олар тілмен жетік білмеді. Кез келген мүмкін қателерді жойып, Усман қасиетті мәтіннің көшірмелерін барлық мұсылман қалалары мен гарнизондық бекеттеріне жіберді және басқа нұсқаларды жойды.

Әли

Әли ибн Әби Талиб (علي ابن أبي طالب) Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы болды. Меккеде жас Әли Ислам дінін қабылдаған алғашқы ер адам және Мұхаммед Исламды туыстарына алғаш таныстырғанда оған қолдау білдірген адам еді. Кейін ол Мұхаммедтің қауіпсіздігімен Мединаға қашуына көмектесті, өзін қауіпке тікелей ұшыратып, оның орнына өзін құрбан етуге дайын болды. Мединада Әли Мұхаммедпен бауырластық серт жасады, содан кейін Мұхаммедтің қызы Фатимаға үйленді. Әли Мединада Мұхаммедтің хатшысы қызметін атқарды және Табук жорығында оның өкілі болды. Әли Мұхаммедтің әскеріндегі ең қабілетті жауынгер саналды, және олар екеуі Нажраннан келген христиан елшілігіне қарсы Исламды ұсынған жалғыз мұсылман еркектер еді. Исламның орталық мәтіні – Құранды жинаудағы Әлидің рөлі оның маңызды еңбегінің бірі саналады. Шиа Исламында Әли Мұхаммедтің заңды мұрагері деп есептеледі, оның тағайындалуы Гадир Хумм оқиғасында және оның пайғамбарлық миссиясының басында жарияланды. Усманның Мединадағы қазасынан кейін көп ұзамай, халық Әлиден басшылық сұрады, бірақ ол бастапқыда бас тартты. Уилл Дюрант Әлидің бастапқы тартынбауына былай түсіндірді: "Жақсы мінезді және жомарт, ойлы және салмақты; ол [Әли] діннің саясатқа, адалдықтың сатқындыққа ауысқан драмадан жиренді." Ешқандай күшті қарсылық болмағандықтан және Ансар мен Ирак елшіліктерінің ықпалымен, Әли 656 жылдың 25 Дуль-Хиджасында билікке келді. Мұсылмандар Пайғамбар мешіті мен ауласын оған адалдықтарын білдіру үшін толтырды. Әли Османның билігіндегі ауыр ішкі мәселелерді мұра еткені айтылады. Халифа болып тағайындалғаннан кейін Әли өзінің астанасын Мединадан Куфаға, қазіргі Ирактағы мұсылман гарнизон қаласына көшірді. Сондай-ақ, Әли Османның сыбайлас жемқор деп санаған губернаторларының көпшілігін, оның ішінде Османның туысы Муавияны да қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Муавия, шалалық Осман тұсында Дамаскіде дербес билік құрған, Маделунгтің сөзіне сүйенсек, Рим-Византия империясының зұлымдығын бейнелеген. Муавия Әлидің бұйрықтарына бағынбады, ал келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін екі тарап қанды және ұзаққа созылған азаматтық соғысқа кірісті, ол Бірінші фитна деп белгілі. 661 жылы Куфа мешітінде Әли қаза болғаннан кейін, оның ұлы Хасан халифа болып сайланды және Муавияға қатысты ұқсас саясатты ұстанды. Алайда, Муавия әскери қолбасшылар мен тайпа басшыларының адалдығын сатып ала бастағанда, Хасанның әскери науқаны көптеген қолдаушыларын жоғалтты. Өміріне жасалған сәтсіз қастандықтан кейін, жараланған Хасан халифатты Муавияға тапсырды.

Әскери экспансия

Рашид халифаты Ислам дінін Арабиядан тысқары жерлерге кеңінен таратып, Парсының барлық аймақтарын, Сирияны (637), Арменияны (639), Мысырды (639) және Кипрді (654) жаулап алды.

Әлеуметтік саясат

Өзінің билігі кезінде Әбу Бәкір Байт әл-Малды (мемлекеттік қазынаны) құрды. Омар қазынаны кеңейтіп, мемлекеттік қаржыны басқару үшін үкіметтік ғимарат салды. Басқыншылық жасаған кезде, халифалар көбінесе жаулап алынған елдің саяси адалдығын сақтау шартымен жолдар мен көпірлерді күтуге және салуға міндеттелді.

