Кіріспе

Он екі шиит имамның тоғызыншысы (811–835)

Мұхаммед ибн Әли әл-Жавад (محمد بن علي الجواد, шамамен 8 сәуір 811 – 29 қараша 835) – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы және он екі имамның тоғызыншысы, әкесі Әли әл-Ридадан кейін оның орнын басады. Ол әл-Жавад (الجواد) және әт-Тақи (التقي) деген лақаптармен белгілі. Көптеген алдыңғылары сияқты, Мұхаммед саясаттан алшақтап, діни білім берумен айналысты, сонымен қатар имамдық шиит қауымының істерін өкілдер желісі (вокала) арқылы ұйымдастырды. Әл-Жавадтың ислам заңнамасы бойынша өкілдерімен кең ауқымды хат алмасуы шиит деректерінде сақталған, сондай-ақ оған қатысты көптеген діни-этикалық нақыл сөздер де бар. 810–811 жылдары Мединеде дүниеге келген Мұхаммед әл-Жавад – он екі имамның сегізіншісі Әли әл-Риданың ұлы болды. 817 жылы Аббасид халифасы әл-Мамун Әли әл-Риданы Хорасанға шақырып, оны мұрагер ретінде тағайындады, мүмкін, жиі болатын шиит көтерілістерін басу үшін. Бұл тағайындау Иракта күшті қарсылық тудырды, бұл әл-Мамунға 818 жылы астана Бағдадқа оралуға және шииттерге қолдау көрсету саясатынан бас тартуға мәжбүр етті. Бағдадқа қайтып бара жатқанда Әли әл-Рида кенеттен ауырып, Туста қайтыс болды, әл-Мамунның бұйрығымен уландырылған болуы мүмкін, өйткені ол оппозицияға уағдалар берген еді. 818 жылы Әли әл-Риданың қайтысынан кейін, оның жалғыз ұлы Мұхаммедтің шамамен жеті жасында имаматқа мұрагерлік етуі даулы болды. Көптеген имамдық шииттер әл-Жавадтың имаматын қабылдады, өйткені олардың пікірінше, имам жасынан тәуелсіз, Құдайдан түскен білімді алды. Осы уақытта кейбіреулері көшбасшылыққа әл-Жавадтың інісі Ахмад ибн Мұса әл-Казимға жүгінді, ал басқалары уақифиттерге қосылды, бірақ әл-Жавадтың мұрагерлігі шиит қауымында тұрақты бөліністер тудырмады. Он екі имамдық көздері жиі жас әл-Жавадтың имаматын Иса мен Яхияға (Жақияға) теңейді, олардың екеуі де Құранда бала кезінде пайғамбарлық міндеттерін алды. 830 жылы әл-Жавадты Бағдадқа әл-Мамун шақырып, оған өзінің қызы Умм Фадлға үйлендірді. Алайда, бұл некеден бала болмауы керек еді және бақытсыздыққа ұшырауы мүмкін. Оның ізбасары Әли әл-Хади 828 жылы азат етілген құл Саманадан (умм уолад) дүниеге келді. 833 жылы әл-Мамун қайтыс болды, оның орнына ағасы әл-Мутасим келді. Ол 835 жылы әл-Жавадты Бағдадқа шақырып, оны және оның әйелін қабылдады, мүмкін, әл-Жавад пен жаңа шиит көтерілістері арасындағы байланысты зерттеу үшін. Сол жылы әл-Жавад шамамен жиырма бес жасында қайтыс болды. Барлық маңызды сүннит көздері оның өлімі туралы ештеңе айтпайды, ал шиит ғалымдары бірауыздан оның әйелі Умм әл-Фадл әл-Мутасимның інісінің қысымымен уландырылғанын айтады. Мұхаммед әл-Жавад әкесінің әкесі, он екі имамның жетіншісі Мұса әл-Казимнің қабіріне жақын, Құрайш зиратында жерленді, онда кейіннен Казимайн қасиетті орындары салынды. Қазымайин содан бері зиярат етудің маңызды орталығына айналды.

Атаулары

Он екі имамның тоғызыншысы Мұхаммед ибн Әли шиит дереккөздерінде кейде әл-Тақи (التقى) деп, бірақ көбінесе кеңдігімен белгілі болғандықтан әл-Джавад (الجواد) деп аталады. Имам шиит хадисі әдебиетінде Әбу Жафар әл-Тани (ابو جعفر الثاني) деп көрсетіледі, ал Әбу Жафар атағы он екі имамның бесіншісі – Мұхаммед әл-Бакирге арналған. Оның лақабы – Әбу Әли (ابو علي), алайда ол замандастары арасында Әли әл-Риданың жалғыз баласы болғандықтан Ибн әл-Рида (ابن الرضا) деп те белгілі болды.

