Кіріспе

Шиит исламның ілімі

Мұсылман еркектер киетін тұлпар

Шиит исламда имамат (إمامة) – Мұхаммед пайғамбардың ұрпағынан шыққан белгілі бір тұлғаларды Мұхаммедтің қайтысынан кейін үмметтің басшылары және жол көрсетушілері ретінде қабылдау қажет екенін білдіретін ілім. Имамат сондай-ақ имамдардың құдайдан берілген білім мен билікке (Исма) ие екендігін, және олардың Ахл аль-Байт, яғни Мұхаммедтің отбасының мүшелері екенін айтады. Осы имамдардың міндеті – Құранды түсіндіру, оған кеңінен түсінік беру және басшылық ету.

Этимология

"Имам" сөзі "алдында тұрушы" немесе "алдында жүруші" дегенді білдіреді. Сунни исламында бұл сөз көбінесе мешітте намазды басқаратын адамды білдіреді. Сондай-ақ, ол мадхабтың ("ой-пікір мектебінің") басшысы деген мағынаны да білдіреді. Дегенмен, шиалардың пікірінше, бұл араб тіліндегі сөздің қарапайым түсінігі ғана. Ал оның діни мағынасында "Имам" сөзі тек Мұхаммедтің үйінен шыққан, алдыңғы Имам қатесіз деп таныған мүшелеріне ғана қолданылады.

Кіріспе

Шииттер тек осы имамдардың ғана халифа болуға құқығы бар деп санайды, яғни барлық басқа халифалар, олар консенсуспен (Ижма) сайланса да, сайланбаса да, халифатты өздеріне тартып алғандар болып табылады, өйткені олар діни емес, саяси лауазымдар еді. Барлық мұсылмандар Мұхаммедтің: «Кімнің Мауласы мен болсам, оның Мауласы – Әли» деген сөзін айтқанын біледі. Бұл хадис сүнни және шии жинақтарындағы кемінде 45 хадис кітабында әр түрлі жолмен баяндалған. Бұл хадисті хадис жинақтаушы әл-Тирмизи, 3713; сондай-ақ Ибн Маажа, 121; және т.б. жазған. Сүннилер мен шиилердің арасындағы басты дау «Маула» сөзінің мағынасында. Шииттер үшін бұл сөз «Еге» дегенді білдіреді және Мұхаммедтің өмірінде оған қатысты қолданылғандай, сол мәртебеге ие. Мұхаммед (сөз арқылы) және физикалық түрде (оның ең жақын серіктері Әбу Бәкір, Омар және Усман [Алиден бұрын халифа болған үш болашақ халифа] Әлиге адалдықтарын білдіре отырып, оның қолын екеуімен ұстап, оны өздерінің Егесі ретінде қабылдауы арқылы) осы атақты және Әлиді барлық мұсылмандар үшін Маула деп атауды Ғаддири Хум оазисінде өлімінен бірнеше ай бұрын жүзеге асырды. Осыдан кейін Мұхаммедтің тікелей мұрагері ретінде Әлиге қараған адамдар Мұхаммедтің өлімінен бұрын Шия деп аталды. Алайда, сүннилер үшін бұл сөз «жақын», «сүйікті» немесе «құрметті» дегенді білдіреді және басқа ешқандай мағынасы жоқ.

