Кіріспе

Исмаил шииттерінің алтыншы имамы Исмаил ибн Жафар (إسْماعِيل ٱبْن جَعْفَر ٱلْمُبَارَك) – Жафар әл-Садықтың үлкен ұлы және исмаилиліктегі алтыншы имам. Ол әл-Мүбарак лақабын алған, осыған байланысты исмаилиліктегі ең ерте топтардың бірі Мубаракыя деп аталған. Мубаракыяның бастапқыда Мұхаммед ибн Исмаилды имам ретінде мойындамас бұрын Исмаилдың жақтастары болғандығы ықтимал. Қалай болғанда да, Мубаракыя – жаңа пайда болған Исмаилияның бастапқы атауларының бірі болды, бұл терминді кейінірек діни ағымдарды зерттеушілер қолданған. Мубаракыяның бір тобы кейін Фатимид исмаилистеріне айналып, әл-Мүбарактың ұрпақтары арқылы имаматтың үзіліссіздігін сақтап, оның өзін алтыншы имам ретінде мойындады. Бұл санау исмаилилердің түрлі тармақтарында сақталды. Жафар әл-Садықтың қайтысынан кейін шииттер арасында үлкен дағдарыс туды, оның бес ұлы болған. Абдулла әл-Афтах пен Исмаил әл-Мүбарак – оның бірінші әйелі Фатимадан, Хасан ибн Әлидің немересінен туған үлкен ұлдары. Әл-Мүбарак, әл-Садықтың екінші ұлы болған деп саналады. Әл-Мүбарактың қайтыс болған күні мен жағдайы әлі де нақты белгілі емес. Кейбір исмаили авторларының пікірінше, әл-Мүбарак әл-Садықтан кейін де өмір сүрген. Көптеген дереккөздер, әсіресе он екі шииттердің мәтіндері, әл-Мүбарак әл-Садықтың өмірлік кезеңінде қайтыс болғанын хабарлайды, бірақ сол дереккөздерде ол бірнеше күннен кейін Басрада көрінгендігі айтылады, бұл оның шын мәнінде қайтыс болмағанын, ал Мединадан қуылғанын көрсетеді.

Өмір

Исмаил ибн Жафар ибн Мұхаммед әл-Мүбарактың туған күні белгісіз, бірақ ол шамамен 80-83/699-702 жылдар аралығында, Жафар әл-Садықтың екінші ұлы ретінде дүниеге келген. Оның анасы Фатима бинт әл-Хусейн әл-Атрам ибн әл-Хасан ибн Әли, әл-Садықтың бірінші әйелі болды. Оның анасы – Әкыл ибн Әби Талибтың қызы Әсма. Сунни теологы Мұхаммед әл-Шаһрастани өзінің "Kitāb al Milal wa al Niḥal" кітабында Фатиманың өмірлік кезеңінде әл-Садықтың Мұхаммед пен Хадижа, Әли мен Фатима сияқты тағы бір некеге тұрмағанын жазды. Әл-Мүбарак, Фатия (немесе Афтахия) имамы Абдулла әл-Афтаның толыққанды ағасы болды. Әл-Мүбарактың ерте өмірі туралы мәліметтер аз, тек шашыраңқы жазбалар ғана сақталған. Ол 133/751 жылы тірі болды, осы жылы Мединаның әкімі Дауд ибн Әли, Муалла ибн Хунайсты, әл-Садықтың тапсырмасымен әрекет еткені және Мұхаммед әл-Нафс әл-Закияның революциялық қозғалысына қатысқандығы үшін өлім жазасына кесті. Әл-Садық Муалланың өлімі туралы хабарды естіген соң, ұлы Әл-Мүбаракпен бірге әкімге барып, осы кісі өлтіруге кінәлі екенін сұрады. Әкім Дауд, кінәні полиция бөлімінің басшысы әл-Сайрафиге таңды. "Екі он екілік" (Twelver) әл-Кашшидің мәліметінше, әл-Садық Әл-Мүбаракқа әл-Сайрафиді өлтіруді бұйырды, ол да орындады. Идрис баяндайынша, әл-Садық оны Муалланың серіктеріне тапсырды, олар оны өлтірді. Рия ибн Усман әл-Мурри, Мединадағы Аббаси әкімі, Әһл әл-Байт үйін өртеп жіберді, содан кейін Әл-Мүбаракты өлтіру туралы шешім қабылданды. Ахмад ибн Әли әл-Нажаши өзінің "Kitāb al Rijāl" кітабында Әл-Мүбарактың Аббасилерге қарсы қастандыққа басқа бірнеше адаммен бірге қатысқанын жазды, олардың арасында Куфада ақша берумен айналысқан радикал шиит Бассам ибн Абдулла Сайрафи де болды. Бассам өлтірілді, ал Исмаил әкесінің мәртебесіне байланысты аман қалды. Мұхаммед Хасан әл-Мұзаффар әл-Садықтың: "Исмаилді екі рет өлтіруге тырысты, бірақ мен оның өмірі үшін дұға еттім, және Алла оны қорғады" деген сөздерін келтіреді. Бұл байланыс, әл-Садықтың өз ұлын адастырып, радикалды шииттерге наразылық білдірген он екілік дереккөздердегі көптеген мәліметтердің бірі болып табылады.