Туу (

Мұхаммед әл-Жауад Мединада немесе оның әкесі Мұса әл-Қазим құрған Медина маңындағы ауылда дүниеге келген. Көптеген дереккөздер оның 195 жылы (810-811 жылдары) туғанын көрсетеді, бірақ нақты күні әлі де даулы. Көптеген он екілік шиа деректері Рамазан айының ортасында 195 жылы (шамамен 811 жылдың маусым айының ортасы) Мұхаммедтің туған күні деп жазады, бірақ Ибн Айас 195 жылы Ражаб айының 10-ы (8 сәуір 811 жылы) деп санайды. Бұл соңғы дата он екі имамның соңғысы Мұхаммед әл-Махдиге жатқызылатын дұғамен сәйкес келеді. Шиалар осы күнді жыл сайын тойлайды. Оның әкесі, он екі имамның сегізіншісі Әли әл-Рида, Әли ибн Әби Талиб пен Фатиманың ұрпағы болды, олар Ислам пайғамбары Мұхаммедтің туысы және қызы еді. Көптеген жазбалар Мұхаммед әл-Жауадтың анасы Нубиядан босатылған құл болғанын көрсетеді, алайда оның есімі әртүрлі дереккөздерде Сабика немесе Дурра (кейде Хайзуран) деп берілген. Ол пайғамбардың босатылған құлы және бала кезінде қайтыс болған ұлы Ибрахимнің анасы Мария әл-Кибтияның туысы болуы мүмкін.

Неке ()

Мұхаммед әкесі әл-Рида халифа әл-Мамунның өтінішімен Хорасанның Мерв қаласына барғанда Мединеде қалды. Халифа әл-Риданы 202 жылы (817 ж.) мұрагер етіп тағайындады, сондай-ақ, бұл Аббасилер мен Әлидтер арасындағы келісімді білдіру үшін Аббасилердің қара түсін жасылға өзгертті. Саяси одақ құру мақсатында халифа 202 жылы (817 ж.) әл-Ридаға Umm Habib есімді қызын үйлендірді және сол кезде жеті жаста болған Мұхаммедке Umm al Fadl есімді тағы бір қызын уәде етті. Сунни тарихшылары әл-Табари, Ибн Әби Тахир Тайфур және Ибн әл-Атир әл-Жазари осы мәліметтермен келіседі. Мұхаммедтің осы шараға қатыспағаны мүмкін, тіпті Әбуль Хасан Байхаки 202 жылы (817 ж.) Мервте әкесіне барғанын айтады. Керісінше, сунни тарихшысы әл-Хатиб әл-Бағдади және шиа бағытталған тарихшылар әл-Масуди мен әл-Якуби Мұхаммедтің никесін 204 жылы (819 ж.) әл-Риданың қайтыс болғаннан кейін, әл-Мамунның астанасы Бағдадқа оралғаннан соң болды деп санайды. Әсіресе, әл-Масуди өзінің "Итбат әл-васия" еңбегінде әл-Мамунның Мұхаммедті Бағдадқа шақырып, сарайының жанына орналастырғанын, кейіннен оны қызы Умм Фадлға, шын аты Зейнепке үйлендіруге шешім қабылдағанын жазған. Әл-Бағдадидің сөзіне қарағанда, бұл нике кезінде Мұхаммед шамамен тоғыз жаста болған.

Әкесінің өлімі ()

Әли әл-Рида – Мұхаммед пайғамбардың туысы және күйеу баласы Әли ибн Әби Талибтің ұрпағы. Әлидтер Мұхаммедтің әкесі Аббас ұрпақтары болған Аббасидтер үшін халифатқа бәсекелес ретінде қарастырылды. Абасид халифасының Әлид әл-Риданы тағайындауы, әсіресе Аббасид әулетінің мүшелері мен Аббасид легитимизмін жақтаған ирактықтардың арасында күшті қарсылық тудырды. Олар көтеріліс жасап, әл-Мамунның ағасы Ибрахим ибн әл-Махдиді Бағдадта халифаға қарсы етіп тағайындады. Халифа мен оның сүйіктілері 203 жылы (818 жылы) Хөрәсанды әл-Ридамен бірге қалдырып, Бағдадқа аттанды. Соңғысы Түсте қысқа аурудан кейін, мүмкін уланғаннан кейін қайтыс болды. Әл-Риданың өлімінен кейін әл-Мамунның парсы визирі әл-Фадл ибн Сахлдың қазасы болды, ол да бөліс тудырған тұлға еді. Шиа деректерінде екі оқиға да әл-Мамунмен байланыстырылып, оның Иракқа оралуын жеңілдету үшін араб тарапына жасаған ұступ деп есептеледі. Қазіргі ғалымдар да халифаны Әл-Риданың өліміне күдікпен қарайды. 204 жылы (819 жылы) Бағдадқа қайтқаннан кейін, әл-Мамун шиалыққа қатысты саясатын кері қайтарып, Аббасидтердің дәстүрлі қара түсін қалпына келтірді. Мұхаммед әкесі қайтыс болғанда жеті жаста болған. Шиа хабарларында, ол Мәдинаға жаңалық жеткенге дейін әкесінің қайтысы туралы басқаларға айтқаны айтылады, ал кейбір дәстүрлерде ол керемет түрде Хурасанда Әл-Риданың жерлеу рәсіміне қатысып, оның үстінен дұға жасағаны көрсетілген.