Секталар

Шиит исламның (шиитшілдік) ішінде әр түрлі секталар пайда болды, себебі олар имамдарының мұрагерлік мәселесі бойынша келіспеді, дәл сол сияқты шиит-суннит ажырасымы Исламның өзінде Мұхаммедтің мұрагерлігі үшін туындаған даудан пайда болды. Әр мұрагерлік дау шиитшілікте әртүрлі тариқахты (сөзбе-сөз мағынасы – «жол», кеңейтілген мағынасы – «секта») тудырды. Әр шиит тариқасы өзінің белгілі бір имам әулетін ұстанды, нәтижесінде әрбір шиит тариқасы үшін имамдардың саны әртүрлі болды. Егер мұрагерлік жолы аяқталып, соңғы имамның мұрагері болмаса, онда ол (соңғы имам) немесе оның туылмаған мұрагері «Жасырыну» деп аталатын жасырын күйге өткен деп есептелді. Шиит тариқаларының көпшілігін құрайтындар – он екіліктер, олар көбінесе «шииттер» деп аталады. Олардан кейін Низари исмаилилері, көбінесе исмаилилер деп танылады, содан кейін Мустали исмаилилері, сондай-ақ «Бохралар» және олардың Бохри тариқасында одан әрі бөлінулер бар. Друздер тариқасы бастапқыда Фатимид исмаилилерінің құрамында болды, бірақ Фатимид имамы және халифа Әл-Хаким Би Амрилланың қайтысынан кейін олардан бөлінді. Шииттік жетілік тариқа қазір жоқ. Тағы бір кішкентай тариқа – заид шииттері немесе «бесіншілер»; олар соңғы имамдарының жасырынуына сенбейді. Бұл әр түрлі шиит тариқалары исламдағы шиит (сунниттерден өзгеше) сектасына жатса да, негізгі шиит тариқалары арасында маңызды доктриналық айырмашылықтар бар. Содан кейін, соңғы имамдары Жасырынуға өткен барлық шиит тариқалары мен шиит Низари исмаилилері арасында толық доктриналық үзіліс болады, олар Жасырыну тұжырымын жоққа шығарады және сондықтан уақыт соңына дейін қазіргі және тірі имам болуы керек.

Неге тек Мұхаммедтің отбасы мүшелері ғана?

Сүннилер Имамдық доктринасын Құранның 33:40 аятын өздерінше түсіндіру негізінде қабылдамайды, онда Мұхаммед, «Хатам ан Набийин» ретінде, "сіздердің ешқайсыңыздың әкесі емес" делінген; сондықтан да Алла Мұхаммедтің ұлдарын нәресте шағында қайтыс еткізді. Мұхаммед пайғамбар мұрагерді тағайындамаған себебі, ол мұрагерлік мәселесін «мусылман қауымы Құранның кеңесу (шұра) принципі негізінде шешсін» деп қалаған. Әли әл-Ридханың айтуынша, оған бағыну міндетті болғандықтан, Иләһи басшыны анық көрсететін белгі болуы керек. Ол белгі – Мұхаммедпен туыстық байланысы және оның нақты тағайындалуы, соның арқасында адамдар оны басқалардан ажырата біліп, тура жолға жетелеріп, дұрыс бағыт ала алады. Әйтпесе, Мұхаммедтің ұрпағынан артық кісілер бар, және оларға еру, бағыну керек; ал Мұхаммедтің ұрпағы Әби Жаһл немесе Ибн Әби Ма’ит сияқты Мұхаммедтің жауларының ұрпағына бағынышты болып, мойынсұнады. Дегенмен, Мұхаммед басқалардан жоғары тұрады, басшылыққа лайық және оған бағыну керек. Иса да (а.с.) ізгі отбасыдан шыққан, Құранда оның тууынан кейін Мәриямға: «Харунның қарындасы, әкең жаман адам емес еді, анаң да адал емес еді», – делінген.

Исмаилдік көзқарас

Исмаилизмдегі имамат ілімі он екіліктерден өзгеше, себебі исмаилилерде он екіліктердің соңғы имамы Мұхаммед әл-Махди жасырынып кеткеннен кейін ғасырлар бойы тірі имамдар болды. Олар Мұса әл-Кадимнің ағасы Исмаил ибн Жафарды, оның әкесі Жафар әл-Садықтан кейін заңды имам деп есептеді. Исмаилилер Имам Исмаил, Имам Жафардан бұрын қайтыс болған немесе қайтыс болмаған болса да, имамат мантиясын келесі имам ретінде ұлы Мұхаммед ибн Исмаилға бергенін сендіреді. Исмаилизм бойынша, Алла Тағала ислам дінін тарату және жетілдіру үшін "Сөйлеуші" деп аталатын жеті ұлы пайғамбар жіберді. Осы ұлы пайғамбарлардың әрқайсысының "Сұрғытсыз" Имам деп аталатын бір көмекшісі болды. Әр жеті Самад тізбесінің соңында, иманды жетілдіру үшін бір ұлы Натик жіберіледі. Адам мен оның ұлы Сеттен кейін, және алты Натик-Самад тізбесінен кейін (Нұх – Шем), (Ибраһим – Исмаил), (Мұса – Һарон), (Иса – Яқуп ұлы Симеон), (Мұхаммед – Әли); Натик пен Самад тізбесі Мұхаммед ибн Исмаилмен аяқталды.