Тағайындау

Қол жетімді көздердің көпшілігіне сәйкес, әл-Садық әл-Мүбаракты нәсс (иләһи жарлық) арқылы имаматтағы өзінен кейінгісі ретінде белгілеген. Бұл факт шиит теориясы талап ететін нәсс актісі ретінде қабылданды және демек, имаматтың толық құқықтарын мұраға алатын жаңа имамды қатесіз имамның тағайындауы болды. Осылайша, әл-Мүбарак әл-Садықтың ғана емес, Алланың таңдауы да болды. Бұл тағайындама, шын мәнінде, исмаилилердің талаптарының негізін құрайды және әл-Садықтың мұрагерлік мәселесін уақтылы шешуі керек еді. Исмаили дәстүріне сәйкес, әл-Мүбарак жеті жасқа толғанда, әл-Садық оның имаматын жариялады. Ол басқа бауырларынан бөлініп, халықтан алыс ұсталды. Әл-Садық өзі оның білімін жетілдірді. Даи Идрис айтқандай, бұл жариялау тақия негізінде құпия түрде жасалды. Бұл туралы әл-Садықтың таңдалған бірнеше ізбасарлары ғана білді. Алайда, әл-Садық әл-Мүбарактың орнына екінші біреуді тағайындамаған сияқты, және олай істеуі мүмкін болған теориялық аргумент, көбінесе, жоқ; бірақ кейінірек он екі шииттер осындай нәсс Мұса ибн Жафар әл-Қазимге, әл-Мүбарактың кіші жарты бауырына, бірнеше хадистер арқылы дәлелдеуге тырысты. Ал Наубахти (922 жылы қайтыс болған) сияқты он екі шиит жазушылары осы оқиғадан жүз жыл өткен соң да осыны мойындады. Әл-Садықтың қайтысынан кейін оның ұлдары арасында үлкен жаңжал туды, өйткені оның бар тірі ұлдары имаматқа талапкер болды, бірақ жеткілікті дәлелдер ұсына алмады, сондықтан олардың ізбасарлары қысқа мерзімде екі үміткерді күтті: әл-Мүбарак және әл-Қазим. Әл-Мүбарак өзінің жарты бауыры әл-Қазимнен жиырма бес жылға үлкен болды, ол 128/745–46 жылы бербер құлының қызынан дүниеге келген. Әртүрлі тарихшылар әл-Садықтың барлық ұлдары осы лауазымға таласқандығын айтады. Насыр Хусрауға бұрмаланған түрде жатқызылған «Калам и Пир» атты исмаили еңбегінде осы талас туралы есеп бар, ол Зейн әл-Абидин мен Мұхаммед ибн әл-Ханафийя жасағандай, шешім қабылдау үшін Меккедегі Қара тасқа әкелінді. Бұл жолы шешім әл-Мүбарактың пайдасына болды, содан кейін әл-Қазим оған адалдық серт берді. Әл-Садық әл-Мүбаракқа берген нәссін өзгертуіне әртүрлі себептер келтіріледі. Тарихшылардың, көбінесе сунниттер мен он екі шииттердің ең көп қолданатыны – әл-Мүбарактың ішімдік ішкендігі, бірақ исмаилилер имамның қатесіз екенін, сондықтан ішімдікке қатысты заһир бұйрығынан тыс шындықты білетінін айта алады. Керісінше, әл-Мүбарактың ішімдікке құмарлығы және экстремистермен байланысы туралы әңгімелердің көптеген тарихшылар тарапынан айыпталып жатқанын атап өткен жөн. Мұфаддал ибн Омар әл-Сайрафи әл-Садықтың ұлының тақуалығын ескере отырып, Медина халқына «Исмаилға зұлымдық жасамаңдар» деп ескерткенін айтады. Он екі шииттердің әл-Мүбарак әл-Садықтың қайтысынан бұрын қайтыс болды деген талаптарына қарсы исмаилилер әл-Садық тақия сақтады және өзінің нағыз мұрагеріне жасырынуға мүмкіндік берді, сондықтан олардың жауы Аббасидтер әл-Мүбаракты қуаламады, ал оның имаматы мен қызметі көзден жасырылды. Осылайша, Аббасид халифасы Харунның уландырған деп саналатын әл-Қазим, шын мәнінде, әл-Мүбарак үшін перде (хиджаб) болды. Суннит тарихшысы Рашид әл-Дин Хамадани кейбір исмаилилер әл-Қазимнің ақиқат имам – үлкен бауыры әл-Мүбарак үшін өз өмірін құрбан еткеніне сенетінін жазды. Исмаилилер имамның ма'сум (қатесіз) болғаны үшін үкімде қателікке ұшырамайтынын, сондықтан әл-Садықтың алғашқы нәссы (тағайындауы) дұрыс болғанын дәлелдеді. Осылайша, бұл топ әл-Мүбаракты өздерінің имамы ретінде қабылдады және олар исмаилилер деп танылды.