Бағдадқа шақырылды ()

Бағдадқа 204 жылы (819 ж.с.) келгеннен кейін әл-Мамун жас Мұхаммедті шақырды, ол халифа сарайында қалды. Мұхаммед пен Умм Фадлдың некелесуіне немесе оның ұсынысына кейбір аббасилер қарсылық білдірген көрінеді, себебі Мұхаммедтің терісі қара болған. Олардың наразылықтары туралы мәліметтер он екішілердің теологы әл-Шейх әл-Муфидтің өмірбаянындағы «Китаб әл-Иршад» кітабында келтірілген, бірақ исламист Шона Ф. Уордроп бұл сөздердің әл-Риданың мұрагер ретінде тағайындалуына қатысты болуы мүмкін деп күдіктенді. Қай жағдайда болсын, әл-Муфид оппозицияның Мұхаммедтің әкесі әл-Рида сияқты саяси өрлеуінен қорқып, дейді, ал исламист Уилферд Маделунгтың пікірі де осыған ұқсас. Некеге қарсы болғандар қоғамдық пікірталас ұйымдастырды, онда бас судья Яхья ибн Актэм жас Мұхаммедті қиын теологиялық сұрақтармен сынады, ол барлығына дұрыс жауап берді. Бұл оқиға туралы әл-Масуди жазған, бірақ XVII ғасырғы хадистер жинағы «Бихар әл-Анвар» Яхьяның Мұхаммедке алғашқы халифалар Әбу Бәкір мен Омардың мәртебесі туралы, соның ішінде екі халифаны бас періштелер Жәбірейіл мен Михаилмен салыстыратын пайғамбарлық дәстүрді қоса алғанда, қысым көрсету мақсатында сұрақтар қойғандығын айтады. Әл-Жауад бұл талаптарды жұмсақ тілмен жоққа шығарды. Дегенмен, бұл соңғы әңгімені Мұхаммед әл-Жауадқа жатқызудың дұрыстығы күмәнді, себебі он ғасырғы хадис жинағы «Уюн әл-ахбар әл-Рида» әл-Мамун мен кейбір сунни ғалымдары арасындағы ұқсас әңгіме туралы баяндайды. Қалай болғанда да, әл-Масуди мен әл-Муфидтің айтуынша, әл-Мамун осы жиналыстың соңында қызын Мұхаммедке ресми түрде үйлендірді. Осылайша, он екішілер бұл оқиғаны Мұхаммед әл-Жауадтың ерекше білімінің дәлелі ретінде қарастырады. «Китаб әл-Иршад» кітабы Мұхаммедтің Бағдадтағы осы оқиғадан кейін Мединаға оралғандығын көрсетеді. Алайда, кейбір деректер бойынша, ол Бағдадта шамамен сегіз жыл тұрды, негізінен оқытумен айналысты, содан кейін 218 жылы (833 ж.с.) әл-Мамунның қайтыс болуынан кейін отбасымен бірге Мединаға оралды. Тарихшы Джассим М. Хусейн бұл жағдайды әл-Масудидің баяндамасына сілтеме жасай отырып, үй қамауы деп санайды. Оның өмірінің осы кезеңі туралы көп мәлімет жоқ.

Бағдадқа шақырылды (830)

Әл-Жауадтың халифаның қызымен некесі 215 жылы хиджриде (830 жылы) аль-Мамун оны Мәдинадан Бағдадқа шақырған кезде толыққанды болды. Жұбайлар хаж маусымына дейін (831 жылдың қаңтары) онда тұрды, содан кейін хаж ритуалын аяқтағаннан кейін Мәдинаға оралды. Аль-Жауад арқылы шииттік оппозицияны әлсіретуді көздеген халифа, жас жігітке зор қамқорлық көрсеткен деген пікір бар. Он екі имамдық ғалым Мұхаммед Х. Табатабай аль-Мамунның қызын Әл-Жауадқа үйлендіру арқылы оны сырттан да, үй ішінен де жақыннан бақылауға ниеттенген болуы мүмкін деп санайды. Хусейн де аль-Мамун Әл-Жавадты қадағалау және шииттік оппозицияны бөліп-жаруға тырысқан, осылайша олардың көтерілістерін, тіпті Қомдағы жаңа толқуларды да басуға үміттенгенін айтады. Алайда, тарихшы Муджан Момен бұл көзқарасқа қарсы шығып, аль-Мамунның Қомдағы көтерілістерден қорқу себебі болмағанын мәлімдейді. Медофф аль-Мамунның Алидтік топтарды бірден ынталандырып, бірден шектеу саясатын ұстанғанына сендіреді, ал Уордроп бұл некенің шииттерді революциядан қайтармаққа бағытталғанын жазады. Хусейн мен Исмаил Багестанидің сөзіне қарағанда, бұл неке шииттердің аль-Мамунға қолдауын қамтамасыз етпеді, сонымен қатар шииттік көтерілістерді де тоқтатпады.