Неліктен имамдар тек (белгілі бір) отбасы мүшелерінен ғана

Исмаилилер имамдарды Алланың нағыз өкілі деп санайды. Алла барлық пайғамбарларды Өзінің өкілі еткен. Пайғамбарлардың әр дәуірі ерекше. Бір пайғамбардан кейін Алла келесі пайғамбарды жіберді. Ислам бойынша Мұхаммед – соңғы пайғамбар. Мұхаммед Әлиді өзінің арнайы өкілі етіп тағайындады. Әли имамдарды келесі өкілі ретінде тағайындады, және бір имам келесі имамды тағайындап келді, бүгінгі күнге дейін. Исмаилилердің пікірінше, осы имамдар тек олардың туыстық желісінен шығуы керек, олардың тағайындалуы қажеттілік, ал Жер имамның болуысыз бос қалмайды.

Зәуидтер көзқарасы

Зейдиях немесе Зейди – имам Зейд ибн Әлидің есімімен аталған шиит мәзһабы (бағыт, мектеп). Зейди фикхінің ізбасарлары зейдилер деп аталады (немесе кейде Батыста "Бестіктер" деп атайды). Дегенмен, он екіліктерге жататын Зейди Уаситилер деп аталатын да топ бар. Шиит мұсылмандарының рухани басшылыққа немесе имаматқа сену тұрғысынан, зейдилер үмметтің немесе мұсылман қауымының басшысы Фатима әулетінен болуы керек деп санайды: Мұхаммедтің жалғыз қызы Фатиманың ұрпақтары, оның ұлдары Хасан ибн Әли мен Хусейн ибн Әли. Осы шииттер өздерін зейдилер деп атады, себебі олар Зейд ибн Әлимен бірге қару көтеруден бас тартқан басқа шииттерден өзгешеленгісі келді. Зейдилер Зейд ибн Әлидің имаматқа заңды мұрагері болғанына сенеді, өйткені ол Омейяд халифатына қарсы көтеріліс ұйымдастырды, оларды қатыгез және сыбайлас деп санайтындықтан. Мұхаммед әл-Бакир саяси іс-әрекеттерге қатыспады, ал Зейдтің ізбасарлары нағыз имам сыбайлас билеушілерге қарсы күресуі керек деп сенді. Белгілі мұсылман ғалымы Әбу Ханифа, сүнни исламның Ханафи мектебінің негізін қалаушы, Зейдтің Омейяд билеушісіне қарсы көтерілісінде фәтуа (заңдық үкім) шығарды. Ол сондай-ақ, халықты құпия түрде көтеріліске қосылуға шақырып, Зейдке қаржы жөнелтті. Он екілік шииттерден айырмашылығы, зейдилер имамдардың қатесіздігіне сенбейді. Имамдық Мұхаммедтің үйінен кез келген адамға берілуі мүмкін.

Бірінші кезең

Сегізінші имам, исмаили шиасының Абдулла әл-Акбар 9-ғасырда Сирияның Саламия қаласында жасырын қалғанмен, исмаили қозғалысын жалғастырды. Сегізіншіден он бірінші имамдарға дейін (Абадулла, Ахмет және Хусейн) жасырын күйде болды және сол заманның билеушілеріне қарсы қозғалыс үшін жұмыс істеді. Оқшауланудың бірінші кезеңі 10-шы имаммен аяқталады. 11-ші имам Абдулла әл-Махди Билла, саудагер болып көрініп, ұлымен бірге Аббасидтердің қуғынынан қашып Сиджылмасаға келді. Имам Абдулла Фатимид халифатын құрды. Фатимид исмаили имамдары 20-шы имамға дейін халифа лауазымын да атқарып, Арабия түбегінің кең аумағын басқарды.