Радикал шииттермен қарым-қатынасы

Әл-Мүбарак әкесінің ізбасарларындағы белсенді шииттермен, соның ішінде әл-Муфаддал ибн Омар әл-Джуфимен байланыста болған. Тарихшы әл-Макризидің (1442 жылы қайтыс болған) мәліметінше, әл-Муфаддал әл-Садықты құдай санаған, сондықтан имам оны жоққа шығарып, ашық айыптаған. Әл-Мүбарак, Аббасидтерге қарсы белгілі бір қастандықтарға қатысқан болуы мүмкін, сондай-ақ, әл-Садықтың төңірегіндегі тағы бір белсенді шиит Әбу әл-Хаттаб әл-Асадимен де ынтымақтасқанға ұқсайды. Әбу әл-Хаттаб әл-Садықпен бірге шиит тобында белсенділік танытқан, бірақ соңғысы оның экстремистік діни көзқарастарына байланысты оны ашық түрде жоққа шығаруға мәжбүр болды, оны күшпен жүзеге асыруға тырысқан. Дегенмен, Әбу әл-Хаттаб бұл бас тартудың әл-Садықтың нағыз бейнесін сақтау үшін қолданған тәсілінің бір бөлігі екенін айтқан. "Асрар" кітабында әл-Садық Әбу әл-Хаттабтың басқаратын мектепке Әл-Мүбарактың баруын тыйым салғаны айтылады. Луи Массиньон (1962 жылы қайтыс болған) Әбу әл-Хаттабтың Әл-Мүбарактың рухани немесе асырап алған әкесі болғанын болжады, сондықтан оның куниясы Әбу Исмаил болған. Осыған байланысты ол жалпы гипотеза ұсынды: екінші ислам ғасырының басынан бері Мұхаммед пайғамбардың парсы Салманға қатысты айтқан "Анта минна Әһл аль-Байт" ("Сіз Пайғамбардың үйіненсіз") деген сөзі, хадисте келгендей, революциялық шииттер арасында "рухани асырап алуды" білдіретін рәсімдік мәнге ие болды. Олар үшін нағыз туыстық байланыс рухани ата-аналық, асырап алу немесе баулу арқылы орнатылды. Әл-Мүбарак пен Әбу әл-Хаттаб арасындағы ықтимал ынтымақтастық, исмаилилерге жаулы қарайтын он екіліктердің көздері, жаңа пайда болған исмаилилерді ертедегі Хаттабиямен теңестіргеніне қарамастан, құпия болып қалуда. Кейінгі исмаилилер Әбу әл-Хаттабты діннен тайған деп санап, Хаттабияны жоққа шығарды.