Әл-Мутасим билігі ()

Медоффтың айтуынша, халифа әл-Мамун 218 жылы қайтыс болды, ал оның орнына інісі әл-Мутасим келді. Ол әл-Мамунның саясатын жалғастырып, әл-Алид топтарын ынталандырып, сонымен бірге бақылауда ұстады. Мүмкін, осы саясатты одан әрі дамыту үшін әл-Мутасим 220 жылы (835 ж.с.) әл-Жауадты Бағдатқа шақырып алып, оны және оның әйелін құрметпен қарсы алды. Әл-Жауадтың Бағдаттан кетуіне халифаның бұйрығымен Абд әл-Малик әл-Зайят көмектескен болуы мүмкін. Бірақ, әл-Масудидің баяндамасында әл-Мутасим әл-Жауадты шақырғандығы туралы нақты айтылмаған. Дегенмен, әл-Жауад сол жылы, Бағдатқа келгеннен кейін шамамен он ай өткен соң, жиырма бес жасында қайтыс болды. Осы қысқа мерзім ішінде шиа дінінің өкілдері әл-Мутасимді әл-Жауадты жамандауға және соңында оны өлтіруге әрекет жасады деп айыптайды. Әл-Мутасимге деген осы күдікті жаулық, Құм және Талиқанда болған шиа көтерілістерінің кезегімен одан да күшейген болуы мүмкін, бірақ әл-Жауадтың оларға қатысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Әл-Жауадқа қарсы жасалған бір әрекетті оның қолдаушыларының бірі, Ахмад ибн Хаммад әл-Марвази болдырмады. Ол, әл-Мутасимнің ықпалды кеңесшісі Ибн Әби Даудтың кеңесшісі болған. Ахмад халифаны осы жоспардың нәтижесіз екендігіне көндіріп, әл-Жауадты мас күйде көрсету арқылы оны қорлау жоспарынан бас тартты. Оның ойынша, бұл әрекет имамиттердің әл-Жауадқа деген адалдығын одан да арттырады. Олар бұл кеңесті халифаға жеткізді. Ибн Аураманың басқа бір баяндамасында, әл-Жауад халифаға қарсы сөз байласты деген жалған куәгерлерді қалай әшкерелегені айтылады. Бірақ, оқиғаның керемет аяқталуы оның тарихи сенімділігін төмендетіп жіберді. Зурқан баяндайтын тағы бір оқиғада, Ибн Әби Дауд халифаның басқа ғалымдардың қатысуымен ұрының қолын кесу туралы әл-Жауадтың сот шешімін сұрап, оны жоғары бағалағаны айтылады. Бұл халифаның ашуын тудырды, ол кейін халифаға барып, әл-Мутасимге балама ретінде әл-Жауадқа деген халықтың қолдауын күшейтіп алуы мүмкін екені туралы ескертті. Содан кейін әл-Жауадты улау жоспары іске асырылды.

Жеке өмір

Ал Джавад өзінің бұрынғылары сияқты қарапайым өмір сүрді және кедейлерге жомарттықпен садақа берді. Двайт М. Дональдсон Багестанидің айтуынша, әл Джавад әр айдың басында қайырымдылық жасады және халықтың игілігі үшін шенеуніктермен келіссөздер жүргізді. 215 жылы (830 жыл) Умм әл-Фадлмен жасаған некесінен балалары болған жоқ. Бұл некенің бақытты болмағанына қатысты басқа да белгілер бар, соның ішінде ол әл-Мамунға некесі туралы шағымданды, әсіресе күйеуінің қарындас алып, үйленуіне наразылық білдірді, бірақ халифа оның шағымын қабылдамады. Шиа деректерінде Умм әл-Фадл 220 жылы (835 жыл) әл-Жавадты улап өлтіргені үшін жауапты деп есептеледі. Әл-Жавадтың ізбасары Әли әл-Хади шамамен 212 жылы (828 жыл) марокколық құл Саманадан (умм уалад) дүниеге келді. Әл-Жавадтың басқа балалары Мұса әл-Мүбаррақа және екі-төрт қызы болды. Кейбір шежірелерде басқа ұлдардың есімдері де кездеседі, бірақ олар туралы ең ертерек деректерде ешқандай мәлімет жоқ. Әл-Жавадтың қыздарының есімдері әртүрлі дереккөздерде әртүрлі айтылады. Мұнда әл-Муфид Фатима мен Амама есімдерін келтірсе, ал тарихи дереккөз Далаил әл-Имама Хадиджа, Хакима және Умм Култумды тізімдейді. Сунни теологы Фахр Рази осы есімдерге Бехжат пен Барихе есімдерін қосып, олардың ешқайсысынан ұрпақ қалмағанын айтады. Әл-Жавадтың барлық балалары Саманадан туған.