Екінші кезең

Жиырмасыншы имам әл-Амир би Ахкамил Лах (ғ.с.) қайтыс болғаннан кейін, оның екі жасар ұлы Тайиб Әбу'л-Қасим (ғ.с.) жиырма бірінші имам болып тағайындалды. Тайибті қолдаушылар Тайиби Исмаили болып белгілі болды. Тайиб дауа ісін жүргізуге қабілетсіз болғандықтан, королева Арва әл-Сүлейхи, Даи әл-Мутлақ, оның регенті ретінде әрекет етті. Имам Тайиб жасырылды, осымен оңашаланудың екінші кезеңі басталды. Даиге толық билік берілді және ол саяси қызметтен тәуелсіз болды. Уақыт өте келе, Тайибилер түрлі даилер басқаратын бірнеше топтарға бөлінді. Бұл Даи әл-Мутлақтар жасырын Тайиби Исмаили имамдарының атынан бүгінгі күнге дейін қызмет етіп келеді. Дауди Бохра – Тайиби Исмаилилер арасындағы ең ірі топ, оның өкілдері көптеген елдерде таралған.

Он екі имам

Шиалардың көпшілігі, атап айтқанда, он екіліктер (Итнаашария) бойынша, Мұхаммедтің заңды жаңарушыларының тізімі төмендегідей. Әр имам алдыңғы имамның ұлы болды, тек Хұсайн ибн Әли ғана Хасан ибн Әлидің інісі болды. Осы Мұхаммедтен кейінгі жаңарушылыққа сенімнің негізі Құранның 75:36, 13:7, 35:24, 2:30, 2:124, 36:26, 7:142, 42:23 аяттарында келтірілген. Олар пікірлерін дәлелдеу үшін Төрелік кітабы 17:19–20 және сүнни хадистерін: Сахих Муслим, 4478 нөмірлі хадис, Абдул Хамид Сиддикидің ағылшын тіліне аудармасы, пайдаланады.

Он екі имамның тізімі

Он екіліктер сенімі бойынша, әр дәуірде имам болады, ол мұсылман қауымының дін және заң мәселелеріндегі құдайдан берілген билік. Әли – он екі имамның біріншісі және он екіліктер мен суфилер пікірінше, Мұхаммедтің заңды мұрагері, одан кейін Мұхаммедтің қызы Фатима арқылы туған еркек ұрпақтары. Әр имам бұрынғы имамның ұлы болды, бірақ Хұсайн ибн Әли Хасан ибн Әлидің інісі болды. Он екінші және соңғы имам – Мұхаммед әл-Махди, он екіліктер оның қазір тірі және әлемге әділдік әкелу үшін қайтып келгенше Үлкен жасырындықта жасырынып отыр деп сенеді. Он екіліктер мен алевилердің пікірінше, он екі имам туралы болжам он екі мұрагердің хадисінде айтылған. Барлық имамдар қалыпты емес жағдайда қайтыс болды, соңғы имамнан басқа, он екіліктер мен алевилер сенімі бойынша, ол жасырын күйде өмір сүруде.

Исмаили имамдары

Екі сектаның (Низари мен Муста'ли) исмаили имамдарының әулеті әл-Мустансир Билла (1094 жылы қайтыс болған) дейін біртұтас жалғасады. Оның қайтысынан кейін имамат Низари және Муста'ли әулеттеріне бөлінеді. Муста'ли мұсылмандарының (Бохралар/Давуди Бохра деп те аталады) имамдарының әулеті Әмір ибн Мусталиға дейін жалғасты. Оның қайтысынан кейін, олар 21-ші имамдары Тайыб Әбу'л-Қасымның Дауре-Сатр (жасырыну кезеңі) кезеңіне енгенін сендіреді, ол бүгінге дейін жалғасуда. Имамның болмауында, оларды Даи әл-Мутлақ (жоғары миссионер) басқарады, ол имамның қайта пайда болуына дейін жасырылған имамның істерін басқарады. Низари исмаили шиит мұсылмандарының (Оңтүстік және Орталық Азияда Аға хани исмаилилер деп те аталады) имамдарының әулеті қазіргі 49-шы мұрагерлік имам, Аға Хан IV-ге (Принц Али Ханның ұлы) дейін жалғасуда. Олар бүгінде өмірдегі (Хазир ва Маужуд) имамның басшылығымен жетекшілік ететін жалғыз шиит мұсылман қауымы.

Заид имамдары

Шииттік исламның зәидтік тармағы 897 жылдан бастап өз имамдарының әулетін құрды; бұл әулет 1962 жылға дейін үздіксіз жалғасты, бірақ Солтүстік Йемендегі азаматтық соғыс имаматты жойды және республика орнатты.