Бада ілімі

Он екілік шиалар әл-Садық алғашқы нәссін радикалды шиалармен бірге әл-Мүбарактың пайдасына кері қайтарып, екінші нәссін ұлы әл-Қазимнің пайдасына жасады деп санайды. Бұл жаңадан құрастырылған теория имамат ұғымы жоқ адамдардың арасында бастапқы күш алды. Он екілік ғалым Абдулазиз Абдулхүсейн Сахедина бада доктринасының тудыратын мәселелерін растайды: «Бұл Исмаилдің өлімінен туған жаңа ойларға байланысты Алланың пікірінің өзгергенін (бада) білдіреді. Алайда, бада (ойдың өзгеруі) доктринасындағы мұндай мағыналар Алланың біліміне және тікелей емес, имамдардың болашақ оқиғаларды болжау қабілетіне қатысты маңызды сұрақтар тудырды». Әл-Садық былай дегені де жеткізілген: «Иллаһ фи кулли шайин бида иллаһ имам», яғни «Шындығында, Алла барлық нәрсені өзгертеді, бірақ имам мәселесін емес». Бұл мәселеде қосымша нақтылау қажет: әл-Садықтың әл-Мүбарактың пайдасына бірінші нәссті жоюға, күшін жоюға немесе өзгертуге құқығы болған жоқ, сондықтан нәссті өзгерту дәстүрінің тарихи негізі жоқ. Әл-Наубахти «Китаб Фирақ әл-Шиа» кітабында былай деп жазады: «Тағы бір нұсқасы бар, әл-Садық ұлы Исмаилді имам етіп тағайындап, қызметтен кетті. Демек, Исмаил нағыз имам болды, ал одан кейін имамат оның ұлы Мұхаммедке өтуі керек». Әл-Шахрастани «Китаб әл-Милал уа әл-Нихал» кітабында былай деп жазады: «Дегенмен, нәссті кері қайтаруға болмайды, және имаматтың тағайындалған адамның ұрпақтарында қалуының артықшылығы бар, басқалар емес. Сондықтан, Исмаилден кейінгі имам – Мұхаммед ибн Исмаил».

Мұрагерлік

Мубаракьялар әл-Мубарак тірі кезінде ұлын Мұхаммедті өзінің мұрагері етіп тағайындады және оның атынан ант қабылдау үшін өз даитерін түрлі аймақтарға жіберді деп мәлімдеді. Тағы бір прото-исмаилилік топ, дереккөздерде тіркелгендей, Мұхаммед ибн Исмаилды жетінші имам ретінде әл-Садық емес, әл-Мубарак тағайындады деп есептеді, ол соңғы имам және тірі қалған Махди болды, сондай-ақ Қайым ретінде қайта оралуға тиіс. Бұл топ Мұхаммедті жетінші және соңғы имам деп санаған Қарамита сектасының ядросын құрады делінеді. Жафар ибн Мансур әл-Яман «Асрар әл-Нутақа» еңбегінде былай жазады: «Біз де, сіз де Исмаил өлімге таяғанда ұлын және оның ізбасарларын шақырып, олардың алдында, әкесінің [әл-Садықтың] қадағалауымен имаматты оған тапсырғаны туралы дәстүрді мойындаймыз. Ол өз ұлының мәртебесін куәландыруды бұрын тағайындалған әл-Кабш есімді кісіге қатысты, әл-Садықтан бұрынғы атасы Исмаил (Исмағұл) сияқты, өз худжаттарының (яғни даитерін) біріне сеніп тапсырды. Ол оны сол заманның зұлымдарының назарын өзіне аудару үшін мұрагеріне «перде» етіп жасады. Әл-Садық Яқубтың (Якуб) Жүсіптің (Йосыф) өлім төсегінде болғандағы жиынға басшылық еткені сияқты, осы жиынға басшылық етті». Мубаракьялар имамат құқығы әл-Мубарактан, әкесінен, Мұхаммедке, ұлына өтуі керек деп санайтын, себебі имамат Әли ибн Әби Талибтің ұлдары әл-Хасан мен әл-Хұсайнның жағдайынан кейін ағадан ішкеге берілмейді, ол тек [имамның] ұрпақтарына ғана беріледі. Сондықтан олар әл-Қазимнің және әл-Мубарактың басқа бауырларының талаптарын, сондай-ақ, олардың айтуынша, Әли ибн әл-Хұсейн Зейн әл-Абидинмен бәсекелесіп, имаматты жалған түрде талап еткен Мұхаммед ибн әл-Ханафийяның талаптарын қабылдамады. Дегенмен, Мубаракья Исмаилдің өмірінде пайда болғаны және бастапқыда оның жақтастары болғаны анық. Мубаракьяның жаңадан пайда болған исмаилизмнің бастапқы аты болғаны, сондай-ақ әл-Мубарактың ізбасарларының аймақтық идентификациясы болғаны, Мұхаммед ибн Исмаилдің кезінде исмаилизмнің негізгі тобына біріккенін сенімді түрде болжауға болады. Осы кезең туралы ең жақсы білетін әл-Наубахти Мұхаммедті қолдаған топты Исмаилдың мавласы (құл) әл-Мубарактың атымен Мубаракья деп атады деді. Иванов 4/10 ғасырдың атақты исмаили даиі Әбу Якуб әл-Сиджистани және басқа да дереккөздерден алынған кейбір үзінділердің негізінде әл-Мубарактың өзі Исмаилдің лақабы болғанын көрсетті.