Өлім

Мұхаммед әл-Жауад 220 жылы 6 зұл-хижжада (835 жылдың 30 қарашасы) Бағдадта қайтыс болды, ал 220 жылы мухаррам айында (835 жылдың қаңтарында) әл-Мутасимнің шақыруымен келгеннен кейін осы қалада дүние салды. Ол және оның әйелі сапар барысында әл-Мутасимның қонақтары болды. Ол шамамен жиырма бес жасында, он екі имамның ең жасы ретінде қайтыс болды. Әл-Табари, әл-Бағдади және Ибн әл-Атир сияқты барлық маңызды сүнни дереккөздер оның өлімінің себебі туралы үн қатпайды. Орта ғасырлық сүнни авторларының арасында Ибн әл-Саббах өлтіру мүмкіндігін мойындайды. Керісінше, шиит дереккөздері Аббасидтерді бірнеше шиит имамдарының, соның ішінде әл-Жауадтың өліміне жауапты деп санайды. Шииттердің пікірінше, ол әл-Мутасимның қоздырысымен өлтірілген. Сүнни дереккөздердің үнсіздігін шииттер Аббасидтер тұсындағы қорқыныш пен үрей атмосферасына байланысты деп түсіндіреді. Атап айтқанда, Ибн Шахрашуб өзінің "Манақиб але Әби Талиб" еңбегін "олар [сүнниттер] жасырған нәрсені аңғару үшін" жазғанын айтты. Бұл жағдайда әл-Муфид ерекшеленеді, ол кісі өлтіру туралы дәлелдерді сенімді деп таба алмады. Басқа дереккөздердің ішінде, "Итбат әл-Васия" әл-Ридадан, сол кезде баласыз болған, хадис жеткізеді, онда ол ұлы әл-Жауадтың дүниеге келуін және оның өлтірілуін болжайды. Шиит авторлары оның өлімі туралы әртүрлі мәліметтер келтірсе де, көпшілігі әл-Жауадты оның әйелі Умм әл-Фадл әл-Мутасимның қоздырысымен улағандығын айтады. Бұлардың қатарында шиит тарихшысы әл-Масуди, он екі имамның ғалымы Ибн Жарир әл-Табари әл-Сагир, Мұхаммед Бакир Мәжлеси, Аббас Құми және Табатабай бар. Он екі имамның ғалымы Шейх Табарси үкім шығармайды, бірақ әл-Жауадтың улануы туралы шииттердің кең таралған пікірін айтады. Сүнни дереккөздері әдетте Умм әл-Фадл күйеуі қайтыс болған кезде Бағдадта болғандығын хабарлайды. Бағстани әл-Бағдади және басқаларын сілтеме ретінде келтіре отырып, әл-Жауадтың қайтысынан кейін ол әл-Мутасимның хареміне қосылғанын жазады. Ол атасы Мұса әл-Қазим, он екі имамның жетіншісімен қатар, Тигрдің батыс жағалауындағы Құрайш зиратына жерленді, осы жерде кейіннен Казимайн қасиетті орындары салынды. Казимайн қажылық сапарлардың маңызды орталығына айналды.

Имам болып тағайындалу

Мұхаммед әл-Жауад әкесі әл-Рида 203 жылы (818 жылы) қайтыс болғанда шамамен жеті жаста болған. Әл-Риданың жалғыз баласы болғандықтан, жас Мұхаммедтің имамдыққа мұрагерлігі даулы болды, бірақ шиит қауымының тұрақты бөлінуіне әкелмеді. Сол кезде әл-Масуди имамдық шииттер арасында жас әл-Жауадтың имамдыққа лайықтылығы туралы түсініспеушілікті атап өтті. Әл-Масуди мен Мәжлесидің айтуынша, әл-Риданың бірнеше жақтастары Бағдадта бұрынғы үш имамның, атап айтқанда Джафар әл-Садық, әл-Қазим және әл-Риданың көрнекті серігі Абд әл-Рахман ибн әл-Хаджаджтың үйінде жиналды. Ал Жавад ересек болғанға дейін, Юнус ибн Абд әл-Рахман оларға уақытша басшыны таңдауды ұсынды. Бірақ даналыққа ересек жасқа ғана ие болуға болатыны туралы пікір басым болды. Сондай-ақ, "Итбат әл-Уасия" және басқа да кітаптарда айтылғандай, империяның барлық шииттерінен келген көрнекті адамдар жас әл-Жауадты хаж маусымында сынап, олардың күмәндерін жойды. Сондай-ақ, әл-Жауадты өзінің алдыңғысы келесі имам ретінде тікелей немесе жанама түрде тағайындағаны туралы хабарлар бар. Бұл оқиғалар көбінесе әл-Риданың жақын тобында баяндалады, бұл жас әл-Жауадтың имамын бекітудегі олардың маңызды рөлін көрсетеді. Жанама тағайындаудың мысалы – жас әл-Жауадты "шиялар үшін ең үлкен нығмет" деп атау, бұл канондық "Китаб әл-Иршад" және басқа да көздерде әл-Ридаға жатқызылған. Басқа жерде, әл-Хусейн ибн әл-Қияма әл-Рида имамынан сол кезде мұрагерінің жоқтығын сұрағанда, ол өзінен кейін ұлы болады деп жауап берді. Уордроптың айтуынша, әл-Риданың жалғыз ұлы ретінде әл-Жауадты имаматтың мұрагері ретінде тану күтілуі керек еді, сондай-ақ Хәсән ибн Әли мен Хусейн ибн Әлиден кейін он екі имамның екіншісі мен үшіншісі болған ағайындылар арасында имаматты тікелей беруге қарсы дәлелдер көптеп кездеседі. Уордроп әл-Жауадқа өте аз балама болғанын атап өтті, оның ағалары Ахмад ибн Мұса мен Абдалла ибн Мұсаны, сондай-ақ соңғы аты бар басқа Хасанидті атады. Әл-Жавадқа айқын балама болмауы мұсылман заңгері Хосейн Модарресидің де пікірі. Әл-Жавадқа әл-Мамунның қызын әйелдікке беруі оның жағдайын нығайтқан болуы мүмкін. Осылайша Уордроп әл-Жауад имамы үшін басты сын оның жас жасы болды деген қорытындыға келді, өйткені шииттер имамды білім мен басшылықтың түпкілікті көзі деп қарады. Сондықтан әл-Риданың бір тобы оның ағасы Ахмад ибн Мұсаның имамын қабылдады. Тағы бір топ әл-Қазимді соңғы имам деп санайтын және оның исламдағы уәде етілген құтқарушы Махди ретінде қайта оралуын күткен уақифтерге қосылды. Олардың кейбіреулері имам бала болуы мүмкін емес деп ойлаған. Маделунгтың айтуынша, әл-Риданың мұрагер болып тағайындалғаннан кейін имаматты оппортунистікпен қолдаған кейбір адамдар өздерінің сүнни немесе заид қауымдастықтарына оралды.