Азаматтық қызмет

Исламдағы азаматтық әл-ауқат құдықтар салу және сатып алу арқылы басталды. Халифат кезінде мұсылмандар бағындырған жерлердегі ескі құдықтарды жөндеп, жаңартты. Құдықтардан өзге, мұсылмандар көптеген су сақтағыштар мен каналдар салды. Көптеген каналдар сатып алынып, жаңалары құрылыс жасалды. Кейбір каналдар монахтар (мысалы, Талха сатып алған бұлақ) және мұқтаж жандарға арналмаса, көбі жалпы пайдалануға ашық болды. Кейбір каналдар елді мекендер арасында салынды, мысалы, Анбарға су жеткізген Саад каналы және Басраны сумен қамтамасыз еткен Әби Муса каналы. Аштық заманында Омар ибн әл-Хаттаб Мысырда Нилді теңізге қосатын канал салуға бұйрық берді. Бұл каналдың мақсаты – бұрын құрлықпен тасымалданған астықты теңіз арқылы Арабияға жеткізуді жеңілдету еді. Аталған канал бір жыл ішінде Амр ибн әл-Ас тарапынан салынды, ал Абдус Салам Надив: «Арабия аштықтан мәңгілікке құтылды» деп жазды. Мұхаммедтің қайтысынан кейін Меккеге төрт су тасқыны келген соң, Омар Қағбаны қорғау үшін екі бөгет салуға бұйрық берді. Ол сондай-ақ, Медина маңындағы бұлақтарды су тасқынынан сақтау үшін бөгет салды. Мадиянды бағындырғаннан кейін мұсылмандар сонда қоныстанды. Бірақ, көп ұзамай осы аймақ қатал деп танылды, сондықтан Омар 40 000 қоныс аударған адамды Куфаға көшіруге бұйрық берді. Жаңа ғимараттар қамыс емес, кірпіштен салынды, себебі бұл материал аймақта кең таралған болғанымен, өртке оңай қабылатын еді. Мысырды бағындыру кезінде Фустат аймағы мұсылман әскері үшін база ретінде пайдаланылды. Александрияны бағындырғаннан кейін мұсылмандар сол жерге қайта оралып, қоныстанды. Алғашқыда бұл жер көбінесе мал жаюға пайдаланылды, бірақ кейін ғимараттар салынды. Басқа да елді мекендер кеңейтілді. Мосулда Арфажа әл-Барики Омардың бұйрығымен бекініс, бірнеше шіркеу, мешіт және еврей халқы үшін елді мекен салдырды.

Діни мәні

Бірінші төрт халифа қазіргі ислам ішіндегі пікірсайыстар үшін ерекше маңызды: сунниттер үшін олар тура биліктің үлгісі, ал шииттер үшін олардың алғашқы үшеуі билікті тартып алғандар. Сүнни және шиит мұсылмандарының қабылданған дәстүрлері осы төрт дұрыс жолмен басқарған халифалар арасындағы келіспеушіліктер мен шиеленістерді баяндайды. Низари исмаилилері болса, Фатимид кезеңінде осы ерте халифаларға қарсы poleмика кең таралған болса да, қазіргі заманда Ага Ханның басшылығы мен үйретімімен Абу Бакр, Омар және Усманның халифалығын қабылдады. Мысалы, Фатимид исмаили имам-халифа Әл-Хаким би Амр Алла 1005 жылы Каирде алғашқы үш халифаны жұрт алдында қарғауға бұйрық берді.

Сүннилердің көзқарасы

Сунни исламда алғашқы халифаларға «тура жолға басшылық еткен» деген сипаттама беру олардың діни көзқарас бойынша үлгі болып табылатын іс-әрекеттері мен пікірлерін (арабша: ) іздеу және оларға ұқсау қажеттігін көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, олар «тура жолға басшылық еткен» және «тура жолға басшылық ететін» есімдерге ие: олардың өмірі туралы діни әңгімелер тура сенімге жетелеуші ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, Омардың билігінде арабтардың этникалық негізде басқа ұлттарға үстемдік етуі және Усман халифатының кең таралған жекқорлығы Исламның үндеуімен қақтығысады.

Уақыт шкаласы

Халифаның таққа отыруы міндетті түрде жаңа жылдың бірінші күнінде болмайды.