Өлім

Мұбарактың қайтыс болған күні мен жағдайы әлі белгісіз. Исмаили дәстүріне сәйкес, әл-Мүбарак 158/775 жылы қайтыс болды және Сириядағы Саламиядағы Мақам әл-Имамға жерленді. Алайда, исмаили емес дереккөздер оның Мединеде қайтыс болғанын және Бақи зиратында жерленгенін хабарлайды. Тарихшылар әл-Мүбарактың әкесінің өмір сүрген кезінде қайтыс болғаны туралы айтады, бірақ әл-Мүбарактың ізбасарлары оның өлімі туралы қауесеттерге сенуден бас тартты. Әл-Шаһрастани Kitāb al Milal wa al Niḥal еңбегінде былай жазады: «Олардың кейбіреулері [Исмаилдің ізбасарлары] ол өлмегенін, бірақ оның әкесі оны Аббасид халифаларынан сақтау үшін өлгенін жариялаған, және ол Мединедегі әл-Мансурдың әкімі куә болған жерлеу рәсімін өткізген». Үндістандық исмаили авторы Хасан ибн Нұх әл-Бхаручи 904/1498 жылы әл-Мүбарактың қабірін зиярат еткенін айтады. Оның қабірі 1302/1885 жылы да сол жерде болған, бірақ кейін вахабшылар Бақидегі басқа қабірлермен бірге оны қиратқан. Көптеген исмаили және исмаили емес дереккөздер әл-Мүбарактың жаназасы кезінде әл-Садық куәгерлерге өлген ұлының жүзін көрсетуге тырысқанын мәлімдейді. Кейбір дереккөздер сондай-ақ әл-Мүбарактың көп ұзамай Басрада базарда сал ауруын емдегенін көрсетеді. Тағы бір топ ол өлмегенін, жасырын өмірге кеткенін, қайтадан пайда болып, уәде етілген Махди болатынын айтты. Бұл имами шииттері әл-Садық әл-Мүбарактың өлімін оның саяси қызметіне ашуланған Аббасидтердің қудалауынан қорғау үшін ғана жариялағанына сенді. Он екілік ересиографтар әл-Наубахти мен әл-Қумми әл-Мүбаракты өздерінің имамы Махди ретінде мойындаған бұл топтың мүшелерін әл-Исмаилия әл-халиса деп атайды, ал кейінірек әл-Шахрастани сияқты ересиографтар бұл топты «әл-Исмаилия әл-уәкифа» деп атайды, яғни имамдар тізімін әл-Мүбаракпен тоқтатқандар. Он екілік теолог Мұхаммед әл-Муфид (1022 ж. қайтыс болған) өз заманында олардың өте сирек кездесетінін және олардан ешкімді анықтап көрсетуге болмайтынын жазды.

Отбасы

Мұхаммедтен басқа, әл-Мүбарактың Әли есімді ұлы болған, ол 130/748 жылы дүниеге келді, сондай-ақ Фатима есімді қызы да болды.