Прецеденттер

Алдыңғы оқиғаларға келсек, әл-Жауадтан бұрын бала имамдар болған емес, тіпті Әли ибн Әби Талиб он жасында исламды қабылдаса да, Хасан мен Хусейн шамамен алты жасында Пайғамбарға адалдықтарын ресми түрде серт берді. Имамдық авторлар Иса пайғамбардың Құранда бала кезінде пайғамбарлық міндетін алғанын атап көрсетеді, бұл әл-Жауадтың да жасына қарамастан, оның имаматқа тағайындалған сәтінен бастап, илаһи уахи арқылы барлық діни мәселелерде толыққанды білім алғанын көрсетеді. Сондай-ақ, әл-Ридадан былай деген сөздер жеткен: «Бұл [оның жасы] оған [әл-Жауадқа] еш зиян келтірмейді, Иса [Иса] үш жасында Құдайдың елшісі болды». Құранның 19:12 аятында: «Біз оған [Йахияға] бала кезінде [ғибадат етуді] үйреттік» делінген. Дегенмен, шиалардың арасында жас имамның ересек имаммен барлық жағынан тең болатыны туралы пікірталас болды. Шындығында, бұрынғы имамдарға қатысты дәстүрлерде әр имамдың өлімінен кейін өзінің ізашарының толық білімін мұраға алатыны айтылған.

Өкілдер желісі

Жас әл-Жауад Ирак пен Арабияның шығысына дейін кеңіген шиа халқының істерін ұйымдастыру үшін империяның барлық аймақтарындағы өкілдеріне немесе агенттеріне (, ) көп сенді. Бұл құпия агенттер желісін оның әкесі әл-Қазим құрған және оның ұлы әл-Рида сақтап келген. Ал Садық тұсында да мұндай желі болғаны туралы деректер бар. Бұл желі имами шиалардың қаржылық және діни істерін басқарды. Әл-Риданың қайтысынан кейін әл-Жауадтың имаматы толыққанша бекітілуіне шамамен төрт жыл уақыт кетті. Осы беймәлім кезеңде агенттер желісі, әдетте, жұмысын жалғастырды, бірақ бұрынғыдан гөрі тәуелсіз болды. Уордроп бұл тәуелсіздік деңгейі әл-Жауадтың балалық шағында да сақталғанын болжайды. Әл-Ридадан кейін кейбір агенттер, мүмкін, хаж маусымында оны сынап көргеннен кейін, оның мұрагеріне адал қалды. Олардың ішінде Абд әл-Азиз ибн әл-Мухтади, Әйюб ибн Нұх және Яхья ибн Әби Имран болды. Ал Сафван ибн Яхья, Мұхаммед ибн Синан, Закария ибн Адам және Сад ибн Сад сияқтылар бас тарды. Бұл төрт адам туралы және олар жинаған зекетін әл-Жауадтан жасырды ма, жоқ па, туралы қайшылықты мәліметтер бар, бірақ кейбіреулері кейін имамға оралғандығы айтылады. Аббасидтер әл-Жауадты оқшаулағандықтан, имами шиалар көбінесе имаммен оның агенттері арқылы байланыс жасады, хаж кезінде ғана тікелей кездесетін. Әл-Жауадтың имаматы кезінде шиа белсенділері Мысырға және басқа жерлерге жіберілді, бұл туралы он екі имамдық дәстүрші әл-Нажаши хабарлады. Олар сәттілікке жетті және он екі имамдық дәстүрші әл-Кулайнидің баяндамасында Әли ибн Асбаттың Мысыр имамының атынан әл-Жауадқа келгені айтылады. Әл-Жауадтың агенттерінің арасында Ахвазда Әли ибн Махзиар, Хамеданда Ибрахим ибн Мұхаммед Хамдани, Райда Яхья ибн Әби Имран, Басрада Юнус ибн Абдулрахман және Әбу Амр әл-Хаддха, Бағдатта Әли ибн Хасан Уасети, Мысырда Әли ибн Асбат, Куфта Сафван ибн Яхья, Құмда Салех ибн Мұхаммед ибн Сахл және Закария ибн Адам болды. Бұл агенттерден өзге, әл-Жауад кейде қалаларға арнайы өкілдерін жіберіп, діни салықтарды, соның ішінде хумсты жинады. Әл-Жауадтың кейбір ізбасарлары шиа қауымының мүддесі үшін Аббасид үкіметінде жұмыс істеуге рұқсат алды. Олардың қатарында Мұхаммед ибн Исмаил ибн Бази және Ахмад ибн әл-Хамза әл-Қуми, Бост пен Систанның билеушісі Хусейн ибн Абд Алла әл-Нейшабури, Бахрейннің билеушісі Хакам ибн Алиа' әл-Асади және Бағдадтың, содан кейін Куфаның билеушісі Нұх ибн Даррадж болды. Олардың кейбіреулерінің хумсты әл-Жауадқа жасырын түрде төлегені белгілі. Әл-Жауадтың өмірінің соңына қарай оның агенттерінің ұйымдасуы мен қызметі одан әрі кеңейді. Оның ізбасарларының кейбіреулері Аббасид армиясына қосылды, ал ол өзінің мұрагері Әли әл-Хадиді басты агенті Мұхаммед ибн әл-Фарадж немесе басқа серігі Әбу әл-Хайрани арқылы жариялады.

Шииттік көтерілістердегі рөлі

Мұхаммед әл-Жауад өзінің көптеген алдыңғылары сияқты тыныш ұстаным сақтап, саясаттан алшақ жүрді. Дегенмен, Хұсайн 210 жылғы (825 жыл) Құмдағы көтерілісті әл-Жауадтың агенттерінің саяси қызметімен байланыстырады, тіпті имамилік дереккөздер оның құпия ұйымының әскери қатысы туралы ештеңе айтпаса да. Осы көтеріліске дейін шиалықтың өркендеп келе жатқан орталығы – Құм тұрғындары әл-Мамунды Рей қаласына жасағандай, салықты төмендетуді сұраған еді. Халифа олардың өтінішін қабылдамады, содан кейін олардың келесі көтерілісін басып, салықты едәуір арттырды. Бұл туралы он екі имамдық дәстүрдің бірі – Ибн Шахрашуб былай жазады: Аббасид әскері қаланы қоршаған қабырғаны қиратқан, көптеген адамдарды өлтірген және салықты шамамен төрт есеге арттырған. Көтерілісте қаза тапқандардың арасында Мұхаммед әл-Жауадтың өкілі (уәкіл) болуы мүмкін Яхья ибн Имран да болды. Алайда, әл-Жауадтың осы көтеріліске қатысы туралы нақты мәлімет жоқ, себебі имамилік дереккөздер бұл көтеріліс және оның әл-Жауадпен байланысы туралы үнсіздік сақтайды. Әл-Жауадты шиалық көтерілістерімен байланыстыра отырып, әл-Мамун 215 жылы (830 жыл) оны Мединадан Бағдадқа шақырып, қызы Умм Фазлға үйлендірді. Бірақ бұл неке әл-Мамунға шиалық қолдау әкелмеді, сонымен қатар Құмдағы көтерілістер де тоқтатылмады. Шындығында, әл-Табари мен Ибн әл-Атирдің хабарлауынша, Мысырға жер аударылған көтерілісшілердің арасында Жафар ибн Дауд әл-Қуми қашып, 216 жылы Құмда қайтадан көтеріліс ұйымдастырып, Аббасид әскерін жеңген. Шиалық көтерілістері Аббасидтер оны 217 жылы өлімге кескеннен кейін де жалғасты. Әл-Мамуннан кейін таққа отырған әл-Мутасим 220 жылы (835 жыл) әл-Жауадты Бағдадқа шақырып, оны қатаң бақылауға алды, мүмкін, шиалық көтерілістеріндегі оның рөлін анықтау үшін.

Сахабалар мен хадис айтушылар

Шейх Туси әл-Жауадтан хадис жеткізген жүз он алты адамды тізімдеген, бірақ олардың тек азы ғана оның сенімді серіктері болды, соның ішінде Әли ибн Махзиар Ахвази, Әбу Хашим Дауд ибн әл-Қасим әл-Жафари, Абд әл-Азим әл-Хасани, Ахмад ибн Мұхаммед әл-Базанти, Әли ибн Асбат Куфи, Усман ибн Саид әл-Асади және Амро ибн Фират. Әсіресе, Ибн Махзиар Ахвазда әл-Жауадтың өкілі болды және екі кітап жазды, атап айтқанда, «Кітап әл-Малахим» және «Кітап әл-Қайым», олар жасыру туралы, яғни ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы Махдидің бұрыннан туылған және кейіннен халықтан жасырылған деген эсхатологиялық сенімді сипаттайды. Ибн Махзиардың Ибрахим және Мұхаммед есімді екі ұлы кейіннен Ахвазда он екінші имамның өкілдері болды. Имам имамдардың құдайлығына сене қойған Ғұлаттан алшақтады. Олардың арасында Әбу әл-Хаттаб, Әбу әл-Самхари және Ибн Әбу Зарқа да болды. Олар шииттерді жалған хабарлар арқылы қаралап, оларды имамдарға жатқызды және өздерін олардың өкілдері деп таныстырды.

Орынбасары

220 жылы әл-Жауадтың қайтысынан кейін (835 жылы), оның көптеген жақтастары ұлы Әлидің имаматтығын мойындады, ол кейін әл-Хади және әл-Нақи аттарымен белгілі болды. Әкесі сияқты, Әли де 220 жылы (835 жылы) жеті жас шамасында оның орнына келген кезде толық емес жаста болды. "Китаб әл-Кафи" кітабындағы әл-Жауадқа тиесілі деп айтылатын өсиетнамада Әли одан мұрагерлік алатыны және кіші інісі Мұса мен оның қарындастарына жауапты болатыны көрсетілген. Мұхаммед әл-Жауад Әлидің мұрагерлігін өзінің негізгі өкілі Мұхаммед ибн әл-Фарадж немесе Әбу әл-Хайрани арқылы жариялаған деген аңыз бар. Бұл елші әл-Жауадтың қайтысынан кейін серіктер жиналысына тағайындау туралы хабар жеткізді, және көпшілігі Әли әл-Хадидің имаматына келісім білдіргендігі хабарланды.

Мұра

Мұхаммед әл-Жауад Бағдадтағы сегіз жыл бойы оқытумен айналысты және Эдвард Д. А. Хулмс айтуынша, ол ислам дәстүрін қорғаумен белгілі болды. Оның шәкірттерімен неке, ажырасу және мұрагерлік мәселелері бойынша ислам заңнамасы туралы сұрақтарға жазған көптеген хаттары шиит деректерінде сақталған. Әли әл-Рида тіпті ұлының бала кезінде "өте әдемі" хаттар жазғаны үшін мақтағандығы айтылады. Хамид Маванидың сөзіне қарағанда, көптеген шиит хадистері Хумс (исламдық садақа) әл-Жауад пен оның ізбасары әл-Хадиге қатысты. Мавани Хумсты шиит басшылары ретінде имамдардың дискрециялық билігінің мысалы ретінде қарастырады, ол осы жағдайда зекеттің (тағы бір исламдық садақа) басқыншылық режимдерді қолдау және халифалардың сәнді өмір салтын қамтамасыз ету үшін қайта бағытталуына қарсы тұрды. Шииттер арасында әл-Қайым және одан кем жиі әл-Махди атаулары исламдағы мессиандық тұлғаны білдіреді. Бұл жағдай шатасу тудырды және әл-Жауад екеуін де осы есіммен атады, әл-Қайым соңғы имам екенін және ол әл-Махди болатынын айтты. 81:15-16 аяттары, «Бірақ мен планеталарға және шығып, батып кететін жұлдыздарға куәлік етемін», әл-Жауад пен оның алдыңғысы әл-Бакир тарапынан әл-Махдидің қайта оралуына қатысты деп түсіндірілді, осылайша оны қараңғы түнді жарықтандыратын жылдызға теңеді. «Муснад әл-имам әл-Жауад» әл-Жауадқа байланысты уағыздар мен сөздерді қамтитын хадистер жинақтарын тізімдейді, соның ішінде суннит ғалымы Ибн Хамданның «әл-Тәзкират әл-Хамдуниясы». Әл-Жауадқа байланысты көптеген діни-этикалық нақыл сөздердің ішінде Дональдсон бірнешеуін келтіреді: Мұхаммед әл-Жауад Әли ибн Әби Талибтен хабарласады, пайғамбар оны Йеменге жібергенде оған былай деді: «Әй, Әли, Алладан жақсылық тілеген адам ешқашан көңілі тоймайды және Одан кеңес сұраған адам ешқашан өкінуге себеп таба алмайды». Мұхаммед әл-Жауад пайғамбардың Әлиге: «Алланың атымен ерте тұрыңдар, себебі Алла менің халқыма ерте тұрудың берекесін сыйлады», - дегенін жеткізді. «Кімде-кім Алла үшін бауырлас тапса, ол үшін жұмақта үй болады». Мұхаммед әл-Жауад пайғамбардан: «Түнде саяхаттауға тырысыңдар, себебі түнде күндізге қарағанда көбірек жерді басып өтуге болады», - деп жеткізді.